Skip to content

৩. অধ্যযনসংপ্রদানীযাধ্যাযঃ

Adhikarana ৪ (১৩-১৪) · Śloka ১৪

বাতব্যাধিকমর্শাংসি সাশ্মরিশ্চ ভগন্দরঃ | কুষ্ঠমেহোদরং মূঢো বিদ্রধিঃ পরিসর্পণম্ ||১৩|| গ্রন্থিবৃদ্ধিক্ষুদ্রশূকভগ্নাশ্চ মুখরোগিকম্ | হেতুলক্ষণনির্দেশান্নিদানানীতি ষোডশ ||১৪||

View original

वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||

Meaning of the śloka

The sixteen Nidana chapters concern Vata disorders, arshas, ashmari, bhagandara, kushtha, meha, udara, mudhagarbha, vidradhi, spreading disorders, granthi, vriddhi, minor disorders, shuka disorders, fractures, and diseases of the mouth. They are called Nidanas because they set out causes and distinguishing features.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কানি পুনস্তানি ষোডশ নিদানানীত্যাহ- বাতব্যাধিকমিত্যাদি| মূঢগর্ভাদীনামেকদেশেন সমুদাযসূচনং লাঘবার্থম্; এবমুত্তরত্রাপি বোদ্ধব্যম্| মূঢঃ মূঢগর্ভনিদানম্| পরিসর্পণং বিসর্পনাডীস্তনরোগনিদানম্| গ্রন্থিরিতি গ্রন্থ্যপচ্যর্বুদগলগণ্ডনিদানম্| বৃদ্ধিরিতি বৃদ্ধ্যুপদংশশ্লীপদনিদানম্| শূকঃ শূকদোষনিদানম্| নিদাননিরুক্তিং প্রতিপাদযন্নাহ- হেত্বিত্যাদি| হেতব ইতি কারকহেতবো বলবদ্বিগ্রহক্রোধদিবাস্বপ্নাদযঃ; লক্ষণানি জ্ঞাপকহেতবঃ, তে চ পূর্বরূপরূপোপশযসম্প্রাপ্তযঃ| নির্দেশাত্ বিবরণাত্||১৩-১৪||

Meaning of the commentary

A part of a chapter title may stand for the whole title for brevity, and the same practice continues in the later lists. Mudha means Mudhagarbhanidana. Parisarpana includes visarpa, nadi, and breast disorders. Granthi includes granthi, apachi, arbuda, and galaganda. Vriddhi includes vriddhi, upadamsha, and shlipada. Shuka means Shukadoshanidana. Hetus are causes that produce the condition, such as conflict with a stronger opponent, anger, or daytime sleep. Lakshanas are indicators through which the condition is known, including purvarupa, rupa, upashaya, and samprapti. Setting out these producing and indicating factors explains the name Nidana.

Key terms

kArakahetavo (kārakahetavo)
Producing causes, distinguished from indicators that reveal a condition.
j~jApakahetavaH (jñāpakahetavaḥ)
Indicating factors by which the condition becomes known.
nidAnAni (nidānāni)
The chapters setting out the causes and identifying features of disorders.

Adhikarana ৬ (১৮-২৬) · Śloka ২৬

দ্বিব্রণীযো ব্রণঃ সদ্যো ভগ্নানাং বাতরোগিকম্ | মহাবাতিকমর্শাংসি সাশ্মরিশ্চ ভগন্দরঃ ||১৮|| কুষ্ঠানাং মহতাং চাপি মৈহিকং পৈডিকং তথা | মধুমেহচিকিত্সা চ তথা চোদরিণামপি ||১৯|| মূঢগর্ভচিকিত্সা চ বিদ্রধীনাং বিসর্পিণাম্ | গ্রন্থিবৃদ্ধ্যুপদংশানাং তথা চ ক্ষুদ্ররোগিণাম্ ||২০|| শূকদোষচিকিত্সা চ তথা চ মুখরোগিণাম্ | শোফস্যানাগতানাং চ নিষেধো মিশ্রকং তথা ||২১|| বাজীকরং চ যত্ ক্ষীণে সর্বাবাধশমোঽপি চ | মেধাযুষ্করণং চাপি স্বভাবব্যাধিবারণম্ ||২২|| নিবৃত্তসন্তাপকরং কীর্তিতং চ রসাযনম্ | স্নেহোপযৌগিকঃ স্বেদো বমনে সবিরেচনে ||২৩|| তযোর্ব্যাপচ্চিকিত্সা চ নেত্রবস্তিবিভাগিকঃ | নেত্রবস্তিবিপত্সিদ্ধিস্তথা চোত্তরবস্তিকঃ ||২৪|| নিরূহক্রমসঞ্জ্ঞশ্চ তথৈবাতুরসঞ্জ্ঞকঃ | ধূমনস্যবিধিশ্চান্ত্যশ্চত্বারিংশদিতি স্মৃতাঃ ||২৫|| প্রাযশ্চিত্তং প্রশমনং চিকিত্সা শান্তিকর্ম চ | পর্যাযাস্তস্য নির্দেশাচ্চিকিত্সাস্থানমুচ্যতে ||২৬||

View original

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||

Meaning of the śloka

The forty Chikitsita chapters cover the two kinds of wound, fresh wounds, fractures, Vata disorders and major Vata disorders, arshas, ashmari, bhagandara, kushtha and major kushtha, prameha and its pidakas, madhumeha, udara, mudhagarbha, vidradhi, spreading disorders, granthi, vriddhi and upadamsha, minor disorders, shuka disorders, and disorders of the mouth. They also cover swelling, prevention of future afflictions, the mixed-treatment chapter, Vajikarana for diminished strength, Rasayana directed towards alleviating afflictions, understanding and lifespan, naturally arising conditions, and relief from distress. The remaining chapters concern sneha, sveda, vamana and virechana and their complications, the division and measurement of netra and basti, their complications, anuvasana and uttara basti, the sequence of niruha, problems of the patient, and finally dhuma and nasya. Prayashchitta, prashamana, chikitsa, and shantikarma are given as corresponding terms for the subject. Because it explains this subject, the section is called Chikitsasthana.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কানি পুনশ্চিকিত্সিতানীত্যাহ- দ্বিব্রণীয ইত্যাদি| ব্রণঃ সদ্যঃ সদ্যোব্রণচিকিত্সিতম্| ভগ্নানাং ভগ্নচিকিত্সিতম্| বাতরোগিকং বাতব্যাধিচিকিত্সিতম্| মহাবাতিকং মহাবাতব্যাধিচিকিত্সিতম্| মহতাং চাপি মহাকুষ্ঠচিকিত্সিতম্| মৈহিকং প্রমেহচিকিত্সিতম্| পৈডিকং প্রমেহপিডকাচিকিত্সিতম্| বিসর্পিণাং বিসর্পনাডীস্তনরোগচিকিত্সিতম্| গ্রন্থিরিতি গ্রন্থ্যপচ্যর্বুদগলগণ্ডচিকিত্সিতম্| বৃদ্ধ্যুপদংশানাং বৃদ্ধ্যুপদংশশ্লীপদচিকিত্সিতম্| অনাগতানাং নিষেধঃ অনাগতাবাধপ্রতিষেধচিকিত্সিতম্| মিশ্রকং মিশ্রকচিকিত্সিতম্| বাজীকরং চ যত্ ক্ষীণে ক্ষীণবলীযবাজীকরণচিকিত্সিতম্| সর্বাবাধশমোঽপি সর্বাবাধশমনীযং রসাযনম্| মেধাযুষ্করণং চাপি মেধাযুষ্কামীযং রসাযনম্| স্বভাবব্যাধিবারণং স্বভাবব্যাধিপ্রতিষেধনীযং রসাযনম্| নিবৃত্তসন্তাপকরং কীর্তিতং চ রসাযনং নিবৃত্তসন্তাপীযং রসাযনম্| স্বেদঃ স্বেদাবচারণীযং চিকিত্সিতম্| বমনে সবিরেচনে বমনবিরেচনসাধ্যোপদ্রবচিকিত্সিতম্| তযোর্ব্যাপচ্চিকিত্সা চ বমনবিরেচনব্যাপচ্চিকিত্সিতম্| নেত্রবস্তিবিভাগিকঃ নেত্রবস্তিপ্রমাণপ্রবিভাগচিকিত্সিতম্| নেত্রবস্তিবিপত্সিদ্ধিঃ নেত্রবস্তিব্যাপচ্চিকিত্সিতম্| তথা চোত্তরবস্তিকঃ অনুবাসনোত্তরবস্তিচিকিত্সিতম্| নিরূহক্রমসঞ্জ্ঞশ্চ নিরূহোপক্রমচিকিত্সিতম্| তথৈবাতুরসঞ্জ্ঞিতঃ আতুরোপদ্রবচিকিত্সিতম্| ধূমনস্যবিধিশ্চান্ত্যঃ ধূমনস্যকবড(ল)গ্রহচিকিত্সিতম্; অন্তে ভবোঽন্ত্যঃ| চিকিত্সিতস্য পর্যাযান্তরং দর্শযিতুমাহ- প্রাযশ্চিত্তমিত্যাদি| এতে প্রাযশ্চিত্তাদযস্তস্য চিকিত্সিতস্য পর্যাযাঃ| তস্যৈবম্পর্যাযবিনির্দিষ্টস্য চিকিত্সিতস্য নির্দেশাদ্ বিবরণাচ্চিকিত্সাস্থানং কথ্যতে||১৮-২৬||

Meaning of the commentary

The catalogue uses shortened titles. Fresh wounds and fractures refer to their respective treatment chapters; Vatarogika and Mahavatika refer to Vatavyadhi and Mahavatavyadhi treatment. Maihika is Prameha treatment, Paidika is Pramehapidaka treatment, and the spreading-disorder chapter includes visarpa, nadi, and breast disorders. Granthi includes apachi, arbuda, and galaganda; the vriddhi-upadamsha chapter also includes shlipada. The prevention chapter is Anagatabadha-pratishedha, and the Vajikarana chapter is Kshinabaliya-vajikarana. The four Rasayana titles are Sarvabadha-shamaniya, Medhayushkamiya, Svabhavavyadhi-pratishedhaniya, and Nivritta-santapiya. Sveda is Svedavacharaniya. The vamana-virechana title concerns conditions addressed by those measures, followed by their complication chapter. The netra-basti division chapter concerns their measurements and distinctions, followed by management of their complications. Uttara-bastika expands to Anuvasanottarabasti; Niruhakrama to Niruhopakrama; and the patient chapter to Aturopadrava. The final title includes dhuma, nasya, and kavala. Antya means the one at the end. The closing synonyms identify the therapeutic subject whose explanation gives the section its name.

Key terms

anAgatAbAdhapratiShedha (anāgatābādhapratiṣedha)
Prevention of afflictions that have not yet arisen, a chapter topic.
vyApaccikitsA (vyāpaccikitsā)
Management of complications, named for several procedures in the catalogue.
cikitsAsthAnaM (cikitsāsthānaṃ)
The section explaining therapeutic measures and their corresponding concepts.