૧૭. આમપક્વૈષણીયાધ્યાયઃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

શોફસમુત્થાના ગ્રન્થિવિદ્રધ્યલજીપ્રભૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાધયોઽભિહિતા અનેકાકૃતયઃ, તૈર્વિલક્ષણઃ પૃથુર્ગ્રથિતઃ સમો વિષમો વા ત્વઙ્માંસસ્થાયી દોષસઙ્ઘાતઃ શરીરૈકદેશોત્થિતઃ શોફ ઇત્યુચ્યતે ||૩||

View original

शोफसमुत्थाना ग्रन्थिविद्रध्यलजीप्रभृतयः प्रायेण व्याधयोऽभिहिता अनेकाकृतयः, तैर्विलक्षणः पृथुर्ग्रथितः समो विषमो वा त्वङ्मांसस्थायी दोषसङ्घातः शरीरैकदेशोत्थितः शोफ इत्युच्यते ||३||

Meaning of the śloka

Diseases such as granthi, vidradhi and alaji have mostly been described as arising from swelling and can assume many forms. Distinct from those, a dosha aggregation arising in one region of the body, lodged in the skin and flesh, and appearing broad, knotted or elevated, and either regular or irregular in form, is called shopha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

શોફસમુત્થાના ઇત્યાદિ| શોફસમુત્થાના ઇતિ શોથકારણાઃ, ‘શોફસ્યેવ સમુત્થાનં યેષામ્’ ઇત્યન્યે| પ્રાયેણેતિ બાહુલ્યેન, કદાચિદ્ભિન્નસમુત્થાના અપિ ભવન્તિ| તૈર્વિલક્ષણ ઇતિ તેભ્યો ગ્રન્થ્યાદિભ્યો વ્યાધિભ્યઃ પૃથગિત્યર્થઃ; ‘તૈર્ગ્રન્થ્યાદિવ્યાધિભિઃ કૃત્વા વિલક્ષણો નાનાપ્રકારઃ’ ઇત્યન્યે| પૃથુર્વિસ્તીર્ણઃ| ગ્રથિતો ગ્રન્થિરિવોન્નતઃ, ‘જાતબહુગ્રન્થિઃ’ ઇત્યન્યે| સમઃ સમસંસ્થાનઃ, વિષમો વેતિ વિષમસંસ્થાનો વા, એતેન વ્રણશોફસ્યાકૃતેરનિયમ ઉક્તઃ| ત્વઙ્માંસસ્થાયીતિ એતત્તુ પ્રાયેણ, કુતઃ? શેષવ્રણવસ્તુષ્વપિ વ્રણશોફસ્ય સમ્ભવાત્| દોષસઙ્ઘાત ઇતિ એકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં વા દોષાણાં સઙ્ઘાતો દોષસઙ્ઘાતઃ; સઙ્ઘાત ઉચ્છ્રાયઃ| શરીરૈકદેશોત્થિત ઇતિ એતેન સર્વસરાદ્ભિન્નત્વં પ્રતિપાદયતિ||૩||

Meaning of the commentary

Shophasamutthana may mean that these diseases have swelling as their cause; others explain it as their having the same mode of origin as swelling. The qualification mostly allows that they can sometimes have a different origin. Distinct from them can mean separate from granthi and the other named diseases; others interpret it as being made various in form by those diseases. Prithu means broad. Grathita can mean elevated like a nodule; others take it as having developed many nodules. Sama and vishama indicate regular and irregular configurations, showing that the form of a wound-related swelling is not fixed. Residence in skin and flesh applies mostly, because such swelling can also occur in the other structural constituents of a wound. A dosha aggregation may comprise one, two or several doshas, and sanghata here also conveys elevation. Arising in one body region distinguishes this swelling from a disorder spreading throughout the body.

Key terms

shopha: A localized swelling formed by an aggregation of one or more doshas, described here chiefly in skin and flesh.
doShasa~gghAta (doshasanghata): An aggregation of one, two or several doshas; the commentary also relates the term to elevation.

Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪

સ ષડ્વિધો વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તઃ | તસ્ય દોષરૂપવ્યઞ્જનૈર્લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ | તત્ર, વાતશોફઃ કૃષ્ણોઽરુણો વા પરુષો મૃદુરનવસ્થિતાસ્તોદાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ; પિત્તશોફઃ પીતો મૃદુઃ સરક્તો વા શીઘ્રાનુસાર્યોષાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ; શ્લેષ્મશ્વયથુઃ પાણ્ડુઃ કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો સ્નિગ્ધો મન્દાનુસારી કણ્ડ્વાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ; સર્વવર્ણવેદનઃ સન્નિપાતશ્વયથુઃ; પિત્તવચ્છોણિતજોઽતિકૃષ્ણશ્ચ; પિત્તરક્તલક્ષણ આગન્તુર્લોહિતાવભાસશ્ચ ||૪||

View original

स षड्विधो वातपित्तकफशोणितसन्निपातागन्तुनिमित्तः | तस्य दोषरूपव्यञ्जनैर्लक्षणानि व्याख्यास्यामः | तत्र, वातशोफः कृष्णोऽरुणो वा परुषो मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; पित्तशोफः पीतो मृदुः सरक्तो वा शीघ्रानुसार्योषादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः कठिनः स्निग्धः शीतो स्निग्धो मन्दानुसारी कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; सर्ववर्णवेदनः सन्निपातश्वयथुः; पित्तवच्छोणितजोऽतिकृष्णश्च; पित्तरक्तलक्षण आगन्तुर्लोहितावभासश्च ||४||

Meaning of the śloka

This wound swelling is of six kinds, caused by vata, pitta, kapha, blood, combined doshas, or an external factor. Their signs are explained through the characteristic appearances and manifestations of the doshas. Vata swelling is black or reddish, rough, soft and unstable or mobile, with distinctive pains such as pricking. Pitta swelling is yellow, soft, or reddish, spreads quickly, and has sensations such as localized burning. Kapha swelling is pale, hard, unctuous, cold, slowly spreading, and has sensations such as itching. A swelling caused by all doshas displays all colours and pains. A blood-caused swelling resembles the pitta type but is very dark. An externally caused swelling has features of pitta and blood and a reddish appearance.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

સ ઇત્યાદિ| તસ્ય વ્રણશોફસ્ય| દોષરૂપવ્યઞ્જનૈરિતિ વાતાદિરૂપૈર્વાતાદિલક્ષણૈશ્ચેત્યર્થઃ; ‘દોષરૂપવ્યઞ્જનૈઃ દોષાણાં વાતાદીનાં રૂપાણ્યાકૃતયો વ્યજ્યન્ત એભિરિતિ વ્યઞ્જનાનિ’ ઇત્યન્યે| તત્રેત્યાદિ| અનવસ્થિતઃ ચલઃ| તોદાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાદ્ભેદનચ્છેદનાદયઃ| પિત્તશોફ ઇત્યાદિ| ઓષાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાચ્ચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ ગૃહ્યન્તે| શ્લેષ્મશોફઃ પાણ્ડુરિત્યાદિ| કણ્ડ્વાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાદ્ગુરુત્વસુપ્તત્વાદયઃ| આગન્તુરિતિ પતનપીડનાદિકૃતઃ||૪||

Meaning of the commentary

The sixfold subject is wound swelling. The dosha indicators are the forms and characteristic signs of vata and the others; an alternative explanation takes vyangjana as the signs through which the forms of the doshas become manifest. Anavasthita means mobile. The inclusive term after pricking pain also covers splitting, cutting and similar pains. The inclusive term after osha in pitta swelling covers sucking or drawing pain, widespread burning and a smoky sensation. The inclusive term after itching in kapha swelling covers heaviness, numbness and similar features. An externally caused swelling is one produced by falling, compression or comparable trauma.

Key terms

sannipAtashvayathu (sannipatashvayathu): A swelling produced by the combined doshas and therefore displaying the range of colours and pains.
Agantu (agantu): Arising from an external cause such as a fall, compression or similar trauma.

Adhikarana ૭ (૯) · Śloka ૯

તત્ર, આમચ્છેદે માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિવ્યાપાદનમતિમાત્રં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વેદનાપ્રાદુર્ભાવોઽવદરણમનેકોપદ્રવદર્શનં ક્ષતવિદ્રધિર્વા ભવતિ | સ યદા ભયમોહાભ્યાં પક્વમપ્યપક્વમિતિ મન્યમાનશ્ચિરમુપેક્ષતે વ્યાધિં વૈદ્યસ્તદા ગમ્ભીરાનુગતો દ્વારમલભમાનઃ પૂયઃ સ્વમાશ્રયમવદાર્યોત્સઙ્ગં મહાન્તમવકાશં કૃત્વા નાડીં જનયિત્વા કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવત્યસાધ્યો વેતિ ||૯||

View original

तत्र, आमच्छेदे मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनाप्रादुर्भावोऽवदरणमनेकोपद्रवदर्शनं क्षतविद्रधिर्वा भवति | स यदा भयमोहाभ्यां पक्वमप्यपक्वमिति मन्यमानश्चिरमुपेक्षते व्याधिं वैद्यस्तदा गम्भीरानुगतो द्वारमलभमानः पूयः स्वमाश्रयमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा नाडीं जनयित्वा कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वेति ||९||

Meaning of the śloka

If an unripe swelling is incised, the flesh, vessels, ligaments, joints and bones may be injured; excessive bleeding, pain, tearing, many complications or a traumatic abscess may arise. Conversely, if a physician, through fear or confusion, mistakes even a ripe swelling for an unripe one and neglects the disease for a long time, the pus travels deeply. Unable to find an outlet, it tears its own site, creates a large cavity or pocket, forms a sinus tract, and the condition becomes difficult to cure or incurable.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

આમં ન છિન્દ્યાત્ પક્વં નોપેક્ષેતેતિ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ | આમચ્છેદે ઇતિ આમશબ્દાત્ પચ્યમાનસ્યાપિ ગ્રહણાત્તત્રાપ્યેતે દોષાઃ| વ્યાપાદનં હિંસનમ્| અવદરણં વિદરણમ્| ક્ષતવિદ્રધિઃ ‘તૈસ્તૈર્ભાવૈરભિહતે ક્ષતે વા’ (નિ. અ. ૯) ઇત્યાદિવિદ્રધિનિદાનોક્તઃ| સ યદેત્યાદિ| મોહઃ અજ્ઞાનમ્| ચિરં પ્રભૂતકાલમ્| ગમ્ભીરાનુગતઃ દૂરાનુપ્રવિષ્ટઃ| ઉત્સઙ્ગ ઇવોત્સઙ્ગઃ, વ્રણાશયે હિ ચિરકાલં પૂયાવસ્થાનેનાવદારિતમન્તઃપ્રદેશાન્તરં નિમ્નમુત્સઙ્ગતુલ્યત્વાત્ ‘ઉત્સઙ્ગ’ ઇત્યુચ્યતે; ‘ઉત્ ઊર્ધ્વં પૂયસ્ય સઙ્ગ ઉત્સઙ્ગઃ’ ઇત્યન્યે| અવકાશમ્ અન્તરાલમ્||૯||

Meaning of the commentary

The passage establishes that an unripe swelling should not be incised and a ripe one should not be neglected. Here the term for unripe also includes a swelling that is still ripening, since the same harms can occur in it. Injury means destruction, and avadarana means tearing. Kshatavidradhi is the traumatic abscess described in the chapter on the diagnosis of abscess. Moha means lack of understanding, a long time means an extended period, and deeply traveled means that the pus has penetrated far within. Utsanga is explained as a depressed internal pocket resembling a lap, produced when pus remains for a long time and tears into another internal region of the wound-bed. Others derive utsanga from pus becoming lodged upward. Avakasha means an intervening cavity or space.

Key terms

Amacchede (amacchede): Incision of an unripe or still-ripening swelling.
utsa~ggam (utsangam): An internal pocket or cavity formed by retained pus; an alternative explanation takes it as upward lodging of pus.
nADIm (nadim): A sinus tract formed after pus penetrates and creates an internal cavity.

Adhikarana ૧૩ (૧૭-૧૮) · Śloka ૧૮

આદૌ વિમ્લાપનં કુર્યાદ્દ્વિતીયમવસેચનમ્ | તૃતીયમુપનાહં તુ ચતુર્થીં પાટનક્રિયામ્ ||૧૭|| પઞ્ચમં શોધનં કુર્યાત્ ષષ્ઠં રોપણમિષ્યતે | એતે ક્રમા વ્રણસ્યોક્તાઃ સપ્તમં વૈકૃતાપહમ્ ||૧૮||

View original

आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् | तृतीयमुपनाहं तु चतुर्थीं पाटनक्रियाम् ||१७|| पञ्चमं शोधनं कुर्यात् षष्ठं रोपणमिष्यते | एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैकृतापहम् ||१८||

Meaning of the śloka

The first measure is vimlapana, the second avasecana, the third upanaha and the fourth incision. The fifth is cleansing, the sixth is healing, and the seventh removes deformity. These are the stated successive classes of treatment for a wound.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

વ્રણસ્ય ષષ્ટેરુપક્રમાણાં સૂત્રસ્થાને સૂત્રણાર્થં વિમ્લાપનાદીનુપક્રમાન્નિર્દિશન્નાહ- આદાવિત્યાદિ| આદૌ વિમ્લાપનમઙ્ગુલ્યાદિમર્દનેન શોફવિલયનમ્| અવસેચનં જલૌકાદિભી રક્તવિસ્રાવણમ્| ઉપનાહો બન્ધનં પાચનાય| વૈકૃતાપહમિતિ સવર્ણકરણરોમસઞ્જનનાદિ| અન્યે ત્વન્યથાઽઽપાતનિકાં ગૃહ્ણન્ત્યન્યથૈવ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ- તત્ર વ્રણસ્ય ષષ્ટેરુપક્રમાણાં સુખબોધાર્થં લક્ષણાન્તરેણ સપ્તત્વં દર્શયન્નાહ,- આદાવિત્યાદિ| વિમ્લાપનશબ્દોઽત્ર બહિઃપ્રમાર્જને શોફવિલયનકરે લેપપરિષેકાભ્યઙ્ગસ્વેદાદૌ વર્તતે, ન તુ મન્દવેદનસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોફસ્ય દ્વિવ્રણીયપઠિતવેણુનાલાઙ્ગુષ્ઠાદિમર્દને| અવસેચનં વિસ્રાવણમ્, અવસેચનશબ્દોઽપ્યત્ર વમનવિરેકશોણિતવિસ્રાવણાદ્યન્તર્બહિઃપ્રમાર્જને વર્તતે, ન તુ કેવલ એવ વિસ્રાવણે| એવં શેષેષ્વપ્યુપક્રમેષૂપક્રમાન્તરાણિ સમાનેષુ સમાનાન્યન્તર્ભાવ્યાનિ||૧૭-૧૮||

Meaning of the commentary

The verses introduce, in condensed form in the Sutrasthana, the sixty measures for wounds by naming seven principal stages. In the first explanation, vimlapana is dispersing a swelling by massage with the fingers or similar means; avasecana is bloodletting with leeches and related methods; upanaha is bandaging or applying a poultice to promote maturation; and removal of deformity includes restoring normal colour and promoting hair growth. The commentary also preserves another interpretation. According to it, the sixty measures are grouped under seven headings by another distinguishing scheme for easier understanding. Vimlapana then broadly denotes external measures that disperse swelling, including paste, irrigation, massage and fomentation, rather than only the massage with bamboo, reed, thumb or similar instruments prescribed elsewhere for a mildly painful, oleated and fomented swelling. Avasecana then means drainage or evacuation broadly, including emesis, purgation, bloodletting and other internal or external cleansing, rather than bloodletting alone. The remaining headings similarly include other measures that share the same function.

Key terms

vimlApanam (vimlapanam): Dispersal of swelling; interpreted narrowly as massage or broadly as external dispersing measures such as pastes, irrigation, massage and fomentation.
avasecanam: Drainage or evacuation; interpreted as bloodletting in one explanation and as a broader class including emesis, purgation and bloodletting in another.
vaikRutApaham (vaikritapaham): Measures that remove residual deformity, including restoration of normal colour and promotion of hair growth.

← 16. karṇavyadhabandhavidhyadhyāyaḥ 18. vraṇālēpanabandhavidhyadhyāyaḥ →