ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚਾਪਿ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਹਾਚ੍ਛਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੪੦||
View original
हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत् | त्र्यहाद्द्व्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धिमान् ||४०||
Meaning of the śloka
The verse describes opening the dressing after three days in hemanta, shishira and vasanta, and after two days in sharad, grishma and varsha, with knowledgeable judgment.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਨਨੁ, ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨ੍ਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋਥ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤਰੇਣੇਤ੍ਯਾਹ - ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਤੇਸੁ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਭਯਾਭਾਵਾਤ੍| ਸ਼ਰਦਾਦਿਸੁ ਦ੍ਵ੍ਯਹਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਤੇਸਾਮੁਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਾਗਮਭਯਾਤ੍| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵੇਤਿ ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ ਇਤਿ ਨਿਯਮਤਿ, ਚਕਾਰਸ੍ਤੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਨਿਯਮਂ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਯਤਿ; ਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਰ੍ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਮੋਕ੍ਸ ਇਤਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਚਾਪੀਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਵੈਸ਼ਾਖਸ੍ਯੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਦ੍ਵਯਹੇਪਿ ਮੋਕ੍ਸਃ ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਂ; ਤਥਾ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਰਹ੍ਨੋ ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਚ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਚੇਤਿ ਅਪਿਚਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਹਮੋਕ੍ਸਣਵਿਧਿਮਪਿ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਯਤਿ, ਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਵ੍ਰਣਂ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਨੇ ਦ੍ਵੌ ਵਾਰੌ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਗ੍ਰਹਣਮਪਾਸ੍ਯ ‘ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਕਾਲੇ ਚ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਯਃ ਸ਼ਰਦਾਦਯਸ਼੍ਚ ਨ ਸਮਾਨਾਸ੍ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤੇਸੁ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਵ੍ਰਣਮੋਕ੍ਸਣਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦੇਵ ਦ੍ਵ੍ਯਹਾਦੇਵੇਤਿ ਨਿਯਮੋ ਨ ਕਤਃ, ਤੇਨ ਹੇਮਾਨ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰਦਾਦੀਨਾਂ ਚੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਨ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਮੋਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਦੋਸਃ||੪੦||
Meaning of the commentary
The commentary links the longer interval in the first group of seasons to cold and the absence of concern about rapid suppuration, and the shorter interval in the latter group to warmth and quicker suppuration. It then limits any rigid application of this rule. For a paittika wound, the interval in hemanta and shishira is adjusted as appropriate. In vasanta, the heat of Vaishakha may justify the two-day interval for any wound, and the commentary also allows twice-daily bandaging for a paittika wound. In summer, a paittika wound may likewise require bandaging twice in a day. Another reading replaces shishira with pravrit, the onset of rains; the commentator rejects it because it was criticized in the Panjika. Finally, the seasons are not identical in their intensity: the intervals of three and two days are not absolute, and the degree of seasonal conditions must be assessed.
Key terms
- paittika
- Associated with pitta, qualifying the wound in the exceptions discussed.
- mokShayet (mokṣayet)
- Should release or open the dressing in this passage.