૩. અધ્યયનસંપ્રદાનીયાધ્યાયઃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ૪ (૧૩-૧૪) · Śloka ૧૪

વાતવ્યાધિકમર્શાંસિ સાશ્મરિશ્ચ ભગન્દરઃ | કુષ્ઠમેહોદરં મૂઢો વિદ્રધિઃ પરિસર્પણમ્ ||૧૩|| ગ્રન્થિવૃદ્ધિક્ષુદ્રશૂકભગ્નાશ્ચ મુખરોગિકમ્ | હેતુલક્ષણનિર્દેશાન્નિદાનાનીતિ ષોડશ ||૧૪||

View original

वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||

Meaning of the śloka

The sixteen Nidana chapters concern Vata disorders, arshas, ashmari, bhagandara, kushtha, meha, udara, mudhagarbha, vidradhi, spreading disorders, granthi, vriddhi, minor disorders, shuka disorders, fractures, and diseases of the mouth. They are called Nidanas because they set out causes and distinguishing features.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

કાનિ પુનસ્તાનિ ષોડશ નિદાનાનીત્યાહ- વાતવ્યાધિકમિત્યાદિ| મૂઢગર્ભાદીનામેકદેશેન સમુદાયસૂચનં લાઘવાર્થમ્; એવમુત્તરત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્| મૂઢઃ મૂઢગર્ભનિદાનમ્| પરિસર્પણં વિસર્પનાડીસ્તનરોગનિદાનમ્| ગ્રન્થિરિતિ ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડનિદાનમ્| વૃદ્ધિરિતિ વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદનિદાનમ્| શૂકઃ શૂકદોષનિદાનમ્| નિદાનનિરુક્તિં પ્રતિપાદયન્નાહ- હેત્વિત્યાદિ| હેતવ ઇતિ કારકહેતવો બલવદ્વિગ્રહક્રોધદિવાસ્વપ્નાદયઃ; લક્ષણાનિ જ્ઞાપકહેતવઃ, તે ચ પૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તયઃ| નિર્દેશાત્ વિવરણાત્||૧૩-૧૪||

Meaning of the commentary

A part of a chapter title may stand for the whole title for brevity, and the same practice continues in the later lists. Mudha means Mudhagarbhanidana. Parisarpana includes visarpa, nadi, and breast disorders. Granthi includes granthi, apachi, arbuda, and galaganda. Vriddhi includes vriddhi, upadamsha, and shlipada. Shuka means Shukadoshanidana. Hetus are causes that produce the condition, such as conflict with a stronger opponent, anger, or daytime sleep. Lakshanas are indicators through which the condition is known, including purvarupa, rupa, upashaya, and samprapti. Setting out these producing and indicating factors explains the name Nidana.

Key terms

kArakahetavo (kārakahetavo): Producing causes, distinguished from indicators that reveal a condition.
j~jApakahetavaH (jñāpakahetavaḥ): Indicating factors by which the condition becomes known.
nidAnAni (nidānāni): The chapters setting out the causes and identifying features of disorders.

Adhikarana ૬ (૧૮-૨૬) · Śloka ૨૬

દ્વિવ્રણીયો વ્રણઃ સદ્યો ભગ્નાનાં વાતરોગિકમ્ | મહાવાતિકમર્શાંસિ સાશ્મરિશ્ચ ભગન્દરઃ ||૧૮|| કુષ્ઠાનાં મહતાં ચાપિ મૈહિકં પૈડિકં તથા | મધુમેહચિકિત્સા ચ તથા ચોદરિણામપિ ||૧૯|| મૂઢગર્ભચિકિત્સા ચ વિદ્રધીનાં વિસર્પિણામ્ | ગ્રન્થિવૃદ્ધ્યુપદંશાનાં તથા ચ ક્ષુદ્રરોગિણામ્ ||૨૦|| શૂકદોષચિકિત્સા ચ તથા ચ મુખરોગિણામ્ | શોફસ્યાનાગતાનાં ચ નિષેધો મિશ્રકં તથા ||૨૧|| વાજીકરં ચ યત્ ક્ષીણે સર્વાબાધશમોઽપિ ચ | મેધાયુષ્કરણં ચાપિ સ્વભાવવ્યાધિવારણમ્ ||૨૨|| નિવૃત્તસન્તાપકરં કીર્તિતં ચ રસાયનમ્ | સ્નેહોપયૌગિકઃ સ્વેદો વમને સવિરેચને ||૨૩|| તયોર્વ્યાપચ્ચિકિત્સા ચ નેત્રબસ્તિવિભાગિકઃ | નેત્રબસ્તિવિપત્સિદ્ધિસ્તથા ચોત્તરબસ્તિકઃ ||૨૪|| નિરૂહક્રમસઞ્જ્ઞશ્ચ તથૈવાતુરસઞ્જ્ઞકઃ | ધૂમનસ્યવિધિશ્ચાન્ત્યશ્ચત્વારિંશદિતિ સ્મૃતાઃ ||૨૫|| પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રશમનં ચિકિત્સા શાન્તિકર્મ ચ | પર્યાયાસ્તસ્ય નિર્દેશાચ્ચિકિત્સાસ્થાનમુચ્યતે ||૨૬||

View original

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||

Meaning of the śloka

The forty Chikitsita chapters cover the two kinds of wound, fresh wounds, fractures, Vata disorders and major Vata disorders, arshas, ashmari, bhagandara, kushtha and major kushtha, prameha and its pidakas, madhumeha, udara, mudhagarbha, vidradhi, spreading disorders, granthi, vriddhi and upadamsha, minor disorders, shuka disorders, and disorders of the mouth. They also cover swelling, prevention of future afflictions, the mixed-treatment chapter, Vajikarana for diminished strength, Rasayana directed towards alleviating afflictions, understanding and lifespan, naturally arising conditions, and relief from distress. The remaining chapters concern sneha, sveda, vamana and virechana and their complications, the division and measurement of netra and basti, their complications, anuvasana and uttara basti, the sequence of niruha, problems of the patient, and finally dhuma and nasya. Prayashchitta, prashamana, chikitsa, and shantikarma are given as corresponding terms for the subject. Because it explains this subject, the section is called Chikitsasthana.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

કાનિ પુનશ્ચિકિત્સિતાનીત્યાહ- દ્વિવ્રણીય ઇત્યાદિ| વ્રણઃ સદ્યઃ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્| ભગ્નાનાં ભગ્નચિકિત્સિતમ્| વાતરોગિકં વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| મહાવાતિકં મહાવાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| મહતાં ચાપિ મહાકુષ્ઠચિકિત્સિતમ્| મૈહિકં પ્રમેહચિકિત્સિતમ્| પૈડિકં પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતમ્| વિસર્પિણાં વિસર્પનાડીસ્તનરોગચિકિત્સિતમ્| ગ્રન્થિરિતિ ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડચિકિત્સિતમ્| વૃદ્ધ્યુપદંશાનાં વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદચિકિત્સિતમ્| અનાગતાનાં નિષેધઃ અનાગતાબાધપ્રતિષેધચિકિત્સિતમ્| મિશ્રકં મિશ્રકચિકિત્સિતમ્| વાજીકરં ચ યત્ ક્ષીણે ક્ષીણબલીયવાજીકરણચિકિત્સિતમ્| સર્વાબાધશમોઽપિ સર્વાબાધશમનીયં રસાયનમ્| મેધાયુષ્કરણં ચાપિ મેધાયુષ્કામીયં રસાયનમ્| સ્વભાવવ્યાધિવારણં સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયં રસાયનમ્| નિવૃત્તસન્તાપકરં કીર્તિતં ચ રસાયનં નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનમ્| સ્વેદઃ સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતમ્| વમને સવિરેચને વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતમ્| તયોર્વ્યાપચ્ચિકિત્સા ચ વમનવિરેચનવ્યાપચ્ચિકિત્સિતમ્| નેત્રબસ્તિવિભાગિકઃ નેત્રબસ્તિપ્રમાણપ્રવિભાગચિકિત્સિતમ્| નેત્રબસ્તિવિપત્સિદ્ધિઃ નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતમ્| તથા ચોત્તરબસ્તિકઃ અનુવાસનોત્તરબસ્તિચિકિત્સિતમ્| નિરૂહક્રમસઞ્જ્ઞશ્ચ નિરૂહોપક્રમચિકિત્સિતમ્| તથૈવાતુરસઞ્જ્ઞિતઃ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતમ્| ધૂમનસ્યવિધિશ્ચાન્ત્યઃ ધૂમનસ્યકવડ(લ)ગ્રહચિકિત્સિતમ્; અન્તે ભવોઽન્ત્યઃ| ચિકિત્સિતસ્ય પર્યાયાન્તરં દર્શયિતુમાહ- પ્રાયશ્ચિત્તમિત્યાદિ| એતે પ્રાયશ્ચિત્તાદયસ્તસ્ય ચિકિત્સિતસ્ય પર્યાયાઃ| તસ્યૈવમ્પર્યાયવિનિર્દિષ્ટસ્ય ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દેશાદ્ વિવરણાચ્ચિકિત્સાસ્થાનં કથ્યતે||૧૮-૨૬||

Meaning of the commentary

The catalogue uses shortened titles. Fresh wounds and fractures refer to their respective treatment chapters; Vatarogika and Mahavatika refer to Vatavyadhi and Mahavatavyadhi treatment. Maihika is Prameha treatment, Paidika is Pramehapidaka treatment, and the spreading-disorder chapter includes visarpa, nadi, and breast disorders. Granthi includes apachi, arbuda, and galaganda; the vriddhi-upadamsha chapter also includes shlipada. The prevention chapter is Anagatabadha-pratishedha, and the Vajikarana chapter is Kshinabaliya-vajikarana. The four Rasayana titles are Sarvabadha-shamaniya, Medhayushkamiya, Svabhavavyadhi-pratishedhaniya, and Nivritta-santapiya. Sveda is Svedavacharaniya. The vamana-virechana title concerns conditions addressed by those measures, followed by their complication chapter. The netra-basti division chapter concerns their measurements and distinctions, followed by management of their complications. Uttara-bastika expands to Anuvasanottarabasti; Niruhakrama to Niruhopakrama; and the patient chapter to Aturopadrava. The final title includes dhuma, nasya, and kavala. Antya means the one at the end. The closing synonyms identify the therapeutic subject whose explanation gives the section its name.

Key terms

anAgatAbAdhapratiShedha (anāgatābādhapratiṣedha): Prevention of afflictions that have not yet arisen, a chapter topic.
vyApaccikitsA (vyāpaccikitsā): Management of complications, named for several procedures in the catalogue.
cikitsAsthAnaM (cikitsāsthānaṃ): The section explaining therapeutic measures and their corresponding concepts.

← 2. śiṣyōpanayanīyādhyāyaḥ 4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ →