૧૨. અગ્નિકર્મવિધ્યધ્યાયઃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ૭ (૮) · Śloka ૮

તત્ર, શબ્દપ્રાદુર્ભાવો દુર્ગન્ધતા ત્વક્સઙ્કોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે, કપોતવર્ણતાઽલ્પશ્વયથુવેદના શુષ્કસઙ્કુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે; કૃષ્ણોન્નતવ્રણતા સ્રાવસન્નિરોધશ્ચ સિરાસ્નાયુદગ્ધે, રૂક્ષારુણતા કર્કશસ્થિરવ્રણતા ચ સન્ધ્યસ્થિદગ્ધે ||૮||

View original

तत्र, शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे, कपोतवर्णताऽल्पश्वयथुवेदना शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे; कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसन्निरोधश्च सिरास्नायुदग्धे, रूक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च सन्ध्यस्थिदग्धे ||८||

Meaning of the śloka

The text describes these signs according to the structure burnt: in skin, a sound, unpleasant smell and contraction; in flesh, a pigeon-like colour, little swelling and pain, and a dry, contracted wound; in vessels and sinews, a black, raised wound and cessation of discharge; in joints and bones, dryness with reddish colour and a rough, firm wound.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ત્વગાદિષુ કર્મણિ કૃતે પ્રતિવિષયં ભેદલક્ષણં દર્શયન્નાહ- તત્ર શબ્દેત્યાદિ| સ્થિરવ્રણતા કઠિનવ્રણતા||૮||

Meaning of the commentary

These signs distinguish the results in each tissue or site. A firm wound is explained as a hard wound.

Key terms

sthiravraNatA: Firmness or hardness of a wound.

Adhikarana ૯ (૧૦) · Śloka ૧૦

ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિસ્થિતેઽત્યુગ્રરુજિ વાયાવુચ્છ્રિતકઠિનસુપ્તમાંસે વ્રણે ગ્રન્થ્યર્શોઽર્બુદભગન્દરાપચીશ્લીપદચર્મકીલતિલકાલકાન્ત્રવૃદ્ધિસન્ધિસિરાચ્છેદનાદિષુ નાડીશોણિતાતિપ્રવૃત્તિષુ ચાગ્નિકર્મ કુર્યાત્ ||૧૦||

View original

त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिनसुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽर्बुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषु चाग्निकर्म कुर्यात् ||१०||

Meaning of the śloka

The text includes agnikarma for intensely painful vayu in skin, flesh, vessels, sinews, joints or bones; a wound with raised, hard and insensible flesh; granthi, arshas, arbuda, bhagandara, apachi, shlipada, charmakila, tilakalaka and antravriddhi; conditions involving division of joints or vessels and similar injuries; nadi lesions; and excessive bleeding.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

શેષવિષયમવસ્થાભેદેન દર્શયન્નાહ- ત્વઙ્માંસેત્યાદિ| અત્યુગ્રરુજે વાયૌ ઇતિ ઉગ્રશૂલે વાયૌ| ઉચ્છ્રિતકઠિનસુપ્તમાંસે ઇતિ ઉચ્છ્રિતમુત્સેધવત્, સુપ્તમચેતનમ્| નાડીતિ વ્રણવિશેષઃ||૧૦||

Meaning of the commentary

The remaining applications are explained according to the condition present. Intensely painful vayu means vayu with severe pain. Raised flesh means elevated flesh, and supta means lacking sensation. Nadi is a particular wound type.

Key terms

suptam: Lacking sensation.
nADI: A particular kind of wound.

Adhikarana ૧૩ (૧૪) · Śloka ૧૪

અથેમાનગ્નિના પરિહરેત્- પિત્તપ્રકૃતિમન્તઃશોણિતં ભિન્નકોષ્ઠમનુદ્ધૃતશલ્યં દુર્બલં બાલં વૃદ્ધં ભીરુમનેકવ્રણપીડિતમસ્વેદ્યાંશ્ચેતિ ||૧૪||

View original

अथेमानग्निना परिहरेत्- पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृतशल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति ||१४||

Meaning of the śloka

The text excludes the following people from agnikarma: someone of pitta constitution, someone with internal bleeding or a breached body cavity, someone with a foreign body still unremoved, a weak person, a child, an elderly person, a fearful person, someone afflicted by many wounds, and those considered unsuitable for svedana.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અગ્નેર્નિવૃત્તિવિષયં દર્શયન્નાહ- અથેમાનિત્યાદિ| અન્તઃશોણિતં ભિન્નકોષ્ઠમિતિ ઇત્થમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય શોણિતનિરોધેન દાહપાકાદિસમ્ભવાત્| ‘અનેકવ્રણપીડિતમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘અનેકવ્યાધિપરિપીડિતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| અસ્વેદ્યાઃ ‘પાણ્ડુર્મેહી રક્તપિત્તી તૃષાર્તઃ’ (ચિ. અ. ૩૨) ઇત્યાદયઃ||૧૪||

Meaning of the commentary

The commentary explains that, in the circumstances of internal bleeding and a breached cavity, obstructing the blood can give rise to burning, suppuration and related problems. Some readers substitute 'afflicted by many diseases' for 'afflicted by many wounds'. Those unsuitable for svedana include the groups listed elsewhere beginning with persons with pandu, prameha, raktapitta or distressing thirst.

Key terms

anuddhRutashalyaM (anuddhṛtaśalyam): Someone with a foreign body that has not been removed.
asvedyAn (asvedyān): Persons considered unsuitable for svedana.

Adhikarana ૧૫ (૧૬) · Śloka ૧૬

તત્ર પ્લુષ્ટં દુર્દગ્ધં સમ્યગ્દગ્ધમતિદગ્ધં ચેતિ ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધમ્ | તત્ર યદ્વિવર્ણં પ્લુષ્યતેઽતિમાત્રં તત્ પ્લુષ્ટં; યત્રોત્તિષ્ઠન્તિ સ્ફોટાસ્તીવ્રાશ્ચોષદાહરાગપાકવેદનાશ્ચિરાચ્ચોપશામ્યન્તિ તદ્દુર્દગ્ધં; સમ્યગ્દગ્ધમનવગાઢં તાલવર્ણં સુસંસ્થિતં પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચ; અતિદગ્ધે માંસાવલમ્બનં ગાત્રવિશ્લેષઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિવ્યાપાદનમતિમાત્રં જ્વરદાહપિપાસામૂર્ચ્છાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ, વ્રણશ્ચાસ્ય ચિરેણ રોહતિ, રૂઢશ્ચ વિવર્ણો ભવતિ | તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણમાત્મકર્મપ્રસાધકં ભવતિ ||૧૬||

View original

तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् | तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं; यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं; सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च; अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति, व्रणश्चास्य चिरेण रोहति, रूढश्च विवर्णो भवति | तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति ||१६||

Meaning of the śloka

Burning by fire is divided into four kinds: plushta, durdagdha, samyagdagdha and atidagdha. Plushta changes the colour and produces intense burning. In durdagdha, blisters arise, with severe sensations of heat, burning, redness, suppuration and pain that take a long time to subside. Samyagdagdha is not excessively deep, has the colour of a tala fruit, has a well-formed appearance, and possesses the signs described earlier. In atidagdha, flesh hangs loose, parts of the body separate, and siras, snayus, joints and bones are damaged. Severe fever, burning, thirst and fainting occur as complications. Its wound takes a long time to heal and remains discoloured after healing. Knowing these four sets of signs supports the physician's work.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્રાગ્નિદગ્ધં વૈદ્યદોષાત્ પ્રમાદાદ્વા ચતુર્વિધં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્લુષ્ટમિત્યાદિ| પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધયોર્હીનદગ્ધત્વેઽપિ પૃથક્કરણં લક્ષણચિકિત્સાભેદાત્| ‘તત્ર પ્લુષ્ટમ્’ ઇત્યાદિગણનયૈવ ચતુઃસઙ્ખ્યા લબ્ધા, પુનઃ ‘ચતુર્વિધમ્’ ઇતિકરણં પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધાભ્યાં ભેદાભ્યાં હીનદગ્ધસ્ય ત્રિપ્રકારદાહશઙ્કાનિરાસાર્થમ્| એષાં લક્ષણમાહ- તત્ર યદ્વિવર્ણમિત્યાદિ| તત્ર તેષુ મધ્યે| વિવર્ણં પ્રાકૃતવર્ણાદન્યવર્ણમ્| પ્લુષ્યતેઽતિમાત્રમ્ અત્યર્થં દહ્યતે ન ચ સ્ફોટોત્પત્તિઃ સ્યાત્| અન્યે ત્વત્ર ‘પ્લુષ્ટમતિમાત્રં વિવર્ણં યત્ પ્લુષ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અતિમાત્રં વિવર્ણં યત્ પ્લુષ્યત ઇતિ અગ્નિતાપેનોત્સ્વિન્નમિવ ભવતિ; વિવર્ણમત્ર પાણ્ડુવર્ણમ્| યત્રેત્યાદિ| ચોષ આકૃષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ, દાહો ભસ્મસાદ્ભવતીવ, રાગો રક્તતા, વેદના ઓષાદયઃ| સમ્યગ્દગ્ધમિત્યાદિ| અનવગાઢમ્ અતિદગ્ધલક્ષણરહિતમ્| તાલવર્ણં પક્વતાલફલવર્ણમિત્યર્થઃ; ‘પક્વતાલવર્ણં’ ઇત્યેકે પઠન્તિ, અપરે તુ ‘તાલપક્વફલવર્ણં’ ઇતિ| સુસંસ્થિતમ્ અત્યુન્નતાવનતાદિદોષવર્જિતમ્| પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચેતિ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિદાહલિઙ્ગયુક્તમ્| અતિદગ્ધે ઇત્યાદિ| ગાત્રવિશ્લેષો વિષટનં, વ્યાપાદનં હિંસનમ્| અતિમાત્રશબ્દો જ્વરાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મૂર્ચ્છાશ્ચેતિ ચકારાચ્છોણિતસ્રાવાદયશ્ચ| તદેતદિત્યાદિ| પ્લુષ્ટાદિભેદેન ચતુર્વિધમપ્યગ્નિકર્મ વૈદ્યસ્ય યદાત્મકર્મ ચિકિત્સારૂપં તસ્ય પ્રસાધકં ભવતીત્યર્થઃ| નનુ, સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમેવ વૈદ્યસ્યાત્મકર્મપ્રસાધકં ભવતિ, ન પુનઃ પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધાતિદગ્ધલક્ષણં, સત્યં, સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણં વૈદ્યકર્મપ્રસાધકમુપાદેયત્વેન, પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધાતિદગ્ધલક્ષણં પરિહાર્યત્વેનેતિ ન દોષઃ| અન્યે ચાન્યથા પઠન્તિ- ‘તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણં પૂર્વોક્તકર્મપ્રસાધકં ભવતિ’- ઇતિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- “પૂર્વોક્તં ત્વઙ્માંસાશ્રિતં યદગ્નિકર્મ તલ્લક્ષણપ્રસાધકં દ્યોતકં ભવતિ; અથવા પૂર્વોક્તેષ્વગ્નિસાધ્યેષુ શિરોરોગાધિમન્થાદિષુ યદગ્નિકર્મ તત્પ્રસાધકં હેયોપાદેયરૂપતયેત્યર્થઃ” ઇતિ| અપરે તુ ‘તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણં પૂર્વોક્તકર્મપ્રસાધનં ચ ભવતિ’ ઇતિ ચકારં પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ; તેષાં મતે યદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિકર્મ તત્કથં ચિકિત્સનીયમિત્યાહ- પૂર્વોક્તકર્મપ્રસાધનં; પૂર્વપ્રતિપાદિતા યા ક્રિયા તત્પ્રતીકારં તચ્ચિકિત્સિતમિત્યર્થઃ| પૂર્વપ્રતિપાદિતક્રિયા તુ ‘સમ્યગ્દગ્ધે મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યઙ્ગ’ ઇત્યાદિકા| ચકારાદ્વક્ષ્યમાણાપરાગ્નિપ્લુષ્ટપ્રતપનાદિકર્મપ્રસાધકમિતિ જ્ઞેયમ્||૧૬||

Meaning of the commentary

The four kinds can result from a physician's fault or from an accident. Although plushta and durdagdha both fall under insufficient burning, they are distinguished because their signs and treatment differ. Repeating that there are four kinds prevents their being collapsed into a threefold classification. In plushta, the colour differs from the normal colour and burning is intense, but blisters do not arise. An alternative reading describes a markedly pale area that appears as though made to sweat by the fire's heat. In durdagdha, chosha denotes a drawing or sucking kind of pain; daha feels as though the part were being reduced to ash; raga means redness; and vedana includes the other sensations of heat and pain. For samyagdagdha, 'not deep' means free of the signs of excessive burning. The colour is that of a ripe tala fruit, as made explicit in two alternative readings. A well-formed appearance lacks defects such as excessive elevation or depression. The earlier signs are those given for cauterisation of skin, flesh, siras, snayus, joints and bones. In atidagdha, separation means disintegration and damage means injury to those structures. 'Excessive' qualifies each complication, including fever and the others, and the connecting word also brings in bleeding and similar events. The statement that all four kinds support the physician's work raises an objection: surely only proper cauterisation assists the physician? The answer distinguishes what is to be attained from what is to be avoided. The signs of samyagdagdha guide the intended result, while recognising the other three guides avoidance. A variant says these signs support the previously described procedures. Its interpreters take this either as clarifying the signs of the earlier skin- and flesh-based cauterisation, or as assisting the procedures prescribed for head disorders, adhimantha and other conditions by distinguishing desirable from undesirable results. Another variant adds a connecting 'and'. Its interpreters understand the statement as referring to treatment by the measures already taught, beginning with honey and ghee for a properly cauterised site, while the added word also includes the measures to be taught subsequently, such as warming in plushta.

Key terms

pluShTaM (pluṣṭam): A burn category with altered colour and intense burning but, in the commentary, no blisters.
durdagdhaM (durdagdham): A burn category characterised here by blisters and persistent severe symptoms.
samyagdagdham: Proper cauterisation, distinguished by the specified colour, depth and appearance.
atidagdham: Excessive burning, involving tissue damage and severe complications.

Adhikarana ૧૮ (૨૨) · Śloka ૨૨

શીતામુષ્ણાં ચ દુર્દગ્ધે ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પુનઃ | ઘૃતાલેપનસેકાંસ્તુ શીતાનેવાસ્ય કારયેત્ ||૨૨||

View original

शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक् पुनः | घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत् ||२२||

Meaning of the śloka

For durdagdha, the text describes using both cooling and warming measures. Applications of ghee and pouring treatments, however, are specified as cool.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

દુર્દગ્ધક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- શીતામિત્યાદિ| દુર્દગ્ધેઽવગાઢમૂલદગ્ધભાગસ્ય સ્વિન્નરક્તસ્ય નિર્વાપણાર્થં શીતાં ક્રિયાં કુર્યાત્, અનવગાઢમૂલદગ્ધભાગસ્યાસ્વિન્નરક્તસ્ય વિલયનાર્થમુષ્ણાં ક્રિયાં કુર્યાત્; અન્યે તુ શીતાં દાહાતિશયે, નાતિદાહે ઉષ્ણામિતિ| પુનઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- ઘૃતાલેપનાદીનપિ શીતાનેવ કારયેદિતિ| એવં સુખીભવતિ વ્રણરોહણં ચ||૨૨||

Meaning of the commentary

The first explanation assigns cooling measures to the more deeply burnt portion, to soothe blood that has already been heated, and warming measures to the less deeply burnt portion, to liquefy blood that has not been warmed. Others distinguish by the intensity of burning: cooling when burning is excessive, warming when it is not excessive. The commentary then reiterates that ghee applications and the other named measures should be cool, and says that this brings comfort and supports wound healing.

Key terms

sekAn (sekān): Pouring treatments, specified as cool in this passage.

Adhikarana ૨૦ (૨૫-૨૬) · Śloka ૨૭

અતિદગ્ધે વિશીર્ણાનિ માંસાન્યુદ્ધૃત્ય શીતલામ્ | ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પશ્ચાચ્છાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈઃ ||૨૫|| તિન્દુકીત્વક્કપાલૈર્વા ઘૃતમિશ્રૈઃ પ્રલેપયેત્ | વ્રણં ગુડૂચીપત્રૈર્વા છાદયેદથવૌદકૈઃ ||૨૬|| ક્રિયાં ચ નિખિલાં કુર્યાદ્ભિષક્ પિત્તવિસર્પવત્ |૨૭|

View original

अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् | क्रियां कुर्याद्भिषक् पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः ||२५|| तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत् | व्रणं गुडूचीपत्रैर्वा छादयेदथवौदकैः ||२६|| क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक् पित्तविसर्पवत् |२७|

Meaning of the śloka

For excessive burning, the text describes removing detached flesh and then using cooling treatment. It names particles from pounding shali rice and an application of tinduki bark fragments mixed with ghee. The wound may be covered with guduchi leaves or leaves of aquatic plants. The entire course of care is compared with that for pitta-type visarpa.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અતિદગ્ધે ચિકિત્સામાહ- અતિદગ્ધે ઇત્યાદિ| વિશીર્ણાનિ અવલમ્બિતાનિ| શાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈરિતિ શાલિતણ્ડુલકણ્ડનોદ્ભવૈર્ગુણ્ડનૈઃ કણૈરિત્યર્થઃ; કણૈશ્ચ ચૂર્ણપ્રયોગકાલે ‘અવચૂર્ણયેત્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તિન્દુકીત્વક્કપાલૈર્વેતિ તિન્દુકીવલ્કલકર્પરૈઃ; ‘તિન્દુકીત્વચા તિન્દુકીવલ્કલેન, કપાલૈર્મૃત્ખર્પરૈઃ’ ઇત્યન્યે| ‘તિન્દુકીત્વક્કષાયૈર્વા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તિન્દુક્યા યા ત્વક્ તયા પ્રલેપયેત્, કષાયાઃ કષાયવૃક્ષાશ્ચ યે તૈરપીત્યર્થઃ| અન્યે તુ કષાયશબ્દેન ચૂર્ણમાહુઃ; તત્ર તિન્દુકીવલ્કલચૂર્ણૈરિત્યર્થઃ| ઔદકૈઃ પદ્મોત્પલાદિપત્રૈઃ; પિત્તરક્તોપદ્રુતો વ્રણો ગુડૂચ્યાદિપત્રચ્છાદનેનોષ્માણં ત્યક્ત્વા સુખં સંરોહતિ||૨૫-૨૬||-

Meaning of the commentary

Vishirna is explained as flesh that is hanging loose. The rice material consists of small particles produced by pounding shali rice; when used as a powder, the action 'sprinkle over' is to be understood. One explanation takes tindukitvakkapala as pieces of tinduki bark. Others divide the expression into tinduki bark and earthen pot fragments. Some read tindukitvakkashaya instead, explaining it as tinduki bark and the substances from other astringent trees. Others understand kashaya here as powder, hence powdered tinduki bark. Aquatic leaves include lotus and utpala leaves. The commentary states that a wound affected by pitta and rakta loses its heat under a covering of guduchi and similar leaves and then heals comfortably.

Key terms

vishIrNAni (viśīrṇāni): Loose, hanging pieces of flesh in the commentary.
audakaiH (audakaiḥ): With leaves of aquatic plants, such as lotus and utpala.

Adhikarana ૨૪ (૩૮-૩૯) · Śloka ૩૯

ઉષ્ણવાતાતપૈર્દગ્ધે શીતઃ કાર્યો વિધિઃ સદા | શીતવર્ષાનિલૈર્દગ્ધે સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ શસ્યતે ||૩૮|| તથાઽતિતેજસા દગ્ધે સિદ્ધર્નાસ્તિ કથઞ્ચન | ઇન્દ્રવજ્રાગ્નિદગ્ધેઽપિ જીવતિ પ્રતિકારયેત્ | સ્નેહાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચ તથા ભિષક્ ||૩૯||

View original

उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा | शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते ||३८|| तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धर्नास्ति कथञ्चन | इन्द्रवज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् | स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक् ||३९||

Meaning of the śloka

For injury resembling a burn from hot wind or sunlight, the text specifies cooling treatment. For injury from cold or rain-bearing wind, it commends unctuous and warming measures. It states that burning by extremely intense fire has no successful treatment. It also says that a person burned by the fire of Indra's thunderbolt should still be treated if alive, with unctuous applications, oil massage, pouring treatments and pastes.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇદાનીં દગ્ધચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેન દગ્ધસદૃશસ્ય ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- ઉષ્ણેત્યાદિ| ઉષ્ણવાતો ગ્રૈષ્મિકઃ શારદો વા; ઉષ્ણવાતેનાતપેન ચ દગ્ધ ઇવ દગ્ધઃ; ઉષ્ણવાતાતપાભ્યામિતિ દ્વિવચને પ્રાપ્તે બહુવચનમનુક્તોષ્ણપ્રાપણાર્થમ્| સદાસ્થાને કેચિદ્ ‘વ્રણે’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વ્રણે ઇતિ ત્વગાદિવ્રણવસ્તુનિ| શીતવર્ષાનિલૈર્દગ્ધે ઇતિ શીતં હિમં, હિમદગ્ધસ્તુષારદગ્ધ ઇતિ લોકોક્ત્યા હિમદગ્ધેઽપિ દાહસાદૃશ્યમસ્તિ; વર્ષાનિલ ઇતિ વૃષ્ટિસંયુક્તો વાતઃ, અત્રાપિ બહુવચનમનુક્તશીતપ્રાપણાર્થમ્| ‘દગ્ધે’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘હતે’ ઇતિ પઠન્તિ| તથાઽતિતેજસા દગ્ધે ઇતિ અતિતેજસા વજ્રાગ્નિના | ‘તથાઽતિતેજસા દગ્ધે ન સિધ્યતિ કથઞ્ચન’ ઇતિ યત્ કૃતં તત્ કિઞ્ચિદ્દગ્ધે સિદ્ધિરપિ ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| તત્ર ચ પૂર્વોક્તેન વિધિના શીતોષ્ણાદિના પ્રતિકર્તવ્યમિતિ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ “ઇન્દ્રવજ્રાગ્નિદગ્ધેઽપિ જીવતિ પ્રતિકારયેત્| સ્નેહાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચ તથા ભિષક્”- ઇતિ પઠન્તિ; તં ચ નિબન્ધકારા ન પઠન્તિ||૩૮-૩૯||

Meaning of the commentary

The commentary extends the discussion of burns to similar injuries. Hot wind means summer or autumn wind; the effects of hot wind and sunlight resemble burning. The plural wording includes other unnamed sources of heat. Some read 'in a wound' rather than 'always,' explaining wound here as its bodily site, such as the skin. Cold refers to snow or frost, whose injury also resembles burning; rain-wind means wind accompanied by rain. The plural includes other unmentioned cold exposures. Some read 'injured' instead of 'burned.' Extremely intense fire is explained as thunderbolt fire. The statement that such severe burning is untreatable is understood to imply that a slight burn may nevertheless respond, using the previously described cooling or warming measures as appropriate. Some recensions then include the lines about treating a living person burned by Indra's thunderbolt with unctuous applications, massage, pouring and pastes; the nibandha authors do not include them.

Key terms

atitejasA (atitejasā): By extremely intense fiery force, explained here as thunderbolt fire.
parIShekaiH (parīṣekaiḥ): With pouring treatments in the historical treatment description.

← 11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ 13. jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ →