ರಸನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಚ | ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಸೇವಿನೋಽಧ್ಯಶನಶೀಲಸ್ಯಾವ್ಯಾಯಾಮಿನೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನರತಸ್ಯ ಚಾಮ ಏವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರಶ್ಚ ಶರೀರಮನುಕ್ರಾಮನ್ನತಿಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದೋ ಜನಯತಿ, ತದತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ ; ತಮತಿಸ್ಥೂಲಂ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಪಿಪಾಸಾಕ್ಷುತ್ಸ್ವಪ್ನಸ್ವೇದಗಾತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಕ್ರಥನಗಾತ್ರಸಾದಗದ್ಗದತ್ವಾನಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವಾವಿಶನ್ತಿ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾನ್ಮೇದಸಃ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸ್ವಸಮರ್ಥಃ, ಕಫಮೇದೋನಿರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾಚ್ಚಾಲ್ಪವ್ಯವಾಯೋ ಭವತಿ, ಆವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದೇವ ಶೇಷಾ ಧಾತವೋ ನಾಪ್ಯಾಯನ್ತೇಽತ್ಯರ್ಥಮತೋಽಲ್ಪಪ್ರಾಣೋ ಭವತಿ, ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಜ್ವರಭಗನ್ದರವಿದ್ರಧಿವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮನ್ಯತಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪಞ್ಚತ್ವಮುಪಯಾತಿ, ಸರ್ವ ಏವ ಚಾಸ್ಯ ರೋಗಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತ್ಯಾವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಸ್ರೋತಸಾಮ್; ಅತಸ್ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ಪರಿಹರೇತ್ | ಉತ್ಪನ್ನೇ ತು ಶಿಲಾಜತುಗುಗ್ಗುಲುಗೋಮೂತ್ರತ್ರಿಫಲಾಲೋಹರಜೋರಸಾಞ್ಜನಮಧುಯವಮುದ್ಗಕೋರದೂಷಕಶ್ಯಾಮಾಕೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ವಿರೂಕ್ಷಣಚ್ಛೇದನೀಯಾನಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಧಿವದುಪಯೋಗೋ ವ್ಯಾಯಾಮೋ ಲೇಖನಬಸ್ತ್ಯುಪಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ||೩೨||
View original
रसनिमित्तमेव स्थौल्यं कार्श्यं च | तत्र श्लेष्मलाहारसेविनोऽध्यशनशीलस्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश्च शरीरमनुक्रामन्नतिस्नेहान्मेदो जनयति, तदतिस्थौल्यमापादयति ; तमतिस्थूलं क्षुद्रश्वासपिपासाक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति, सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः, कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्यवायो भवति, आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्तेऽत्यर्थमतोऽल्पप्राणो भवति, प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातविकाराणामन्यतमं प्राप्य पञ्चत्वमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफलालोहरजोरसाञ्जनमधुयवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनबस्त्युपयोगश्चेति ||३२||
Meaning of the śloka
The passage traces both corpulence and leanness to rasa. In someone who consumes kapha-promoting foods, eats before the previous meal is digested, avoids exercise and habitually sleeps by day, it describes food-derived rasa as still ama and especially sweet. Moving through the body, its excessive unctuousness produces medas and excessive corpulence. The stated accompanying features are mild breathlessness, thirst, hunger, sleepiness, sweating, bodily odour, krathana, bodily fatigue and indistinct speech. The text attributes difficulty with activities to the softness of medas, reduced sexual activity to obstruction by kapha and medas, and limited strength to inadequate nourishment of the remaining tissues. It describes severe or fatal outcomes from prameha, pidaka, fever, bhagandara, vidradhi or vata disorders, and says diseases become stronger because the channels are obstructed. It calls for avoiding the causes. Once the condition has arisen, it names appropriately regulated use of shilajatu, guggulu, cow urine, triphala, iron powder, rasanjana, honey, barley, mudga, koradushaka, shyamaka, uddalaka and other drying or channel-clearing substances, together with exercise and lekhana basti.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ರಸನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾನ್ಮಧ್ಯಶರೀರತ್ವಂ ಚ| ನನು, ಕಥಮೇಕ ಏವ ರಸಃ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಯೋಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯಯೋರ್ಹೇತುರಿತ್ಯತ ಆಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಶನಶೀಲಸ್ಯೇತಿ ಅಜೀರ್ಣಭೋಜನಾಭ್ಯಾಸಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಮೇದಸ್ವಿನೋ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವೇ ಕಥಮಾಮರಸಸಮ್ಭವಃ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವೇಽಪ್ಯಧ್ಯಶನಶೀಲತ್ವಾದಾಮರಸೋ ಭವತಿ| ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ರಸಶ್ಚಾಪಕ್ವಶ್ಚೇತಿ ವಿರೋಧನೀಯವಚನಂ? ನ ಹ್ಯಪಕ್ವೋ ರಸವ್ಯಪದೇಶಂ ಲಭತೇ| ಸತ್ಯಂ, ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ರಸಃ ಕದ್ಭಾವೇನ ಕೃತ ಏವ, ಕಿನ್ತು ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿರಪಾಕಾದಾಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಶರೀರಮನುಕ್ರಾಮನ್ನಿತಿ ತಂ ತಂ ಶರೀರದೇಶಂ ಗಚ್ಛನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೇದೋ ಜನಯತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾಹಾರವಶಾದದೃಷ್ಟವಶಾನ್ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾಚ್ಚ ಧಾತುದ್ವಯಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಮೇದ ಏವ ವರ್ಧಯತಿ| ತದತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಪಾದಯತೀತಿ ತತ್ ಮೇದಃ, ಆಪಾದಯತಿ ಕರೋತಿ| ಕ್ರಥನಂ ಸ್ವಪತಃ ಕಣ್ಠೇ ಘುರ್ಘುರಾರವಃ, ಅನ್ಯೇ ತ್ವಕಸ್ಮಾಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧಂ ಕ್ರಥನಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಗದ್ಗದತ್ವಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತವಚನತ್ವಮ್| ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವಾವಿಶನ್ತೀತಿ ಏತೇ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಾದಯಸ್ತಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ, ಸ್ಥೂಲೇ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೇಷಧಾತವೋ ನಾಪ್ಯಾಯನ್ತೇಽತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಶೇಷಧಾತವೋಽಸ್ಥ್ಯಾದಯಃ| ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ವಾತವಿಕಾರಾ ಮೇದಃಕೃತಮಾರ್ಗಾವರಣನಿಮಿತ್ತವಾತಕೋಪವಿಕಾರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತಮಮಿತಿ ಏಷಾಮೇಕಮ್| ಪಞ್ಚತ್ವಮುಪಯಾತೀತಿ ಮರಣಮುಪಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ಪರಿಹರೇದಿತ್ಯನೇನ ನಿದಾನಪರಿವರ್ಜನೇನಾನಾಗತಾಬಾಧಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ಉತ್ಪನ್ನೇ ಜಾತೇ ಪುನರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಮಿತಿ ಉದ್ದಾಲಕ ಆರಣ್ಯಕೋದ್ರವಃ, ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ಗವೇಧುಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿರೂಕ್ಷಣಚ್ಛೇದನೀಯಾನಾಮಿತಿ ವಿರೂಕ್ಷಣಂ ಮೇದೋಘ್ನಂ, ಛೇದನೀಯಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನೀಯಮ್| ವಿಧಿವದುಪಯೋಗ ಇತಿ ಪುರುಷಾಗ್ನಿಬಲಮಾತ್ರಾವಿಧಾನವಾನುಪಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೇಖನಬಸ್ತ್ಯುಪಯೋಗಶ್ಚ ಲೇಖನಬಸ್ತಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಾಃ, “ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥಗೋಮೂತ್ರಕ್ಷೌದ್ರಕ್ಷಾರಸಮನ್ವಿತಾಃ| ಊಷಕಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಾ ಬಸ್ತಯೋ ಲೇಖನಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ” (ಚಿ. ಅ. ೩೮) ಇತಿ| ಚಕಾರಾದ್ವ್ಯಾಯಾಮಾದಯೋ ಮೃದವಃ ಕಾಙ್ಕಾಯನಸಕ್ತವಶ್ಚ||೩೨||
Meaning of the commentary
The conjunction includes a moderate bodily build as another outcome of rasa. The commentary asks how one rasa can cause opposite outcomes and then explains the stated mechanisms. Adhyashana means repeatedly eating before digestion is complete; this can produce ama even with strong digestive fire. Although food has undergone transformation by jatharagni, rasa is called ama because it has not been processed by the tissue fires. Special food, unseen factors and obstruction by medas are said to cause nourishment to pass over two tissues and increase medas preferentially. Krathana is the rumbling sound in the throat during sleep; others define it as a sudden interruption of breathing. Gadgadatva means indistinct speech. The remaining tissues are bone and those following it. The vata disorders here arise from obstruction of its paths by medas. Avoiding causes is presented as prevention of future illness. Uddalaka is wild kodrava, with the inclusive ending also covering gavedhuka and similar substances. Virukshana means reducing medas and chedaniya clearing channels. Proper use accounts for the person, digestive fire, strength and dose. The commentary quotes a lekhana basti formula from the Chikitsasthana containing triphala decoction, cow urine, honey and kshara, with ushakadi additions. The conjunction also includes mild exercise and related measures, and Kankayana saktu.
Key terms
- krathanaM (krathanam)
- Noisy breathing in the throat during sleep, or alternatively sudden interruption of breathing.
- adhyashana (adhyaśana)
- Eating again before the earlier meal has been digested.