೬. ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ೫ (೬) · Śloka ೬

ತತ್ರ ಮಾಘಾದಯೋ ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾಃ, ದ್ವಿಮಾಸಿಕಮೃತುಂ ಕೃತ್ವಾ ಷಡೃತವೋ ಭವನ್ತಿ; ತೇ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ | ತೇಷಾಂ ತಪಸ್ತಪಸ್ಯೌ ಶಿಶಿರಃ, ಮಧುಮಾಧವೌ ವಸನ್ತಃ, ಶುಚಿಶುಕ್ರೌ ಗ್ರೀಷ್ಮಃ, ನಭೋನಭಸ್ಯೌ ವರ್ಷಾಃ, ಇಷೋರ್ಜೌ ಶರತ್, ಸಹಃಸಹಸ್ಯೌ ಹೇಮನ್ತ ಇತಿ ||೬||

View original

तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||

Meaning of the śloka

There are twelve months beginning with Magha. Pairing the months produces six seasons: shishira, vasanta, grishma, varsha, sharad and hemanta. Tapas and Tapasya form shishira; Madhu and Madhava form vasanta; Shuci and Shukra form grishma; Nabhas and Nabhasya form varsha; Isha and Urja form sharad; and Sahas and Sahasya form hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ತತ್ರ ಮಾಘಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷಾಮೃತೂನಾಂ ಮಧ್ಯೇ| ತಪಾಃ ಮಾಘಃ, ತಪಸ್ಯಃ ಫಾಲ್ಗುನಃ| ಮಧುಃ ಚೈತ್ರಃ, ಮಾಧವಃ ವೈಶಾಖಃ| ಶುಚಿಃ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ, ಶುಕ್ರಃ ಆಷಾಢಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಶುಕ್ರೋ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ, ಶುಚಿರಾಷಾಢ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನಭಾಃ ಶ್ರಾವಣಃ, ನಭಸ್ಯಃ ಭಾದ್ರಪದಃ| ಇಷಃ ಆಶ್ವಿನಃ, ಊರ್ಜಃ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಸಹಾಃ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಃ, ಸಹಸ್ಯಃ ಪೌಷಃ| ಶಿಶಿರಾದಿರಯಮೃತುವಿಭಾಗೋ ರಸಬಲಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಃ| ಚರಕೇಽಪಿ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬) ರಸಬಲನಿಷ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಶಿಶಿರಾದಿವಿಭಾಗೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ತತ್ರೇತಿ ಗಙ್ಗಾಯಾ ಉತ್ತರೇ ದೇಶೇ ಶಿಶಿರಾದ್ಯೃತುವಿಭಾಗೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ ಇತಿ; ಅಯಮರ್ಥೋ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ಬಹುಧಾ ದೂಷಿತಃ||೬||

Meaning of the commentary

The older month names are equated as follows: Tapas with Magha and Tapasya with Phalguna; Madhu with Chaitra and Madhava with Vaishakha; Shuci with Jyeshtha and Shukra with Ashadha. Others reverse the last pair's identifications. Nabhas is Shravana and Nabhasya Bhadrapada; Isha is Ashvina and Urja Kartika; Sahas is Margashirsha and Sahasya Pausha. This sequence beginning with shishira is explained in relation to rasa and strength, and a comparable arrangement in Charaka is cited for that purpose. Another interpretation restricts this arrangement to the region north of the Ganga; the commentator records that Gayadasa criticized that view in several ways.

Key terms

dvimAsikamRutuM (dvimāsikam ṛtum): A season consisting of two months.
shishira (śiśira): The season assigned here to Magha and Phalguna.

Adhikarana ೬ (೭) · Śloka ೭

ತ ಏತೇ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಕರತ್ವಾದಯನೇ ದ್ವೇ ಭವತೋ ದಕ್ಷಿಣಮುತ್ತರಂ ಚ | ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣಂ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ; ತೇಷು ಭಗವಾನಾಪ್ಯಾಯತೇ ಸೋಮಃ, ಅಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಶ್ಚ ರಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಮಭಿವರ್ಧತೇ | ಉತ್ತರಂ ಚ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾಃ, ತೇಷು ಭಗವಾನಾಪ್ಯಾಯತೇಽರ್ಕಃ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾಶ್ಚ ರಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಮುಪಹೀಯತೇ ||೭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ತ ಏತೇ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ತ ಏತೇ ಷಡೃತವಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣೈರ್ಲಕ್ಷಿತಾಃ| ಅತ್ರ ಶೀತಂ ವಾತಕೃತಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಮಾದಿತ್ಯಕೃತಂ, ವರ್ಷಶ್ಚನ್ದ್ರಕೃತಃ; ಶೀತವರ್ಷೌ ಚನ್ದ್ರಕೃತಾವಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಏತೈಶ್ಚ ಷಡೃತುಭಿರ್ದ್ವೇ ಅಯನೇ ಭವತಃ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಕರತ್ವಾತ್| ಕೇ ತೇ ದ್ವೇ ಅಯನೇ ಇತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ದಕ್ಷಿಣಮುತ್ತರಂ ಚ| ಅತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಮಯನಂ ಚನ್ದ್ರಕಾಲಂ ವಿಭಾಗಯತಿ, ಉತ್ತರಮಯನಮಾದಿತ್ಯಕಾಲಮಿತಿ| ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಾಯಣಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ; ತೇಷು ವರ್ಷಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮ ಆಪ್ಯಾಯತೇ ಅಧಿಕಬಲೋ ಭವತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಸೋಮ ಏವ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ ರಸಾಶ್ಚಾಮ್ಲಾದಯೋ ವರ್ಷಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ; ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ, ತೇನ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲಮಭಿವರ್ಧತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾ ಉತ್ತರಾಯಣಂ, ತೇಷು ಶಿಶಿರಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭಗವಾನರ್ಕ ಆಪ್ಯಾಯತೇ ಅಧಿಕಬಲೋ ಭವತಿ; ತಿಕ್ತಾದಯೋ ರಸಾಶ್ಚ ಶಿಶಿರಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ| ಬಲಮಪಹೀಯತೇ ಬಲಹಾನಿರ್ಭವತಿ| ‘ತೇ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ’ ಇತಿ ಸೂತ್ರೇ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಗುತ್ತರಾಯಣಂ ಪಠಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಯತ್ ಪ್ರಥಮಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತದುತ್ತರಾಯಣತೋಽಪಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ; ಕುತಃ? ವಿಸರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಕರತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ೯ (೧೦) · Śloka ೧೦

ಇಹ ತು ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಷಃ ಷಡೃತವೋ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮನಿಮಿತ್ತಂ; ತೇ ತು ಭಾದ್ರಪದಾದ್ಯೇನ ದ್ವಿಮಾಸಿಕೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಭಾದ್ರಪದಾಶ್ವಯುಜೌ ವರ್ಷಾಃ, ಕಾರ್ತಿಕಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೌ ಶರತ್, ಪೌಷಮಾಘೌ ಹೇಮನ್ತಃ, ಫಾಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ ವಸನ್ತಃ, ವೈಶಾಖಜ್ಯೇಷ್ಠೌ ಗ್ರೀಷ್ಮಃ; ಆಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ ಪ್ರಾವೃಡಿತಿ ||೧೦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಸಂಶೋಧನಾಶ್ರಯಂ ದರ್ಶನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಪುನಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ವರ್ಷಾದಯಃ ಋತವ ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷೋಪಚಯಾದ್ಯರ್ಥಮ್| ನನು, ಇದಂ ದರ್ಶನಂ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುವಾತಾದಿಸಞ್ಚಯಾದ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ನೈವಂ, ತತ್ರ ವಾತಾದಿಹೇತೂನಾಂ ರಸಾನಾಂ ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದೇವ ದರ್ಶನಂ ಪ್ರಾಕ್ ಕೃತಂ, ಅಥವಾ ‘ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚೈವ ವಸನ್ತೇ ಚಾಪಿ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್’- (ಸೂ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇ ಶಿಶಿರಾದೀನಾಮಾದೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ನನು, ಪ್ರಾವೃಡ್ವರ್ಷಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರವೃಷ್ಟೇಃ ಕಾಲಃ ಪ್ರಾವೃಡ್, ತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧೋ ವರ್ಷಾಃ| ಸಞ್ಚಯಾತ್ ಪ್ರಕೋಪೋ ಬಲವಾನ್, ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಂಶೋಧನಮಿತ್ಯತ್ರ ವರ್ಷಾದಯೋ ಋತವ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾ ಚರಕೇಽಪಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ ವಿಮಾನೇ ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ವರ್ಷಾದಯೋಽಭಿಹಿತಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಸಞ್ಚಯಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವರ್ಷಾದಯಃ ಕಥಿತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಞ್ಚಯಾದಿಷು ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ; ಶಿಶಿರಾದಯಸ್ತು ರಸಂ ಬಲಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಾಃ, ವರ್ಷಾದಯಸ್ತು ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಸಞ್ಚಯಾದ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ದೇಶೇ ವರ್ಷಾದ್ಯೃತುವಿಭಾಗೋ ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತಿ; ಅಯಮಪಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ದೂಷಿತಃ||೧೦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ೧೦ (೧೧) · Śloka ೧೧

ತತ್ರ, ವರ್ಷಾಸ್ವೋಷಧಯಸ್ತರುಣ್ಯೋಽಲ್ಪವೀರ್ಯಾ ಆಪಶ್ಚಾಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಃ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ನಭಸಿ ಮೇಘಾವತತೇ ಜಲಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತಾಗ್ನೀನಾಂ ವಿದಹ್ಯನ್ತೇ, ವಿದಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಶರದಿ ಪ್ರವಿರಲಮೇಘೇ ವಿಯತ್ಯುಪಶುಷ್ಯತಿ ಪಙ್ಕೇಽರ್ಕಕಿರಣಪ್ರವಿಲಾಯಿತಃ ಪೈತ್ತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ತಾ ಏವೌಷಧಯಃ ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾ ಬಲವತ್ಯೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗುರ್ವ್ಯಾಶ್ಚ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಮನ್ದಕಿರಣತ್ವಾದ್ಭಾನೋಃ ಸತುಷಾರಪವನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಮವಿದಗ್ಧಾಃ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಛೈತ್ಯಾದ್ಗೌರವಾದುಪಲೇಪಾಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯೋ ವಸನ್ತೇಽರ್ಕರಶ್ಮಿಪ್ರವಿಲಾಯಿತ ಈಷತ್ಸ್ತಬ್ಧದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ತಾ ಏವೌಷಧಯೋ ನಿದಾಘೇ ನಿಃಸಾರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಲಘ್ವ್ಯೋ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಾಪೋಪಶೋಷಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲೋಪಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ಶೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ಏವಮೇಷ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಹೇತುರುಕ್ತಃ ||೧೧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ವರ್ಷಾದಿಷು ಯಥಾ ಸಹೇತುಕೌ ಭವತಸ್ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಋತುಷು ಮಧ್ಯೇ, ಓಷಧಯೋ ಗೋಧೂಮಚಣಕಶಾಲ್ಯಾದಯಃ, ತರುಣ್ಯಃ ಅಭಿನವಾಃ, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾ ಅಲ್ಪಶಕ್ತಯಃ, ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವೀರ್ಯಶಬ್ದಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾಖ್ಯವೀರ್ಯವಾಚಿನಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ವರ್ಷಾಸು ಗೋಧೂಮಾದಯಃ ಪುರಾತನಾ ಏವ ಭವನ್ತಿ, ಕಥಮಭಿನವಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಗೋಧೂಮಚಣಕಶಾಲ್ಯಾದಯೋಽನ್ತಃಸೂಕ್ಷ್ಮಜಲಪ್ರವೇಶಾನ್ಮ್ರದಿಮಾನಮುಪಗತಾಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿರಸ್ಕೃತಶಕ್ತಯಃ ಪ್ರರೋಹಧರ್ಮಿಣ್ಯಃ ಪ್ರೋಚ್ಛೂನತಾಮುಪಗತಾ ಅನವಾ ಅಪಿ ತರುಣ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ಶಾಕಾದಯಸ್ತು ನೂತನಾ ಏವ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ| ಆಪಶ್ಚಾಪ್ರಶಾನ್ತಾ ಅಪರಿಣತಾಃ, ನವತ್ವಾತ್; ಅಪ್ರಸನ್ನಾಃ ಕಲುಷಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಸ್ತೃಣಪರ್ಣೋತ್ಕರಶವಕೋಥಾದಿಮಲಬಹುಲಾಃ, ಅತ್ರಾಪಿ ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಹ್ಯನ್ತೇ ಅಮ್ಲಪಾಕಮುಪಯಾನ್ತಿ| ಕಾಸ್ತಾಃ? ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ| ಕಿಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ? ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ| ಕೇಷಾಮಮ್ಲಪಾಕಮುಪಯಾನ್ತಿ? ದೇಹಿನಾಂ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ? ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತಾಗ್ನೀನಾಂ; ಶೀತೇನ ಕುಪಿತೋ ವಾತಃ ಶೀತವಾತಃ (ಶಾರೀರಃ ), ತೇನ ಮನ್ದವೇಗೀಕೃತಾಗ್ನೀನಾಂ; ನ ಪುನರ್ಬಾಹ್ಯೇನ ಶೀತವಾತೇನ; ಯತಸ್ತೇನ ಬಹಿರ್ಲೋಮಕೂಪರೋಧೇನೋಷ್ಮಣೋಽನಿರ್ಗಮಾದನ್ತರಗ್ನೇರ್ಬಲಮೇಧತೇ| ಪುನಃ ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ? ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ಆರ್ದ್ರೀಭೂತಶರೀರಾಣಾಮ್| ಕಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ? ಭೂಮೌ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾಂ? ಜಲಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ; ಪಾನೀಯೇನ ಸುಷ್ಠು ಸ್ತಿಮಿತಾಯಾಮ್| ಕ್ವ ಸತಿ? ನಭಸಿ, ಆಕಾಶೇ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇ? ಮೇಘಾವತತೇ, ಮೇಘವ್ಯಾಪ್ತೇ| ವಿದಾಹಾತ್ ಅಮ್ಲಪಾಕಾತ್| ಪಿತ್ತಸಞ್ಚಯಮಿತಿ ಸಂಹತಿರೂಪಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಞ್ಚಯಃ; ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಮಪಿ ಪಿತ್ತಮೃತುಶೈತ್ಯಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನ ಕುಪ್ಯತಿ| ಸ ಸಞ್ಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರ್ಷಾಕಾಲೋಪಚಿತಃ ಸಞ್ಚಯಃ, ಶರದ್ಯಲ್ಪಮೇಘೇ ಆಕಾಶೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿಃ ಪ್ರವಿಲಾಯಿತಃ ಸನ್ ಪಿತ್ತೋದ್ಭವಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನುತ್ಪಾದಯತಿ| ತಾ ಏವೇತ್ಯಾದಿ ತಾ ಏವೌಷಧಯಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ| ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಕಾಲಪರಿಪಾಕಾತ್| ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜಾತಶಕ್ತಿಕಾಃ| ಬಲವತ್ಯೋ ದೇಹೋಪಚಯಹೇತವಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಬಲವತೋರೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಆಪಶ್ಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸ್ವಚ್ಛಾಃ; ಕ್ಷಿತಿಮಲಾಪಗಮಾದಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ| ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಖಾದ್ಯಮಾನಾಃ ಪೀಯಮಾನಾಶ್ಚ| ಸತುಷಾರಪವನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತದೇಹಾನಾಮಿತಿ ಸತುಷಾರಪವನೇನ ಹಿಮಾರ್ದ್ರವಾತೇನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತಾನ್ಯಾಪ್ಯಾಯಿತಾನಿ ದೇಹಾನಿ ಶರೀರಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಃ? ಅವಿದಗ್ಧಾಃ, ಮಧುರಪಾಕಮುಪಗತಾಃ| ಋತ್ವಾದಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಸ್ಯ ಹಿಮಾನೀವಶಾತ್ತದಾನೀಂ ಸ್ತ್ಯಾನತೈವ ಭವತಿ ನ ಪ್ರಕೋಪಃ| ಸ ಸಞ್ಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕರಶ್ಮಿಪ್ರವಿಲಾಯಿತ ಇತಿ ಸ್ತ್ಯಾನಘೃತವದ್ವಿಲಯನಮಾತ್ರಂ ವಸನ್ತೇ ಭವತಿ, ನ ತೂಪಶೋಷಣಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಶಮಃ, ಕಸ್ಮಾತ್? ಅರ್ಕಸ್ಯ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಾಚುರ್ಯಾಚ್ಚ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಅನ್ನದ್ವೇಷಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಾದೀನ್| ತಾ ಏವೌಷಧಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾಘೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ| ನಿಃಸಾರಾಃ ನಿರ್ಗತಸಾರಾಃ , ಸಾರೋಽತ್ರ ಗೌರವಮ್| ರೂಕ್ಷಾಃ ನಿಃಸ್ನೇಹಾಃ| ನ ಕೇವಲಮೋಷಧಯ ಏವಂವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ಆಪಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ|- ತಾ ಅನನ್ತರನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಔಷಧಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಘುತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಾಪೋಪಶೋಷಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ನೄಣಾಂ ವಾತಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಶೀತಸ್ಯ ವಾಯೋರುಷ್ಣೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಯೋ ನ ಯುಜ್ಯತೇ , ತಥಾಽಪಿ ವಾತಗುಣೇಷು ಸರ್ವೇಷು ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ತೇನೌಷಧೀನಾಮತ್ಯರ್ಥರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯದೋಷಃ | ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಪ್ರಾವೃಷೀತ್ಯಾದಿ| ಸ ವಾತಸಞ್ಚಯಃ ಶೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕೋಷ್ಠತೋದಸಞ್ಚರಣಾದೀನ್ ಜನಯತಿ| ಕ್ವ ಕಾಲೇ? ಪ್ರಾವೃಷಿ; ಕೇಷಾಂ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯತಿ? ದೇಹಿನಾಂ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ? ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ; ಕಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ? ಭೂಮಾವತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲೋಪಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಮ್| ಏವಮೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಏಷ ಇತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಕೃತೌಷಧಿತಾರುಣ್ಯಾದಿರ್ಯಾವಚ್ಛೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತೀತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಯೌ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ತಯೋರಯಂ ಹೇತುರುಕ್ತಃ| ನನು, ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಚಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಸಂಹಾರಃ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಂ; ತತ್ರ ಯದಿ ಯಥಾಪ್ರತಿಜ್ಞಂ ತ್ರೀನ್ ಪ್ರಶಮಸಹಿತಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ ತದಾ ಪ್ರಶಮಾನ್ತರಿತಃ ಪ್ರಕೋಪೋಪಕ್ರಮವಿಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಾವೇವ ತಾವತ್ ಪೃಥಗಾಖ್ಯಾತಿ||೧೧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ೨೬ (೩೩-೩೪) · Śloka ೩೪

ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸು ನದ್ಯೋಽಮ್ಭಶ್ಛನ್ನೋಖಾತತಟದ್ರುಮಾಃ | ವಾಪ್ಯಃ ಪ್ರೋತ್ಫುಲ್ಲಕುಮುದನೀಲೋತ್ಪಲವಿರಾಜಿತಾಃ ||೩೩|| ಭೂರವ್ಯಕ್ತಸ್ಥಲಶ್ವಭ್ರಾ ಬಹುಶಸ್ಯೋಪಶೋಭಿತಾ | ನಾತಿಗರ್ಜತ್ಸ್ರವನ್ಮೇಘನಿರುದ್ಧಾರ್ಕಗ್ರಹಂ ನಭಃ ||೩೪||

View original

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||

Meaning of the śloka

In the rainy season, rivers are filled with water and trees along their banks are uprooted. Stepped reservoirs are adorned with fully blossomed kumuda and blue utpala flowers. The ground's raised and hollow places are no longer clearly distinguishable, and abundant crops beautify the earth. Rain-bearing clouds, without excessive thunder, obscure the sun and planets in the sky.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಅವ್ಯಾಪನ್ನವರ್ಷಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ|- ವರ್ಷಾಸು ಅಮ್ಭಸಾ ಪಾನೀಯೇನ ಛನ್ನಾ ಉತ್ಖಾತತಟದ್ರುಮಾಶ್ಚ ನದ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಸೋಪಾನಸಹಿತಾಃ ಕೂಪವಿಶೇಷಾಃ ವಾಪ್ಯಃ| ಭೂರವ್ಯಕ್ತಸ್ಥಲಶ್ವಭ್ರೇತಿ ಭೂಮಿಶ್ಚ ಅದೃಶ್ಯಸ್ಥಲಗರ್ತಾ ಭವತಿ| ನಾತಿಗರ್ಜದಿತ್ಯಾದಿ ಅತಿಗರ್ಜಿತವರ್ಜಿತಂ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯೋಽಸೌ ಮೇಘಸ್ತೇನ ನಿರುದ್ಧಾರ್ಕಗ್ರಹಂ ನಭೋ ಭವತಿ||೩೩-೩೪||

Meaning of the commentary

The commentator identifies these as signs of an undisturbed rainy season. Ambhas means water: the rivers are covered with water and their bank-side trees are uprooted. Vapi denotes a particular kind of well or reservoir provided with steps. The earth's level or raised places and hollows cannot be seen distinctly. The clouds that obscure the sun and planets are rain clouds without excessive thunder.

Key terms

vApyaH (vāpyaḥ): Stepped wells or reservoirs, as explained by the commentary.
avyApannavarShA (avyāpannavarṣā): The rainy season displaying its undisturbed characteristics.

Adhikarana ೨೭ (೩೫-೩೬) · Śloka ೩೬

ಬಭ್ರುರುಷ್ಣಃ ಶರದ್ಯರ್ಕಃ ಶ್ವೇತಾಭ್ರವಿಮಲಂ ನಭಃ | ತಥಾ ಸರಾಂಸ್ಯಮ್ಬುರುಹೈರ್ಭಾನ್ತಿ ಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟಿತೈಃ ||೩೫|| ಪಙ್ಕಶುಷ್ಕದ್ರುಮಾಕೀರ್ಣಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಸಮೇಷು ಭೂಃ | ಬಾಣಸಪ್ತಾಹ್ವಬನ್ಧೂಕಕಾಶಾಸನವಿರಾಜಿತಾ ||೩೬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಶರಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬಭ್ರುರಿತ್ಯಾದಿ|- ಬಭ್ರುಃ ಕಪಿಲಪಿಙ್ಗಲಃ| ಶ್ವೇತಾಭ್ರವಿಮಲಂ ನಭ ಇತಿ ನಭ ಆಕಾಶಂ, ಶ್ವೇತಾಭ್ರಂ ವಿಮಲಂ ಚ ಭವತಿ| ಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟಿತೈರಿತಿ ಹಂಸಸ್ಕನ್ಧಚಾಲಿತೈಃ| ಪಙ್ಕಶುಷ್ಕದ್ರುಮಾಕೀರ್ಣಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಸಮೇಷು ಭೂರಿತಿ ನಿಮ್ನಾದಿಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪಙ್ಕಾದಿಕೀರ್ಣಾ ಭವತಿ; ದ್ರುಮಾಶ್ಚ ವಲ್ಮೀಕಕಾರಿಣ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾಃ| ಬಾಣೇತ್ಯಾದಿ ಬಾಣಃ ಸಹಚರಃ, ಸಪ್ತಾಹ್ವಃ ಸಪ್ತಪರ್ಣಃ, ಬನ್ಧೂಕಃ ಬನ್ಧುಜೀವಕಃ, ‘ವಾದುಲೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| “ಮತ್ಸ್ಯಾಮ್ಲಭೋಜಿನಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾ ನಿತ್ಯಂ ಚಾನೂಪಸೇವಿನಃ| ಶ್ಲೀಪದಂ ಗಲಗಣ್ಡಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇಷು ಭವನ್ತಿ ಹಿ|| ನಿಮ್ನತೋಯಗತಾನ್ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ಸಮುದ್ರಜಾನ್| ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುಷ್ಠಿನಸ್ತೇನ ಮನುಷ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ|| ತೈಲಾಮ್ಲಭೋಜಿನೋ ನಿತ್ಯಂ ಗೋಧೂಮವಿದಲಾಶಿನಃ| ಭೂಯಿಷ್ಠಮರ್ಶಸಾಸ್ತೇನ ಖಞ್ಜಾಶ್ಚಾವನ್ತಿಜಾ ನರಾಃ|| ಮಾಂಸಕಾಮಾಃ ಸುರಾಕಾಮಾಃ ಸ್ತ್ರೀಕಾಮಾಃ ಸಾಹಸೇ ರತಾಃ| ಮಾಗಧಾಸ್ತೇನ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ|| ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಸೇವನ್ತೇ ಬಾಹ್ಲೀಕಾಸ್ತು ವಿಶೇಷತಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ತಥಾ ಧಾನ್ಯೋದಕಾನಿ ಚ|| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚಾಪ್ಯಭಿಷ್ಯಣ್ಣಾಃ ಸೇವನ್ತೇ ಮಾನವಾಃ ಸದಾ| ತೇನ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲಾಸಕಃ|| ನಾನಾದೇಶಸ್ವಭಾವಾ ಯೇ ನಾನಾಹಾರಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ನಾನಾಚಾರಾ ನೈಕಸತ್ತ್ವಾ ಧರ್ಮಿಣೋಽಧರ್ಮಿಣಸ್ತಥಾ| ತೇಷಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಋತುಕಾಲಂ ಚ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಭೈಷಜ್ಯಂ ತು ತತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ದೇಹಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ದೇಹಿನಾಮ್|| ಯಸ್ಯ ದೇಶಸ್ಯ ಯತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಚ್ಚಾಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಭವೇತ್| ತೇನ ಭೇಷಜಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಮುಪಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಆರೋಗ್ಯಂ ತೇನ ವರ್ಣೌಜೋ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ಜಾಯತೇ| ವರ್ಜನಾದೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಕೃಶೋ ನಿತ್ಯಂ ಸುದುರ್ಬಲಃ|| ನಿತ್ಯಂ ರೋಗಾಭಿಭೂತಶ್ಚ ಪುಮಾನ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿವರ್ಜನಾತ್|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಿಷೇವೇತ ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್|| ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವೀ ಜಿತಕ್ರೋಧೋ ನಿತ್ಯಂ ಚಾಪಿ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ|| ಜೀರ್ಣಭೋಜೀ ಮಿತಸ್ವಪ್ನಃ ಸುಖಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ|| ಋತವಃ ಪ್ರಾಗ್ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಬಲಯೋಗಸ್ವಭಾವತಃ| ತೇಷು ಗರ್ಭಾ ನಿಷಿಕ್ತಾಸ್ತು ತಥಾರೂಪಾಸ್ತಥಾಯುಷಃ| ತಾನ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ತತೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾನ್ನಿನ್ದಿತಾನಪಿ|| ತತೋಽಸ್ಯಾಹಾರಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಚಾವಚಾರಯೇತ್| ತತೋಽಸ್ಯಾರೋಗತಾ ದೇಹೇ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ವರ್ಧತೇ” ಇತಿ||೩೫-೩೬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

Adhikarana ೨೮ (೩೭) · Śloka ೩೭

ಸ್ವಗುಣೈರತಿಯುಕ್ತೇಷು ವಿಪರೀತೇಷು ವಾ ಪುನಃ | ವಿಷಮೇಷ್ವಪಿ ವಾ ದೋಷಾಃ ಕುಪ್ಯನ್ತ್ಯೃತುಷು ದೇಹಿನಾಮ್ ||೩೭||

View original

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||

Meaning of the śloka

When seasons display their own qualities excessively, display contrary qualities, or become irregular, the doshas of living beings become aggravated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಇದಾನೀಮಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ ವ್ಯಾಪತ್ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಃ- ಸ್ವಗುಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಗುಣೈರತಿಯುಕ್ತೇಷ್ವಿತಿ ಸ್ವಗುಣಾ ಋತೂನಾಮನನ್ತರೋಕ್ತಾಃ, ತೈರತಿಯುಕ್ತೇಷು ಅತಿಶಯಯುಕ್ತೇಷು ಋತುಷು, ದೋಷಾ ದೇಹಿನಾಂ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್; ಅಥವಾ ಋತೂನಾಂ ಸ್ವಗುಣಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಣಿ, ತೈರತಿಯುಕ್ತೇಷು| ವಿಪರೀತೇಷ್ವಿತಿ ಮನ್ದಶೀತಾದಿಯುಕ್ತೇಷು, ಅನ್ಯೇ ತು ಶೀತೇ ಉಷ್ಣಮ್, ಉಷ್ಣೇ ಶೀತಂ, ವರ್ಷಾಸ್ವವೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಋತುವೈಪರೀತ್ಯಮಾಹುಃ| ವಿಷಮೇಷ್ವಪೀತಿ ವೈಷಮ್ಯಂ ಪುನಃ ಋತೂನಾಂ ವರ್ಷಾಲಿಙ್ಗಂ ಶರದಿ, ಶರಲಿಙ್ಗಂ ಹೇಮನ್ತೇ, ಅನ್ಯರ್ತುಲಿಙ್ಗಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್; ಏವಮನುಲೋಮವಿಲೋಮಾಭ್ಯಾಂ ಶೇಷಮೃತುವೈಷಮ್ಯಮುದಾಹಾರ್ಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು, ಋತೂನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಾನಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಭಾವೋಽಭಾವಶ್ಚೇತಿ ವೈಷಮ್ಯಮಾಹುಃ| ಏತೇನ ಸ್ವಗುಣಾತಿಯೋಗಾದೃತೂನಾಂ ಷಡ್ ವ್ಯಾಪತ್ತಯಃ, ವಿಪರೀತೇಷು ಷಡ್, ವಿಷಮೇಷು ಚ ಷಡೇವ; ಇತಿ ಋತೂನಾಮಷ್ಟಾದಶ ವ್ಯಾಪತ್ತಯ ಉಕ್ತಾಃ||೩೭||

Meaning of the commentary

This closing verse summarizes seasonal disturbances. Excess of a season's own qualities refers to the characteristics just described, or alternatively to excessive cold, heat or rain. The statement that the doshas become aggravated applies to every category. Contrary qualities are first explained as inadequate cold and similar deficiencies; others understand them as heat during a cold season, cold during a hot season, or absence of rain in the rainy season. Irregularity is explained as the appearance of one season's signs in another: rainy-season signs in sharad, sharad signs in hemanta, and similarly in either forward or reverse seasonal order. Others define irregularity as the presence or absence, within a single season, of the entire set of characteristics described for the seasons. Counting excess, contrariety and irregularity separately for each of the six seasons gives eighteen seasonal disturbances.

Key terms

svaguNairatiyukteShu (svaguṇairatiyukteṣu): Seasons having an excess of their characteristic qualities.
viparIteShu (viparīteṣu): Seasons with contrary qualities, with different explanations preserved in the commentary.
viShameShu (viṣameṣu): Seasons exhibiting irregular combinations or timing of seasonal signs.

Adhikarana ೨೯ (೩೮) · Śloka ೩೮

ಹರೇದ್ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಶರದಿ ನಿರ್ಹರೇತ್ | ವರ್ಷಾಸು ಶಮಯೇದ್ವಾಯುಂ ಪ್ರಾಗ್ವಿಕಾರಸಮುಚ್ಛ್ರಯಾತ್ ||೩೮||

View original

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||

Meaning of the śloka

The text prescribes removing shleshma in vasanta, removing pitta in sharad, and pacifying vayu during the rainy season, before disorders develop markedly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಹರೇದ್ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿ ಸುಗಮಮ್||೩೮||

Meaning of the commentary

The commentator states that the verse beginning with removal of shleshma in vasanta is readily understandable and provides no further explanation.

Key terms

shleShmANaM (śleṣmāṇam): Shleshma or kapha, whose seasonal removal is prescribed here.
shamayedvAyuM (śamayed vāyum): One should pacify vayu, distinguished here from the removal prescribed for the other doshas.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →