Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

੬. ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬

ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਾਸਾਃ, ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਮਤੁਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ | ਤੇਸਾਂ ਤਪਸ੍ਤਪਸ੍ਯੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ, ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ, ਨਭੋਨਭਸ੍ਯੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਇਸੋਰ੍ਜੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਸਹਃਸਹਸ੍ਯੌ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤਿ ||੬||

View original

तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||

Meaning of the śloka

There are twelve months beginning with Magha. Pairing the months produces six seasons: shishira, vasanta, grishma, varsha, sharad and hemanta. Tapas and Tapasya form shishira; Madhu and Madhava form vasanta; Shuci and Shukra form grishma; Nabhas and Nabhasya form varsha; Isha and Urja form sharad; and Sahas and Sahasya form hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਮਤੂਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਤਪਾਃ ਮਾਘਃ, ਤਪਸ੍ਯਃ ਫਾਲ੍ਗੁਨਃ| ਮਧੁਃ ਚੈਤ੍ਰਃ, ਮਾਧਵਃ ਵੈਸ਼ਾਖਃ| ਸ਼ੁਚਿਃ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਆਸਾਢਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ, ਸ਼ੁਚਿਰਾਸਾਢ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਭਾਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣਃ, ਨਭਸ੍ਯਃ ਭਾਦ੍ਰਪਦਃ| ਇਸਃ ਆਸ਼੍ਵਿਨਃ, ਊਰ੍ਜਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਸਹਾਃ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਃ, ਸਹਸ੍ਯਃ ਪੌਸਃ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਰਯਮਤੁਵਿਭਾਗੋ ਰਸਬਲਮਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਃ| ਚਰਕੇਪਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਰਸਬਲਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਵਿਭਾਗੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦ੍ਯਤੁਵਿਭਾਗੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ ਇਤਿ; ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਬਹੁਧਾ ਦੂਸਿਤਃ||੬||

Meaning of the commentary

The older month names are equated as follows: Tapas with Magha and Tapasya with Phalguna; Madhu with Chaitra and Madhava with Vaishakha; Shuci with Jyeshtha and Shukra with Ashadha. Others reverse the last pair's identifications. Nabhas is Shravana and Nabhasya Bhadrapada; Isha is Ashvina and Urja Kartika; Sahas is Margashirsha and Sahasya Pausha. This sequence beginning with shishira is explained in relation to rasa and strength, and a comparable arrangement in Charaka is cited for that purpose. Another interpretation restricts this arrangement to the region north of the Ganga; the commentator records that Gayadasa criticized that view in several ways.

Key terms

dvimAsikamRutuM (dvimāsikam ṛtum)
A season consisting of two months.
shishira (śiśira)
The season assigned here to Magha and Phalguna.

Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭

ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਦਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤੋ ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ | ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ, ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ | ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਃ, ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇਰ੍ਕਃ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮੁਪਹੀਯਤੇ ||੭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਤੇ ਸਡਤਵਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਲਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾਤਕਤਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਕਤਂ, ਵਰ੍ਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਃ; ਸ਼ੀਤਵਰ੍ਸੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸਡਤੁਭਿਰ੍ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਭਵਤਃ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਇਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ| ਅਤ੍ਰ ਦਕ੍ਸਿਣਮਯਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਲਂ ਵਿਭਾਗਯਤਿ, ਉਤ੍ਤਰਮਯਨਮਾਦਿਤ੍ਯਕਾਲਮਿਤਿ| ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣੋਤ੍ਤਰਾਯਣਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਂ; ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੋਮ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੋਮ ਏਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਰਸਾਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਾਦਯੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਂ, ਤੇਸੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨਰ੍ਕ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ; ਤਿਕ੍ਤਾਦਯੋ ਰਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਬਲਮਪਹੀਯਤੇ ਬਲਹਾਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ‘ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ’ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਪਠਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਭਾਸ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਤਦੁਤ੍ਤਰਾਯਣਤੋਪਿ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵੈਸ਼ਿਸ੍ਟ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ; ਕੁਤਃ? ਵਿਸਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ||੭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam)
The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam)
The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga
The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ੯ (੧੦) · Śloka ੧੦

ਇਹ ਤੁ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਪ੍ਰਾਵਸਃ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਤੇ ਤੁ ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਦ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਕਾਰ੍ਤਿਕਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਪੌਸਮਾਘੌ ਹੇਮਨ੍ਤਃ, ਫਾਲ੍ਗੁਨਚੈਤ੍ਰੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਵੈਸ਼ਾਖਜ੍ਯੇਸ੍ਠੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ; ਆਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣੌ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ||੧੦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ, ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਪੁਨਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਤਵ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੋਪਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ, ਇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਵਾਤਾਦਿਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਨੈਵਂ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਹੇਤੂਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਤਂ, ਅਥਵਾ ‘ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚਾਪਿ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍’- (ਸੂ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨਾਮਾਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਾਵਡ੍ਵਰ੍ਸਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਵਸ੍ਟੇਃ ਕਾਲਃ ਪ੍ਰਾਵਡ੍, ਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਰ੍ਸਾਃ| ਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਬਲਵਾਨ੍, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋ ਤਵ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾ ਚਰਕੇਪਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋਭਿਹਿਤਾਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਕਥਿਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਸੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਰਸਂ ਬਲਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਾਃ, ਵਰ੍ਸਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਯਤੁਵਿਭਾਗੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯ ਇਤਿ; ਅਯਮਪਿ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਦੂਸਿਤਃ||੧੦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ)
The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana)
Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ੧੦ (੧੧) · Śloka ੧੧

ਤਤ੍ਰ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵੋਸਧਯਸ੍ਤਰੁਣ੍ਯੋਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਨਭਸਿ ਮੇਘਾਵਤਤੇ ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਵਿਰਲਮੇਘੇ ਵਿਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਪਙ੍ਕੇਰ੍ਕਕਿਰਣਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾ ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਮਨ੍ਦਕਿਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਨੋਃ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਮਵਿਦਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਦ੍ਗੌਰਵਾਦੁਪਲੇਪਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯੋ ਵਸਨ੍ਤੇਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਈਸਤ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਤਾ ਏਵੌਸਧਯੋ ਨਿਦਾਘੇ ਨਿਃਸਾਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਲਘ੍ਵ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਏਵਮੇਸ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ||੧੧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾ ਸਹੇਤੁਕੌ ਭਵਤਸ੍ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਤੁਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਓਸਧਯੋ ਗੋਧੂਮਚਣਕਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ, ਤਰੁਣ੍ਯਃ ਅਭਿਨਵਾਃ, ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਯਃ, ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਖ੍ਯਵੀਰ੍ਯਵਾਚਿਨਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਗੋਧੂਮਾਦਯਃ ਪੁਰਾਤਨਾ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਥਮਭਿਨਵਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਗੋਧੂਮਚਣਕਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯੋਨ੍ਤਃਸੂਕ੍ਸ੍ਮਜਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਨ੍ਮ੍ਰਦਿਮਾਨਮੁਪਗਤਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਿਰਸ੍ਕਤਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨਤਾਮੁਪਗਤਾ ਅਨਵਾ ਅਪਿ ਤਰੁਣ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਾਕਾਦਯਸ੍ਤੁ ਨੂਤਨਾ ਏਵ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਅਪਰਿਣਤਾਃ, ਨਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ ਕਲੁਸਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤਣਪਰ੍ਣੋਤ੍ਕਰਸ਼ਵਕੋਥਾਦਿਮਲਬਹੁਲਾਃ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਅਮ੍ਲਪਾਕਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ| ਕਾਸ੍ਤਾਃ? ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ| ਕਿਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ? ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ| ਕੇਸਾਮਮ੍ਲਪਾਕਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ? ਦੇਹਿਨਾਂ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ? ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ; ਸ਼ੀਤੇਨ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਃ (ਸ਼ਾਰੀਰਃ ), ਤੇਨ ਮਨ੍ਦਵੇਗੀਕਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ; ਨ ਪੁਨਰ੍ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਸ਼ੀਤਵਾਤੇਨ; ਯਤਸ੍ਤੇਨ ਬਹਿਰ੍ਲੋਮਕੂਪਰੋਧੇਨੋਸ੍ਮਣੋਨਿਰ੍ਗਮਾਦਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਰ੍ਬਲਮੇਧਤੇ| ਪੁਨਃ ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ? ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਭੂਤਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮ੍| ਕਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ? ਭੂਮੌ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਯਾਂ? ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ; ਪਾਨੀਯੇਨ ਸੁਸ੍ਠੁ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਯਾਮ੍| ਕ੍ਵ ਸਤਿ? ਨਭਸਿ, ਆਕਾਸ਼ੇ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ? ਮੇਘਾਵਤਤੇ, ਮੇਘਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ| ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਅਮ੍ਲਪਾਕਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਿਤਿ ਸਂਹਤਿਰੂਪਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਞ੍ਚਯਃ; ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸਞ੍ਚੀਯਮਾਨਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਮਤੁਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਸ ਸਞ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੋਪਚਿਤਃ ਸਞ੍ਚਯਃ, ਸ਼ਰਦ੍ਯਲ੍ਪਮੇਘੇ ਆਕਾਸ਼ੇ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਸਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਤਾ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਕਾਲਪਰਿਪਾਕਾਤ੍| ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾਃ ਸਞ੍ਜਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਾਃ| ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਦੇਹੋਪਚਯਹੇਤਵਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਬਲਵਤੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾਃ; ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਾਪਗਮਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ| ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਖਾਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪੀਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ| ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਮਿਤਿ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੇਨ ਹਿਮਾਰ੍ਦ੍ਰਵਾਤੇਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਾਨ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਿ ਦੇਹਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ? ਅਵਿਦਗ੍ਧਾਃ, ਮਧੁਰਪਾਕਮੁਪਗਤਾਃ| ਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਹਿਮਾਨੀਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਾਨੀਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤੈਵ ਭਵਤਿ ਨ ਪ੍ਰਕੋਪਃ| ਸ ਸਞ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਘਤਵਦ੍ਵਿਲਯਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਭਵਤਿ, ਨ ਤੂਪਸ਼ੋਸਣਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਅਰ੍ਕਸ੍ਯ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਅਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦੀਨ੍| ਤਾ ਏਵੌਸਧਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਘੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ| ਨਿਃਸਾਰਾਃ ਨਿਰ੍ਗਤਸਾਰਾਃ , ਸਾਰੋਤ੍ਰ ਗੌਰਵਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੋਸਧਯ ਏਵਂਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਆਪਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਾ ਅਨਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਔਸਧਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਘੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਨਣਾਂ ਵਾਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰੁਸ੍ਣੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਯੋ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ , ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਗੁਣੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤੇਨੌਸਧੀਨਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਦੋਸਃ | ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਾਤਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਕ੍ਵ ਕਾਲੇ? ਪ੍ਰਾਵਸਿ; ਕੇਸਾਂ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ? ਦੇਹਿਨਾਂ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ? ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ; ਕਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ? ਭੂਮਾਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਮ੍| ਏਵਮੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਏਸ ਇਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਕਤੌਸਧਿਤਾਰੁਣ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਾਵਚ੍ਛੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤੀਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਯੌ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਤਯੋਰਯਂ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਨਨੁ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਸਂਹਾਰਃ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਯਥਾਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸਹਿਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਨ੍ਤਰਿਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪੋਪਕ੍ਰਮਵਿਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਾਵੇਵ ਤਾਵਤ੍ ਪਥਗਾਖ੍ਯਾਤਿ||੧੧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ)
Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha)
Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa
Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ)
Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ੨੬ (੩੩-੩੪) · Śloka ੩੪

ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਨਦ੍ਯੋਮ੍ਭਸ਼੍ਛਨ੍ਨੋਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਃ | ਵਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਕੁਮੁਦਨੀਲੋਤ੍ਪਲਵਿਰਾਜਿਤਾਃ ||੩੩|| ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਾ | ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਮੇਘਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭਃ ||੩੪||

View original

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||

Meaning of the śloka

In the rainy season, rivers are filled with water and trees along their banks are uprooted. Stepped reservoirs are adorned with fully blossomed kumuda and blue utpala flowers. The ground's raised and hollow places are no longer clearly distinguishable, and abundant crops beautify the earth. Rain-bearing clouds, without excessive thunder, obscure the sun and planets in the sky.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਵਰ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਅਮ੍ਭਸਾ ਪਾਨੀਯੇਨ ਛਨ੍ਨਾ ਉਤ੍ਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਸ਼੍ਚ ਨਦ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸੋਪਾਨਸਹਿਤਾਃ ਕੂਪਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਵਾਪ੍ਯਃ| ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇਤਿ ਭੂਮਿਸ਼੍ਚ ਅਦਸ਼੍ਯਸ੍ਥਲਗਰ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤਿਗਰ੍ਜਿਤਵਰ੍ਜਿਤਂ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਯੋਸੌ ਮੇਘਸ੍ਤੇਨ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭੋ ਭਵਤਿ||੩੩-੩੪||

Meaning of the commentary

The commentator identifies these as signs of an undisturbed rainy season. Ambhas means water: the rivers are covered with water and their bank-side trees are uprooted. Vapi denotes a particular kind of well or reservoir provided with steps. The earth's level or raised places and hollows cannot be seen distinctly. The clouds that obscure the sun and planets are rain clouds without excessive thunder.

Key terms

vApyaH (vāpyaḥ)
Stepped wells or reservoirs, as explained by the commentary.
avyApannavarShA (avyāpannavarṣā)
The rainy season displaying its undisturbed characteristics.

Adhikarana ੨੭ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੬

ਬਭ੍ਰੁਰੁਸ੍ਣਃ ਸ਼ਰਦ੍ਯਰ੍ਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭਃ | ਤਥਾ ਸਰਾਂਸ੍ਯਮ੍ਬੁਰੁਹੈਰ੍ਭਾਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਃ ||੩੫|| ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਃ | ਬਾਣਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਬਨ੍ਧੂਕਕਾਸ਼ਾਸਨਵਿਰਾਜਿਤਾ ||੩੬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਸ਼ਰਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬਭ੍ਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਭ੍ਰੁਃ ਕਪਿਲਪਿਙ੍ਗਲਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭ ਇਤਿ ਨਭ ਆਕਾਸ਼ਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਂ ਵਿਮਲਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ ਹਂਸਸ੍ਕਨ੍ਧਚਾਲਿਤੈਃ| ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਰਿਤਿ ਨਿਮ੍ਨਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪਙ੍ਕਾਦਿਕੀਰ੍ਣਾ ਭਵਤਿ; ਦ੍ਰੁਮਾਸ਼੍ਚ ਵਲ੍ਮੀਕਕਾਰਿਣ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਃ| ਬਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਾਣਃ ਸਹਚਰਃ, ਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ, ਬਨ੍ਧੂਕਃ ਬਨ੍ਧੁਜੀਵਕਃ, ‘ਵਾਦੁਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| “ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਲਭੋਜਿਨਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਨੂਪਸੇਵਿਨਃ| ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਗਲਗਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ|| ਨਿਮ੍ਨਤੋਯਗਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ ਸਮੁਦ੍ਰਜਾਨ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਸ੍ਠਿਨਸ੍ਤੇਨ ਮਨੁਸ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥੇ|| ਤੈਲਾਮ੍ਲਭੋਜਿਨੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗੋਧੂਮਵਿਦਲਾਸ਼ਿਨਃ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਰ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੇਨ ਖਞ੍ਜਾਸ਼੍ਚਾਵਨ੍ਤਿਜਾ ਨਰਾਃ|| ਮਾਂਸਕਾਮਾਃ ਸੁਰਾਕਾਮਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਾਃ ਸਾਹਸੇ ਰਤਾਃ| ਮਾਗਧਾਸ੍ਤੇਨ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਬਾਹ੍ਲੀਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਤਥਾ ਧਾਨ੍ਯੋਦਕਾਨਿ ਚ|| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚਾਪ੍ਯਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਾਃ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਮਾਨਵਾਃ ਸਦਾ| ਤੇਨ ਬਾਹ੍ਲੀਕਦੇਸ਼ੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਾਸਕਃ|| ਨਾਨਾਦੇਸ਼ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਯੇ ਨਾਨਾਹਾਰਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਨਾਨਾਚਾਰਾ ਨੈਕਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਿਣੋਧਰ੍ਮਿਣਸ੍ਤਥਾ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤੁਕਾਲਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਤੁ ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਯਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਯਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍| ਤੇਨ ਭੇਸਜਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|| ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਤੇਨ ਵਰ੍ਣੌਜੋ ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਜਾਯਤੇ| ਵਰ੍ਜਨਾਦਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਦੁਰ੍ਬਲਃ|| ਨਿਤ੍ਯਂ ਰੋਗਾਭਿਭੂਤਸ਼੍ਚ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵੇਤ ਹ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸੇਵੀ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਪਿ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ|| ਜੀਰ੍ਣਭੋਜੀ ਮਿਤਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁਖਂ ਜੀਵਤ੍ਯਨਾਮਯਃ|| ਤਵਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਬਲਯੋਗਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਤੇਸੁ ਗਰ੍ਭਾ ਨਿਸਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾਰੂਪਾਸ੍ਤਥਾਯੁਸਃ| ਤਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਪਿ|| ਤਤੋਸ੍ਯਾਹਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਚਾਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਤਤੋਸ੍ਯਾਰੋਗਤਾ ਦੇਹੇ ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ” ਇਤਿ||੩੫-੩੬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad)
The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam)
What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni)
Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam)
The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

Adhikarana ੨੮ (੩੭) · Śloka ੩੭

ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਵਾ ਪੁਨਃ | ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪਿ ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤੁਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩੭||

View original

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||

Meaning of the śloka

When seasons display their own qualities excessively, display contrary qualities, or become irregular, the doshas of living beings become aggravated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਇਦਾਨੀਮਧ੍ਯਾਯਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਵਗੁਣਾ ਤੂਨਾਮਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਅਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਤੁਸੁ, ਦੋਸਾ ਦੇਹਿਨਾਂ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਣਿ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਵਿਪਰੀਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੇ ਉਸ੍ਣਮ੍, ਉਸ੍ਣੇ ਸ਼ੀਤਂ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਵਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਤੁਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪੀਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਤੂਨਾਂ ਵਰ੍ਸਾਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰਦਿ, ਸ਼ਰਲਿਙ੍ਗਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਯਰ੍ਤੁਲਿਙ੍ਗਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍; ਏਵਮਨੁਲੋਮਵਿਲੋਮਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੇਸਮਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਤੂਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੌ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਾਵੋਭਾਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਏਤੇਨ ਸ੍ਵਗੁਣਾਤਿਯੋਗਾਦਤੂਨਾਂ ਸਡ੍ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਯਃ, ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਸਡ੍, ਵਿਸਮੇਸੁ ਚ ਸਡੇਵ; ਇਤਿ ਤੂਨਾਮਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਯ ਉਕ੍ਤਾਃ||੩੭||

Meaning of the commentary

This closing verse summarizes seasonal disturbances. Excess of a season's own qualities refers to the characteristics just described, or alternatively to excessive cold, heat or rain. The statement that the doshas become aggravated applies to every category. Contrary qualities are first explained as inadequate cold and similar deficiencies; others understand them as heat during a cold season, cold during a hot season, or absence of rain in the rainy season. Irregularity is explained as the appearance of one season's signs in another: rainy-season signs in sharad, sharad signs in hemanta, and similarly in either forward or reverse seasonal order. Others define irregularity as the presence or absence, within a single season, of the entire set of characteristics described for the seasons. Counting excess, contrariety and irregularity separately for each of the six seasons gives eighteen seasonal disturbances.

Key terms

svaguNairatiyukteShu (svaguṇairatiyukteṣu)
Seasons having an excess of their characteristic qualities.
viparIteShu (viparīteṣu)
Seasons with contrary qualities, with different explanations preserved in the commentary.
viShameShu (viṣameṣu)
Seasons exhibiting irregular combinations or timing of seasonal signs.

Adhikarana ੨੯ (੩੮) · Śloka ੩੮

ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ | ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਾਰਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ||੩੮||

View original

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||

Meaning of the śloka

The text prescribes removing shleshma in vasanta, removing pitta in sharad, and pacifying vayu during the rainy season, before disorders develop markedly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਗਮਮ੍||੩੮||

Meaning of the commentary

The commentator states that the verse beginning with removal of shleshma in vasanta is readily understandable and provides no further explanation.

Key terms

shleShmANaM (śleṣmāṇam)
Shleshma or kapha, whose seasonal removal is prescribed here.
shamayedvAyuM (śamayed vāyum)
One should pacify vayu, distinguished here from the removal prescribed for the other doshas.
← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ7. yantravidhyadhyāyaḥ →