૬. ઋતુચર્યાધ્યાયઃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

તત્ર માઘાદયો દ્વાદશ માસાઃ, દ્વિમાસિકમૃતું કૃત્વા ષડૃતવો ભવન્તિ; તે શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ | તેષાં તપસ્તપસ્યૌ શિશિરઃ, મધુમાધવૌ વસન્તઃ, શુચિશુક્રૌ ગ્રીષ્મઃ, નભોનભસ્યૌ વર્ષાઃ, ઇષોર્જૌ શરત્, સહઃસહસ્યૌ હેમન્ત ઇતિ ||૬||

View original

तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||

Meaning of the śloka

There are twelve months beginning with Magha. Pairing the months produces six seasons: shishira, vasanta, grishma, varsha, sharad and hemanta. Tapas and Tapasya form shishira; Madhu and Madhava form vasanta; Shuci and Shukra form grishma; Nabhas and Nabhasya form varsha; Isha and Urja form sharad; and Sahas and Sahasya form hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્ર માઘાદય ઇત્યાદિ| તત્ર તેષામૃતૂનાં મધ્યે| તપાઃ માઘઃ, તપસ્યઃ ફાલ્ગુનઃ| મધુઃ ચૈત્રઃ, માધવઃ વૈશાખઃ| શુચિઃ જ્યેષ્ઠઃ, શુક્રઃ આષાઢઃ; અન્યે તુ શુક્રો જ્યેષ્ઠઃ, શુચિરાષાઢ ઇતિ મન્યન્તે| નભાઃ શ્રાવણઃ, નભસ્યઃ ભાદ્રપદઃ| ઇષઃ આશ્વિનઃ, ઊર્જઃ કાર્તિકઃ| સહાઃ માર્ગશીર્ષઃ, સહસ્યઃ પૌષઃ| શિશિરાદિરયમૃતુવિભાગો રસબલમધિકૃત્યોક્તઃ| ચરકેઽપિ તસ્યાશિતીયે (ચ. સૂ. અ. ૬) રસબલનિષ્પત્ત્યર્થં શિશિરાદિવિભાગો દર્શિતઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- તત્રેતિ ગઙ્ગાયા ઉત્તરે દેશે શિશિરાદ્યૃતુવિભાગો બોદ્ધવ્યઃ ઇતિ; અયમર્થો ગયદાસાચાર્યેણ બહુધા દૂષિતઃ||૬||

Meaning of the commentary

The older month names are equated as follows: Tapas with Magha and Tapasya with Phalguna; Madhu with Chaitra and Madhava with Vaishakha; Shuci with Jyeshtha and Shukra with Ashadha. Others reverse the last pair's identifications. Nabhas is Shravana and Nabhasya Bhadrapada; Isha is Ashvina and Urja Kartika; Sahas is Margashirsha and Sahasya Pausha. This sequence beginning with shishira is explained in relation to rasa and strength, and a comparable arrangement in Charaka is cited for that purpose. Another interpretation restricts this arrangement to the region north of the Ganga; the commentator records that Gayadasa criticized that view in several ways.

Key terms

dvimAsikamRutuM (dvimāsikam ṛtum): A season consisting of two months.
shishira (śiśira): The season assigned here to Magha and Phalguna.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

ત એતે શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાશ્ચન્દ્રાદિત્યયોઃ કાલવિભાગકરત્વાદયને દ્વે ભવતો દક્ષિણમુત્તરં ચ | તયોર્દક્ષિણં વર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ; તેષુ ભગવાનાપ્યાયતે સોમઃ, અમ્લલવણમધુરાશ્ચ રસા બલવન્તો ભવન્તિ, ઉત્તરોત્તરં ચ સર્વપ્રાણિનાં બલમભિવર્ધતે | ઉત્તરં ચ શિશિરવસન્તગ્રીષ્માઃ, તેષુ ભગવાનાપ્યાયતેઽર્કઃ, તિક્તકષાયકટુકાશ્ચ રસા બલવન્તો ભવન્તિ, ઉત્તરોત્તરં ચ સર્વપ્રાણિનાં બલમુપહીયતે ||૭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ત એતે શીતોષ્ણવર્ષેત્યાદિ| ત એતે ષડૃતવઃ, શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણૈર્લક્ષિતાઃ| અત્ર શીતં વાતકૃતમ્, ઔષ્ણ્યમાદિત્યકૃતં, વર્ષશ્ચન્દ્રકૃતઃ; શીતવર્ષૌ ચન્દ્રકૃતાવિત્યન્યે| એતૈશ્ચ ષડૃતુભિર્દ્વે અયને ભવતઃ| કુત ઇત્યાહ- ચન્દ્રાદિત્યયોઃ કાલવિભાગકરત્વાત્| કે તે દ્વે અયને ઇતિ પૃષ્ટ આહ- દક્ષિણમુત્તરં ચ| અત્ર દક્ષિણમયનં ચન્દ્રકાલં વિભાગયતિ, ઉત્તરમયનમાદિત્યકાલમિતિ| તયોર્દક્ષિણમિત્યાદિ|- તયોર્દક્ષિણોત્તરાયણયોર્મધ્યે વર્ષાશરદ્ધેમન્તા દક્ષિણાયનં; તેષુ વર્ષાદિષૂત્તરોત્તરં ભગવાન્ સોમ આપ્યાયતે અધિકબલો ભવતિ, ન કેવલં સોમ એવ બલવાન્ ભવતિ રસાશ્ચામ્લાદયો વર્ષાદિષુ યથાસઙ્ખ્યમુત્તરોત્તરં બલવન્તો ભવન્તિ; ઉત્તરોત્તરં ચેતિ ચકારો વ્યતિક્રમેણ સમ્બન્ધનીયઃ, તેન સર્વપ્રાણિનાં ચોત્તરોત્તરં બલમભિવર્ધતે ઇત્યર્થઃ| ઉત્તરમિત્યાદિ|- શિશિરવસન્તગ્રીષ્મા ઉત્તરાયણં, તેષુ શિશિરાદિષૂત્તરોત્તરં ભગવાનર્ક આપ્યાયતે અધિકબલો ભવતિ; તિક્તાદયો રસાશ્ચ શિશિરાદિષુ યથાસઙ્ખ્યમુત્તરોત્તરં ચ બલવન્તો ભવન્તિ| બલમપહીયતે બલહાનિર્ભવતિ| ‘તે શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ’ ઇતિ સૂત્રે યદ્યપિ પ્રાગુત્તરાયણં પઠિતં, તથાઽપિ ભાષ્યે યત્ પ્રથમં દક્ષિણાયનસ્ય વ્યાખ્યાનં તદુત્તરાયણતોઽપિ દક્ષિણાયનસ્ય વૈશિષ્ટ્યં પ્રતિપાદયતિ; કુતઃ? વિસર્ગત્વાત્ પ્રાણિનાં બલકરત્વાચ્ચેતિ||૭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ૯ (૧૦) · Śloka ૧૦

ઇહ તુ વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મપ્રાવૃષઃ ષડૃતવો ભવન્તિ, દોષોપચયપ્રકોપોપશમનિમિત્તં; તે તુ ભાદ્રપદાદ્યેન દ્વિમાસિકેન વ્યાખ્યાતાઃ; તદ્યથા- ભાદ્રપદાશ્વયુજૌ વર્ષાઃ, કાર્તિકમાર્ગશીર્ષૌ શરત્, પૌષમાઘૌ હેમન્તઃ, ફાલ્ગુનચૈત્રૌ વસન્તઃ, વૈશાખજ્યેષ્ઠૌ ગ્રીષ્મઃ; આષાઢશ્રાવણૌ પ્રાવૃડિતિ ||૧૦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

સંશોધનાશ્રયં દર્શનં દર્શયન્નાહ- ઇહેત્યાદિ| ઇહ અસ્મિન્નધ્યાયે, તુશબ્દઃ પુનરર્થઃ| અસ્મિન્નધ્યાયે પુનઃ કિમર્થં વર્ષાદયઃ ઋતવ ઇત્યાહ- દોષોપચયાદ્યર્થમ્| નનુ, ઇદં દર્શનં વ્યાધિહેતુવાતાદિસઞ્ચયાદ્યર્થત્વાત્ પ્રાક્ કર્તું યુજ્યતે| નૈવં, તત્ર વાતાદિહેતૂનાં રસાનાં નિષ્પત્તેસ્તદેવ દર્શનં પ્રાક્ કૃતં, અથવા ‘હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વસન્તે ચાપિ મોક્ષયેત્’- (સૂ. અ. ૫) ઇત્યાદિશ્લોકે શિશિરાદીનામાદૌ નિર્દિષ્ટત્વાત્| નનુ, પ્રાવૃડ્વર્ષયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે, પ્રથમઃ પ્રવૃષ્ટેઃ કાલઃ પ્રાવૃડ્, તસ્યાનુબન્ધો વર્ષાઃ| સઞ્ચયાત્ પ્રકોપો બલવાન્, તસ્ય ચિકિત્સિતં સંશોધનમિત્યત્ર વર્ષાદયો ઋતવ ઉક્તાઃ, તથા ચરકેઽપિ રોગભિષગ્જિતીયે વિમાને સંશોધનમધિકૃત્ય વર્ષાદયોઽભિહિતાઃ| યદ્યપિ દોષસઞ્ચયાદિનિમિત્તં વર્ષાદયઃ કથિતાઃ, તથાઽપિ સઞ્ચયાદિષુ સંશોધનં કાર્યમિત્યસ્ય પ્રાધાન્યં; શિશિરાદયસ્તુ રસં બલં ચાધિકૃત્યોક્તાઃ, વર્ષાદયસ્તુ સંશોધનમધિકૃત્ય સઞ્ચયાદ્યર્થમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- ગઙ્ગાયા દક્ષિણે દેશે વર્ષાદ્યૃતુવિભાગો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ; અયમપિ ગયદાસાચાર્યેણ દૂષિતઃ||૧૦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ૧૦ (૧૧) · Śloka ૧૧

તત્ર, વર્ષાસ્વોષધયસ્તરુણ્યોઽલ્પવીર્યા આપશ્ચાપ્રશાન્તાઃ ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ, તા ઉપયુજ્યમાના નભસિ મેઘાવતતે જલપ્રક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં પ્રાણિનાં શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં વિદહ્યન્તે, વિદાહાત્ પિત્તસઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયઃ શરદિ પ્રવિરલમેઘે વિયત્યુપશુષ્યતિ પઙ્કેઽર્કકિરણપ્રવિલાયિતઃ પૈત્તિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | તા એવૌષધયઃ કાલપરિણામાત્ પરિણતવીર્યા બલવત્યો હેમન્તે ભવન્ત્યાપશ્ચ પ્રશાન્તાઃ સ્નિગ્ધા અત્યર્થં ગુર્વ્યાશ્ચ, તા ઉપયુજ્યમાના મન્દકિરણત્વાદ્ભાનોઃ સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનાં દેહિનામવિદગ્ધાઃ સ્નેહાચ્છૈત્યાદ્ગૌરવાદુપલેપાચ્ચ શ્લેષ્મસઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયો વસન્તેઽર્કરશ્મિપ્રવિલાયિત ઈષત્સ્તબ્ધદેહાનાં દેહિનાં શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | તા એવૌષધયો નિદાઘે નિઃસારા રૂક્ષા અતિમાત્રં લઘ્વ્યો ભવન્ત્યાપશ્ચ, તા ઉપયુજ્યમાનાઃ સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં રૌક્ષ્યાલ્લઘુત્વાચ્ચ વાયોઃ સઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયઃ પ્રાવૃષિ ચાત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં દેહિનાં શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | એવમેષ દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપહેતુરુક્તઃ ||૧૧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

પિત્તાદીનાં સઞ્ચયપ્રકોપૌ વર્ષાદિષુ યથા સહેતુકૌ ભવતસ્તથા નિર્દિશન્નાહ- તત્ર વર્ષાસ્વિત્યાદિ| તત્ર તેષુ ઋતુષુ મધ્યે, ઓષધયો ગોધૂમચણકશાલ્યાદયઃ, તરુણ્યઃ અભિનવાઃ, અલ્પવીર્યા અલ્પશક્તયઃ, ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ; અન્યે તુ વીર્યશબ્દં શીતોષ્ણાખ્યવીર્યવાચિનં મન્યન્તે| નનુ, વર્ષાસુ ગોધૂમાદયઃ પુરાતના એવ ભવન્તિ, કથમભિનવા ઇત્યુચ્યન્તે? નૈષ દોષઃ, ગોધૂમચણકશાલ્યાદયોઽન્તઃસૂક્ષ્મજલપ્રવેશાન્મ્રદિમાનમુપગતાઃ કિઞ્ચિત્તિરસ્કૃતશક્તયઃ પ્રરોહધર્મિણ્યઃ પ્રોચ્છૂનતામુપગતા અનવા અપિ તરુણ્ય ઇત્યુચ્યન્તે, શાકાદયસ્તુ નૂતના એવ પ્રયુજ્યન્તે| આપશ્ચાપ્રશાન્તા અપરિણતાઃ, નવત્વાત્; અપ્રસન્નાઃ કલુષા ઇત્યન્યે; ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્તૃણપર્ણોત્કરશવકોથાદિમલબહુલાઃ, અત્રાપિ ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તા ઉપયુજ્યમાના ઇત્યાદિ| વિદહ્યન્તે અમ્લપાકમુપયાન્તિ| કાસ્તાઃ? પૂર્વોક્તા ઓષધય આપશ્ચ| કિં ક્રિયમાણાઃ? ઉપયુજ્યમાનાઃ| કેષામમ્લપાકમુપયાન્તિ? દેહિનાં; કિંવિશિષ્ટાનાં? શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં; શીતેન કુપિતો વાતઃ શીતવાતઃ (શારીરઃ ), તેન મન્દવેગીકૃતાગ્નીનાં; ન પુનર્બાહ્યેન શીતવાતેન; યતસ્તેન બહિર્લોમકૂપરોધેનોષ્મણોઽનિર્ગમાદન્તરગ્નેર્બલમેધતે| પુનઃ કિમ્ભૂતાનાં દેહિનાં? ક્લિન્નદેહાનાં આર્દ્રીભૂતશરીરાણામ્| કસ્યાં સત્યાં? ભૂમૌ| કિંવિશિષ્ટાયાં? જલપ્રક્લિન્નાયાં; પાનીયેન સુષ્ઠુ સ્તિમિતાયામ્| ક્વ સતિ? નભસિ, આકાશે| કિંવિશિષ્ટે? મેઘાવતતે, મેઘવ્યાપ્તે| વિદાહાત્ અમ્લપાકાત્| પિત્તસઞ્ચયમિતિ સંહતિરૂપા વૃદ્ધિઃ સઞ્ચયઃ; સ્વસ્થાનવૃદ્ધિરિત્યન્યે| સઞ્ચીયમાનમપિ પિત્તમૃતુશૈત્યાત્તસ્મિન્ કાલે ન કુપ્યતિ| સ સઞ્ચય ઇત્યાદિ| સ એવ પિત્તસ્ય વર્ષાકાલોપચિતઃ સઞ્ચયઃ, શરદ્યલ્પમેઘે આકાશે સૂર્યરશ્મિભિઃ પ્રવિલાયિતઃ સન્ પિત્તોદ્ભવાન્ વ્યાધીનુત્પાદયતિ| તા એવેત્યાદિ તા એવૌષધયઃ પૂર્વોક્તાઃ| કાલપરિણામાત્ કાલપરિપાકાત્| પરિણતવીર્યાઃ સઞ્જાતશક્તિકાઃ| બલવત્યો દેહોપચયહેતવઃ, અન્યથા પરિણતવીર્યબલવતોરેકાર્થત્વાત્ પુનરુક્તિઃ સ્યાત્| આપશ્ચ પ્રશાન્તાઃ સ્વચ્છાઃ; ક્ષિતિમલાપગમાદિત્યન્યે| તા ઇતિ પૂર્વોક્તા ઓષધય આપશ્ચ| ઉપયુજ્યમાનાઃ ખાદ્યમાનાઃ પીયમાનાશ્ચ| સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનામિતિ સતુષારપવનેન હિમાર્દ્રવાતેનોપસ્તમ્ભિતાન્યાપ્યાયિતાનિ દેહાનિ શરીરાણિ યેષાં તે તથોક્તાઃ| તા ઓષધય આપશ્ચ કિંવિશિષ્ટાઃ? અવિદગ્ધાઃ, મધુરપાકમુપગતાઃ| ઋત્વાદિસ્વભાવાત્ કફસ્ય સઞ્ચીયમાનસ્ય હિમાનીવશાત્તદાનીં સ્ત્યાનતૈવ ભવતિ ન પ્રકોપઃ| સ સઞ્ચય ઇત્યાદિ| અર્કરશ્મિપ્રવિલાયિત ઇતિ સ્ત્યાનઘૃતવદ્વિલયનમાત્રં વસન્તે ભવતિ, ન તૂપશોષણાખ્યઃ પ્રશમઃ, કસ્માત્? અર્કસ્ય નાતિતીક્ષ્ણત્વાચ્છ્લેષ્મપ્રાચુર્યાચ્ચ| શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીન્ અન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદાદીન્| તા એવૌષધય ઇત્યાદિ| નિદાઘે ગ્રીષ્મે| નિઃસારાઃ નિર્ગતસારાઃ , સારોઽત્ર ગૌરવમ્| રૂક્ષાઃ નિઃસ્નેહાઃ| ન કેવલમોષધય એવંવિધા ભવન્તિ આપશ્ચ ભવન્તીત્યર્થઃ| તા ઉપયુજ્યમાના ઇત્યાદિ|- તા અનન્તરનિર્દિષ્ટા ઔષધયો રૌક્ષ્યલઘુત્વાભ્યાં હેતુભ્યાં સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં નૄણાં વાતસઞ્ચયમાપાદયન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| યદ્યપિ શીતસ્ય વાયોરુષ્ણે ગ્રીષ્મે સઞ્ચયો ન યુજ્યતે , તથાઽપિ વાતગુણેષુ સર્વેષુ રૌક્ષ્યં પ્રધાનં, તેનૌષધીનામત્યર્થરૌક્ષ્યેણ રૂક્ષસ્ય વાયોર્ગ્રીષ્મે સઞ્ચયઃ સ્યાદિત્યદોષઃ | સ સઞ્ચયઃ પ્રાવૃષીત્યાદિ| સ વાતસઞ્ચયઃ શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીન્ કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણાદીન્ જનયતિ| ક્વ કાલે? પ્રાવૃષિ; કેષાં વાતિકાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ? દેહિનાં; કિંવિશિષ્ટાનાં? ક્લિન્નદેહાનાં; કસ્યાં સત્યાં? ભૂમાવત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયામ્| એવમેષ ઇત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ, એષ ઇતિ કાલસ્વભાવકૃતૌષધિતારુણ્યાદિર્યાવચ્છીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતીતિ દોષાણાં યૌ સઞ્ચયપ્રકોપૌ તયોરયં હેતુરુક્તઃ| નનુ, દોષોપચયપ્રકોપોપશમનિમિત્તમિતિ ત્રયાણાં ચયાદીનાં પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ કથં સઞ્ચયપ્રકોપૌ વ્યાખ્યાયોપસંહારઃ? નૈષ દોષઃ, પ્રકોપે હિ સંશોધનં કાર્યં; તત્ર યદિ યથાપ્રતિજ્ઞં ત્રીન્ પ્રશમસહિતાન્ વ્યાખ્યાતિ તદા પ્રશમાન્તરિતઃ પ્રકોપોપક્રમવિધિઃ સ્યાત્; તસ્માત્ સઞ્ચયપ્રકોપાવેવ તાવત્ પૃથગાખ્યાતિ||૧૧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ૨૬ (૩૩-૩૪) · Śloka ૩૪

તત્ર વર્ષાસુ નદ્યોઽમ્ભશ્છન્નોખાતતટદ્રુમાઃ | વાપ્યઃ પ્રોત્ફુલ્લકુમુદનીલોત્પલવિરાજિતાઃ ||૩૩|| ભૂરવ્યક્તસ્થલશ્વભ્રા બહુશસ્યોપશોભિતા | નાતિગર્જત્સ્રવન્મેઘનિરુદ્ધાર્કગ્રહં નભઃ ||૩૪||

View original

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||

Meaning of the śloka

In the rainy season, rivers are filled with water and trees along their banks are uprooted. Stepped reservoirs are adorned with fully blossomed kumuda and blue utpala flowers. The ground's raised and hollow places are no longer clearly distinguishable, and abundant crops beautify the earth. Rain-bearing clouds, without excessive thunder, obscure the sun and planets in the sky.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અવ્યાપન્નવર્ષાલક્ષણમાહ- તત્ર વર્ષાસ્વિત્યાદિ|- વર્ષાસુ અમ્ભસા પાનીયેન છન્ના ઉત્ખાતતટદ્રુમાશ્ચ નદ્યો ભવન્તિ| સોપાનસહિતાઃ કૂપવિશેષાઃ વાપ્યઃ| ભૂરવ્યક્તસ્થલશ્વભ્રેતિ ભૂમિશ્ચ અદૃશ્યસ્થલગર્તા ભવતિ| નાતિગર્જદિત્યાદિ અતિગર્જિતવર્જિતં પર્જન્યો યોઽસૌ મેઘસ્તેન નિરુદ્ધાર્કગ્રહં નભો ભવતિ||૩૩-૩૪||

Meaning of the commentary

The commentator identifies these as signs of an undisturbed rainy season. Ambhas means water: the rivers are covered with water and their bank-side trees are uprooted. Vapi denotes a particular kind of well or reservoir provided with steps. The earth's level or raised places and hollows cannot be seen distinctly. The clouds that obscure the sun and planets are rain clouds without excessive thunder.

Key terms

vApyaH (vāpyaḥ): Stepped wells or reservoirs, as explained by the commentary.
avyApannavarShA (avyāpannavarṣā): The rainy season displaying its undisturbed characteristics.

Adhikarana ૨૭ (૩૫-૩૬) · Śloka ૩૬

બભ્રુરુષ્ણઃ શરદ્યર્કઃ શ્વેતાભ્રવિમલં નભઃ | તથા સરાંસ્યમ્બુરુહૈર્ભાન્તિ હંસાંસઘટ્ટિતૈઃ ||૩૫|| પઙ્કશુષ્કદ્રુમાકીર્ણા નિમ્નોન્નતસમેષુ ભૂઃ | બાણસપ્તાહ્વબન્ધૂકકાશાસનવિરાજિતા ||૩૬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

શરલ્લક્ષણમાહ- બભ્રુરિત્યાદિ|- બભ્રુઃ કપિલપિઙ્ગલઃ| શ્વેતાભ્રવિમલં નભ ઇતિ નભ આકાશં, શ્વેતાભ્રં વિમલં ચ ભવતિ| હંસાંસઘટ્ટિતૈરિતિ હંસસ્કન્ધચાલિતૈઃ| પઙ્કશુષ્કદ્રુમાકીર્ણા નિમ્નોન્નતસમેષુ ભૂરિતિ નિમ્નાદિષુ પ્રદેશેષુ યથાસઙ્ખ્યં પઙ્કાદિકીર્ણા ભવતિ; દ્રુમાશ્ચ વલ્મીકકારિણ્યઃ સૂક્ષ્માઃ પિપીલિકાઃ| બાણેત્યાદિ બાણઃ સહચરઃ, સપ્તાહ્વઃ સપ્તપર્ણઃ, બન્ધૂકઃ બન્ધુજીવકઃ, ‘વાદુલી’ ઇતિ લોકે| “મત્સ્યામ્લભોજિનઃ પ્રાચ્યા નિત્યં ચાનૂપસેવિનઃ| શ્લીપદં ગલગણ્ડાશ્ચ પ્રાયસ્તેષુ ભવન્તિ હિ|| નિમ્નતોયગતાન્ મત્સ્યાન્ ભક્ષયન્તિ સમુદ્રજાન્| પ્રાયશઃ કુષ્ઠિનસ્તેન મનુષ્યા દક્ષિણાપથે|| તૈલામ્લભોજિનો નિત્યં ગોધૂમવિદલાશિનઃ| ભૂયિષ્ઠમર્શસાસ્તેન ખઞ્જાશ્ચાવન્તિજા નરાઃ|| માંસકામાઃ સુરાકામાઃ સ્ત્રીકામાઃ સાહસે રતાઃ| માગધાસ્તેન ભૂયિષ્ઠં દૃશ્યન્તે રાજયક્ષ્મિણઃ|| તીક્ષ્ણાન્યન્નાનિ સેવન્તે બાહ્લીકાસ્તુ વિશેષતઃ| અભિષ્યન્દીનિ માંસાનિ તથા ધાન્યોદકાનિ ચ|| પ્રકૃત્યા ચાપ્યભિષ્યણ્ણાઃ સેવન્તે માનવાઃ સદા| તેન બાહ્લીકદેશેષુ પ્રાયો વ્યાધિર્બલાસકઃ|| નાનાદેશસ્વભાવા યે નાનાહારાસ્તથૈવ ચ| નાનાચારા નૈકસત્ત્વા ધર્મિણોઽધર્મિણસ્તથા| તેષાં સાત્મ્યં ચ સત્ત્વં ચ ઋતુકાલં ચ લક્ષયેત્| ભૈષજ્યં તુ તતઃ કુર્યાદ્દેહં વિજ્ઞાય દેહિનામ્|| યસ્ય દેશસ્ય યત્સાત્મ્યં યચ્ચાસ્ય ચરિતં ભવેત્| તેન ભેષજસંયુક્તં ભૈષજ્યમુપકલ્પયેત્|| આરોગ્યં તેન વર્ણૌજો બલં વીર્યં ચ જાયતે| વર્જનાદૃતુસાત્મ્યાનાં કૃશો નિત્યં સુદુર્બલઃ|| નિત્યં રોગાભિભૂતશ્ચ પુમાન્ સાત્મ્યવિવર્જનાત્|| તસ્માત્ સાત્મ્યં નિષેવેત હ્યસાત્મ્યં પરિવર્જયેત્|| સાત્મ્યસેવી જિતક્રોધો નિત્યં ચાપિ જિતેન્દ્રિયઃ|| જીર્ણભોજી મિતસ્વપ્નઃ સુખં જીવત્યનામયઃ|| ઋતવઃ પ્રાગ્વિનિર્દિષ્ટા બલયોગસ્વભાવતઃ| તેષુ ગર્ભા નિષિક્તાસ્તુ તથારૂપાસ્તથાયુષઃ| તાન્ વિજ્ઞાય તતો બુદ્ધ્યા પ્રશસ્તાન્નિન્દિતાનપિ|| તતોઽસ્યાહારસંયુક્તં ભેષજં ચાવચારયેત્| તતોઽસ્યારોગતા દેહે બલં વીર્યં ચ વર્ધતે” ઇતિ||૩૫-૩૬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

Adhikarana ૨૮ (૩૭) · Śloka ૩૭

સ્વગુણૈરતિયુક્તેષુ વિપરીતેષુ વા પુનઃ | વિષમેષ્વપિ વા દોષાઃ કુપ્યન્ત્યૃતુષુ દેહિનામ્ ||૩૭||

View original

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||

Meaning of the śloka

When seasons display their own qualities excessively, display contrary qualities, or become irregular, the doshas of living beings become aggravated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇદાનીમધ્યાયપરિસમાપ્તૌ વ્યાપત્સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ- સ્વગુણૈરિત્યાદિ| સ્વગુણૈરતિયુક્તેષ્વિતિ સ્વગુણા ઋતૂનામનન્તરોક્તાઃ, તૈરતિયુક્તેષુ અતિશયયુક્તેષુ ઋતુષુ, દોષા દેહિનાં કુપ્યન્તીતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધનીયમ્; અથવા ઋતૂનાં સ્વગુણાઃ શીતોષ્ણવર્ષાણિ, તૈરતિયુક્તેષુ| વિપરીતેષ્વિતિ મન્દશીતાદિયુક્તેષુ, અન્યે તુ શીતે ઉષ્ણમ્, ઉષ્ણે શીતં, વર્ષાસ્વવૃષ્ટિરિતિ ઋતુવૈપરીત્યમાહુઃ| વિષમેષ્વપીતિ વૈષમ્યં પુનઃ ઋતૂનાં વર્ષાલિઙ્ગં શરદિ, શરલિઙ્ગં હેમન્તે, અન્યર્તુલિઙ્ગમન્યસ્મિન્; એવમનુલોમવિલોમાભ્યાં શેષમૃતુવૈષમ્યમુદાહાર્યમ્; અન્યે તુ, ઋતૂનાં યથોક્તલિઙ્ગાનામેકસ્મિન્નૃતૌ સર્વેષાં લિઙ્ગાનાં ભાવોઽભાવશ્ચેતિ વૈષમ્યમાહુઃ| એતેન સ્વગુણાતિયોગાદૃતૂનાં ષડ્ વ્યાપત્તયઃ, વિપરીતેષુ ષડ્, વિષમેષુ ચ ષડેવ; ઇતિ ઋતૂનામષ્ટાદશ વ્યાપત્તય ઉક્તાઃ||૩૭||

Meaning of the commentary

This closing verse summarizes seasonal disturbances. Excess of a season's own qualities refers to the characteristics just described, or alternatively to excessive cold, heat or rain. The statement that the doshas become aggravated applies to every category. Contrary qualities are first explained as inadequate cold and similar deficiencies; others understand them as heat during a cold season, cold during a hot season, or absence of rain in the rainy season. Irregularity is explained as the appearance of one season's signs in another: rainy-season signs in sharad, sharad signs in hemanta, and similarly in either forward or reverse seasonal order. Others define irregularity as the presence or absence, within a single season, of the entire set of characteristics described for the seasons. Counting excess, contrariety and irregularity separately for each of the six seasons gives eighteen seasonal disturbances.

Key terms

svaguNairatiyukteShu (svaguṇairatiyukteṣu): Seasons having an excess of their characteristic qualities.
viparIteShu (viparīteṣu): Seasons with contrary qualities, with different explanations preserved in the commentary.
viShameShu (viṣameṣu): Seasons exhibiting irregular combinations or timing of seasonal signs.

Adhikarana ૨૯ (૩૮) · Śloka ૩૮

હરેદ્વસન્તે શ્લેષ્માણં પિત્તં શરદિ નિર્હરેત્ | વર્ષાસુ શમયેદ્વાયું પ્રાગ્વિકારસમુચ્છ્રયાત્ ||૩૮||

View original

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||

Meaning of the śloka

The text prescribes removing shleshma in vasanta, removing pitta in sharad, and pacifying vayu during the rainy season, before disorders develop markedly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

હરેદ્વસન્તે શ્લેષ્માણમિત્યાદિ સુગમમ્||૩૮||

Meaning of the commentary

The commentator states that the verse beginning with removal of shleshma in vasanta is readily understandable and provides no further explanation.

Key terms

shleShmANaM (śleṣmāṇam): Shleshma or kapha, whose seasonal removal is prescribed here.
shamayedvAyuM (śamayed vāyum): One should pacify vayu, distinguished here from the removal prescribed for the other doshas.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →