൬. ഋതുചര്യാധ്യായഃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ൫ (൬) · Śloka ൬

തത്ര മാഘാദയോ ദ്വാദശ മാസാഃ, ദ്വിമാസികമൃതും കൃത്വാ ഷഡൃതവോ ഭവന്തി; തേ ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ | തേഷാം തപസ്തപസ്യൌ ശിശിരഃ, മധുമാധവൌ വസന്തഃ, ശുചിശുക്രൌ ഗ്രീഷ്മഃ, നഭോനഭസ്യൌ വര്ഷാഃ, ഇഷോര്ജൌ ശരത്, സഹഃസഹസ്യൌ ഹേമന്ത ഇതി ||൬||

View original

तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||

Meaning of the śloka

There are twelve months beginning with Magha. Pairing the months produces six seasons: shishira, vasanta, grishma, varsha, sharad and hemanta. Tapas and Tapasya form shishira; Madhu and Madhava form vasanta; Shuci and Shukra form grishma; Nabhas and Nabhasya form varsha; Isha and Urja form sharad; and Sahas and Sahasya form hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

തത്ര മാഘാദയ ഇത്യാദി| തത്ര തേഷാമൃതൂനാം മധ്യേ| തപാഃ മാഘഃ, തപസ്യഃ ഫാല്ഗുനഃ| മധുഃ ചൈത്രഃ, മാധവഃ വൈശാഖഃ| ശുചിഃ ജ്യേഷ്ഠഃ, ശുക്രഃ ആഷാഢഃ; അന്യേ തു ശുക്രോ ജ്യേഷ്ഠഃ, ശുചിരാഷാഢ ഇതി മന്യന്തേ| നഭാഃ ശ്രാവണഃ, നഭസ്യഃ ഭാദ്രപദഃ| ഇഷഃ ആശ്വിനഃ, ഊര്ജഃ കാര്തികഃ| സഹാഃ മാര്ഗശീര്ഷഃ, സഹസ്യഃ പൌഷഃ| ശിശിരാദിരയമൃതുവിഭാഗോ രസബലമധികൃത്യോക്തഃ| ചരകേऽപി തസ്യാശിതീയേ (ച. സൂ. അ. ൬) രസബലനിഷ്പത്ത്യര്ഥം ശിശിരാദിവിഭാഗോ ദര്ശിതഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- തത്രേതി ഗങ്ഗായാ ഉത്തരേ ദേശേ ശിശിരാദ്യൃതുവിഭാഗോ ബോദ്ധവ്യഃ ഇതി; അയമര്ഥോ ഗയദാസാചാര്യേണ ബഹുധാ ദൂഷിതഃ||൬||

Meaning of the commentary

The older month names are equated as follows: Tapas with Magha and Tapasya with Phalguna; Madhu with Chaitra and Madhava with Vaishakha; Shuci with Jyeshtha and Shukra with Ashadha. Others reverse the last pair's identifications. Nabhas is Shravana and Nabhasya Bhadrapada; Isha is Ashvina and Urja Kartika; Sahas is Margashirsha and Sahasya Pausha. This sequence beginning with shishira is explained in relation to rasa and strength, and a comparable arrangement in Charaka is cited for that purpose. Another interpretation restricts this arrangement to the region north of the Ganga; the commentator records that Gayadasa criticized that view in several ways.

Key terms

dvimAsikamRutuM (dvimāsikam ṛtum): A season consisting of two months.
shishira (śiśira): The season assigned here to Magha and Phalguna.

Adhikarana ൬ (൭) · Śloka ൭

ത ഏതേ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണാശ്ചന്ദ്രാദിത്യയോഃ കാലവിഭാഗകരത്വാദയനേ ദ്വേ ഭവതോ ദക്ഷിണമുത്തരം ച | തയോര്ദക്ഷിണം വര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ; തേഷു ഭഗവാനാപ്യായതേ സോമഃ, അമ്ലലവണമധുരാശ്ച രസാ ബലവന്തോ ഭവന്തി, ഉത്തരോത്തരം ച സര്വപ്രാണിനാം ബലമഭിവര്ധതേ | ഉത്തരം ച ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാഃ, തേഷു ഭഗവാനാപ്യായതേऽര്കഃ, തിക്തകഷായകടുകാശ്ച രസാ ബലവന്തോ ഭവന്തി, ഉത്തരോത്തരം ച സര്വപ്രാണിനാം ബലമുപഹീയതേ ||൭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ത ഏതേ ശീതോഷ്ണവര്ഷേത്യാദി| ത ഏതേ ഷഡൃതവഃ, ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണൈര്ലക്ഷിതാഃ| അത്ര ശീതം വാതകൃതമ്, ഔഷ്ണ്യമാദിത്യകൃതം, വര്ഷശ്ചന്ദ്രകൃതഃ; ശീതവര്ഷൌ ചന്ദ്രകൃതാവിത്യന്യേ| ഏതൈശ്ച ഷഡൃതുഭിര്ദ്വേ അയനേ ഭവതഃ| കുത ഇത്യാഹ- ചന്ദ്രാദിത്യയോഃ കാലവിഭാഗകരത്വാത്| കേ തേ ദ്വേ അയനേ ഇതി പൃഷ്ട ആഹ- ദക്ഷിണമുത്തരം ച| അത്ര ദക്ഷിണമയനം ചന്ദ്രകാലം വിഭാഗയതി, ഉത്തരമയനമാദിത്യകാലമിതി| തയോര്ദക്ഷിണമിത്യാദി|- തയോര്ദക്ഷിണോത്തരായണയോര്മധ്യേ വര്ഷാശരദ്ധേമന്താ ദക്ഷിണായനം; തേഷു വര്ഷാദിഷൂത്തരോത്തരം ഭഗവാന് സോമ ആപ്യായതേ അധികബലോ ഭവതി, ന കേവലം സോമ ഏവ ബലവാന് ഭവതി രസാശ്ചാമ്ലാദയോ വര്ഷാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമുത്തരോത്തരം ബലവന്തോ ഭവന്തി; ഉത്തരോത്തരം ചേതി ചകാരോ വ്യതിക്രമേണ സമ്ബന്ധനീയഃ, തേന സര്വപ്രാണിനാം ചോത്തരോത്തരം ബലമഭിവര്ധതേ ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്തരമിത്യാദി|- ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാ ഉത്തരായണം, തേഷു ശിശിരാദിഷൂത്തരോത്തരം ഭഗവാനര്ക ആപ്യായതേ അധികബലോ ഭവതി; തിക്താദയോ രസാശ്ച ശിശിരാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമുത്തരോത്തരം ച ബലവന്തോ ഭവന്തി| ബലമപഹീയതേ ബലഹാനിര്ഭവതി| ‘തേ ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ’ ഇതി സൂത്രേ യദ്യപി പ്രാഗുത്തരായണം പഠിതം, തഥാऽപി ഭാഷ്യേ യത് പ്രഥമം ദക്ഷിണായനസ്യ വ്യാഖ്യാനം തദുത്തരായണതോऽപി ദക്ഷിണായനസ്യ വൈശിഷ്ട്യം പ്രതിപാദയതി; കുതഃ? വിസര്ഗത്വാത് പ്രാണിനാം ബലകരത്വാച്ചേതി||൭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ൯ (൧൦) · Śloka ൧൦

ഇഹ തു വര്ഷാശരദ്ധേമന്തവസന്തഗ്രീഷ്മപ്രാവൃഷഃ ഷഡൃതവോ ഭവന്തി, ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനിമിത്തം; തേ തു ഭാദ്രപദാദ്യേന ദ്വിമാസികേന വ്യാഖ്യാതാഃ; തദ്യഥാ- ഭാദ്രപദാശ്വയുജൌ വര്ഷാഃ, കാര്തികമാര്ഗശീര്ഷൌ ശരത്, പൌഷമാഘൌ ഹേമന്തഃ, ഫാല്ഗുനചൈത്രൌ വസന്തഃ, വൈശാഖജ്യേഷ്ഠൌ ഗ്രീഷ്മഃ; ആഷാഢശ്രാവണൌ പ്രാവൃഡിതി ||൧൦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സംശോധനാശ്രയം ദര്ശനം ദര്ശയന്നാഹ- ഇഹേത്യാദി| ഇഹ അസ്മിന്നധ്യായേ, തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥഃ| അസ്മിന്നധ്യായേ പുനഃ കിമര്ഥം വര്ഷാദയഃ ഋതവ ഇത്യാഹ- ദോഷോപചയാദ്യര്ഥമ്| നനു, ഇദം ദര്ശനം വ്യാധിഹേതുവാതാദിസഞ്ചയാദ്യര്ഥത്വാത് പ്രാക് കര്തും യുജ്യതേ| നൈവം, തത്ര വാതാദിഹേതൂനാം രസാനാം നിഷ്പത്തേസ്തദേവ ദര്ശനം പ്രാക് കൃതം, അഥവാ ‘ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവ വസന്തേ ചാപി മോക്ഷയേത്’- (സൂ. അ. ൫) ഇത്യാദിശ്ലോകേ ശിശിരാദീനാമാദൌ നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| നനു, പ്രാവൃഡ്വര്ഷയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ, പ്രഥമഃ പ്രവൃഷ്ടേഃ കാലഃ പ്രാവൃഡ്, തസ്യാനുബന്ധോ വര്ഷാഃ| സഞ്ചയാത് പ്രകോപോ ബലവാന്, തസ്യ ചികിത്സിതം സംശോധനമിത്യത്ര വര്ഷാദയോ ഋതവ ഉക്താഃ, തഥാ ചരകേऽപി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ വിമാനേ സംശോധനമധികൃത്യ വര്ഷാദയോऽഭിഹിതാഃ| യദ്യപി ദോഷസഞ്ചയാദിനിമിത്തം വര്ഷാദയഃ കഥിതാഃ, തഥാऽപി സഞ്ചയാദിഷു സംശോധനം കാര്യമിത്യസ്യ പ്രാധാന്യം; ശിശിരാദയസ്തു രസം ബലം ചാധികൃത്യോക്താഃ, വര്ഷാദയസ്തു സംശോധനമധികൃത്യ സഞ്ചയാദ്യര്ഥമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ ദേശേ വര്ഷാദ്യൃതുവിഭാഗോ ജ്ഞാതവ്യ ഇതി; അയമപി ഗയദാസാചാര്യേണ ദൂഷിതഃ||൧൦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ൧൦ (൧൧) · Śloka ൧൧

തത്ര, വര്ഷാസ്വോഷധയസ്തരുണ്യോऽല്പവീര്യാ ആപശ്ചാപ്രശാന്താഃ ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ, താ ഉപയുജ്യമാനാ നഭസി മേഘാവതതേ ജലപ്രക്ലിന്നായാം ഭൂമൌ ക്ലിന്നദേഹാനാം പ്രാണിനാം ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം വിദഹ്യന്തേ, വിദാഹാത് പിത്തസഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയഃ ശരദി പ്രവിരലമേഘേ വിയത്യുപശുഷ്യതി പങ്കേऽര്കകിരണപ്രവിലായിതഃ പൈത്തികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | താ ഏവൌഷധയഃ കാലപരിണാമാത് പരിണതവീര്യാ ബലവത്യോ ഹേമന്തേ ഭവന്ത്യാപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്നിഗ്ധാ അത്യര്ഥം ഗുര്വ്യാശ്ച, താ ഉപയുജ്യമാനാ മന്ദകിരണത്വാദ്ഭാനോഃ സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാം ദേഹിനാമവിദഗ്ധാഃ സ്നേഹാച്ഛൈത്യാദ്ഗൌരവാദുപലേപാച്ച ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയോ വസന്തേऽര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഈഷത്സ്തബ്ധദേഹാനാം ദേഹിനാം ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | താ ഏവൌഷധയോ നിദാഘേ നിഃസാരാ രൂക്ഷാ അതിമാത്രം ലഘ്വ്യോ ഭവന്ത്യാപശ്ച, താ ഉപയുജ്യമാനാഃ സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം രൌക്ഷ്യാല്ലഘുത്വാച്ച വായോഃ സഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷി ചാത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാം ഭൂമൌ ക്ലിന്നദേഹാനാം ദേഹിനാം ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | ഏവമേഷ ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപഹേതുരുക്തഃ ||൧൧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പിത്താദീനാം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വര്ഷാദിഷു യഥാ സഹേതുകൌ ഭവതസ്തഥാ നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര വര്ഷാസ്വിത്യാദി| തത്ര തേഷു ഋതുഷു മധ്യേ, ഓഷധയോ ഗോധൂമചണകശാല്യാദയഃ, തരുണ്യഃ അഭിനവാഃ, അല്പവീര്യാ അല്പശക്തയഃ, ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ; അന്യേ തു വീര്യശബ്ദം ശീതോഷ്ണാഖ്യവീര്യവാചിനം മന്യന്തേ| നനു, വര്ഷാസു ഗോധൂമാദയഃ പുരാതനാ ഏവ ഭവന്തി, കഥമഭിനവാ ഇത്യുച്യന്തേ? നൈഷ ദോഷഃ, ഗോധൂമചണകശാല്യാദയോऽന്തഃസൂക്ഷ്മജലപ്രവേശാന്മ്രദിമാനമുപഗതാഃ കിഞ്ചിത്തിരസ്കൃതശക്തയഃ പ്രരോഹധര്മിണ്യഃ പ്രോച്ഛൂനതാമുപഗതാ അനവാ അപി തരുണ്യ ഇത്യുച്യന്തേ, ശാകാദയസ്തു നൂതനാ ഏവ പ്രയുജ്യന്തേ| ആപശ്ചാപ്രശാന്താ അപരിണതാഃ, നവത്വാത്; അപ്രസന്നാഃ കലുഷാ ഇത്യന്യേ; ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ പൃഥിവ്യാസ്തൃണപര്ണോത്കരശവകോഥാദിമലബഹുലാഃ, അത്രാപി ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി| വിദഹ്യന്തേ അമ്ലപാകമുപയാന്തി| കാസ്താഃ? പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| കിം ക്രിയമാണാഃ? ഉപയുജ്യമാനാഃ| കേഷാമമ്ലപാകമുപയാന്തി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം; ശീതേന കുപിതോ വാതഃ ശീതവാതഃ (ശാരീരഃ ), തേന മന്ദവേഗീകൃതാഗ്നീനാം; ന പുനര്ബാഹ്യേന ശീതവാതേന; യതസ്തേന ബഹിര്ലോമകൂപരോധേനോഷ്മണോऽനിര്ഗമാദന്തരഗ്നേര്ബലമേധതേ| പുനഃ കിമ്ഭൂതാനാം ദേഹിനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം ആര്ദ്രീഭൂതശരീരാണാമ്| കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമൌ| കിംവിശിഷ്ടായാം? ജലപ്രക്ലിന്നായാം; പാനീയേന സുഷ്ഠു സ്തിമിതായാമ്| ക്വ സതി? നഭസി, ആകാശേ| കിംവിശിഷ്ടേ? മേഘാവതതേ, മേഘവ്യാപ്തേ| വിദാഹാത് അമ്ലപാകാത്| പിത്തസഞ്ചയമിതി സംഹതിരൂപാ വൃദ്ധിഃ സഞ്ചയഃ; സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിരിത്യന്യേ| സഞ്ചീയമാനമപി പിത്തമൃതുശൈത്യാത്തസ്മിന് കാലേ ന കുപ്യതി| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| സ ഏവ പിത്തസ്യ വര്ഷാകാലോപചിതഃ സഞ്ചയഃ, ശരദ്യല്പമേഘേ ആകാശേ സൂര്യരശ്മിഭിഃ പ്രവിലായിതഃ സന് പിത്തോദ്ഭവാന് വ്യാധീനുത്പാദയതി| താ ഏവേത്യാദി താ ഏവൌഷധയഃ പൂര്വോക്താഃ| കാലപരിണാമാത് കാലപരിപാകാത്| പരിണതവീര്യാഃ സഞ്ജാതശക്തികാഃ| ബലവത്യോ ദേഹോപചയഹേതവഃ, അന്യഥാ പരിണതവീര്യബലവതോരേകാര്ഥത്വാത് പുനരുക്തിഃ സ്യാത്| ആപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്വച്ഛാഃ; ക്ഷിതിമലാപഗമാദിത്യന്യേ| താ ഇതി പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| ഉപയുജ്യമാനാഃ ഖാദ്യമാനാഃ പീയമാനാശ്ച| സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാമിതി സതുഷാരപവനേന ഹിമാര്ദ്രവാതേനോപസ്തമ്ഭിതാന്യാപ്യായിതാനി ദേഹാനി ശരീരാണി യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| താ ഓഷധയ ആപശ്ച കിംവിശിഷ്ടാഃ? അവിദഗ്ധാഃ, മധുരപാകമുപഗതാഃ| ഋത്വാദിസ്വഭാവാത് കഫസ്യ സഞ്ചീയമാനസ്യ ഹിമാനീവശാത്തദാനീം സ്ത്യാനതൈവ ഭവതി ന പ്രകോപഃ| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| അര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഇതി സ്ത്യാനഘൃതവദ്വിലയനമാത്രം വസന്തേ ഭവതി, ന തൂപശോഷണാഖ്യഃ പ്രശമഃ, കസ്മാത്? അര്കസ്യ നാതിതീക്ഷ്ണത്വാച്ഛ്ലേഷ്മപ്രാചുര്യാച്ച| ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീന് അന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദാദീന്| താ ഏവൌഷധയ ഇത്യാദി| നിദാഘേ ഗ്രീഷ്മേ| നിഃസാരാഃ നിര്ഗതസാരാഃ , സാരോऽത്ര ഗൌരവമ്| രൂക്ഷാഃ നിഃസ്നേഹാഃ| ന കേവലമോഷധയ ഏവംവിധാ ഭവന്തി ആപശ്ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി|- താ അനന്തരനിര്ദിഷ്ടാ ഔഷധയോ രൌക്ഷ്യലഘുത്വാഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം നൃൗണാം വാതസഞ്ചയമാപാദയന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| യദ്യപി ശീതസ്യ വായോരുഷ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയോ ന യുജ്യതേ , തഥാऽപി വാതഗുണേഷു സര്വേഷു രൌക്ഷ്യം പ്രധാനം, തേനൌഷധീനാമത്യര്ഥരൌക്ഷ്യേണ രൂക്ഷസ്യ വായോര്ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയഃ സ്യാദിത്യദോഷഃ | സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷീത്യാദി| സ വാതസഞ്ചയഃ ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീന് കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാദീന് ജനയതി| ക്വ കാലേ? പ്രാവൃഷി; കേഷാം വാതികാന് വ്യാധീന് ജനയതി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം; കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമാവത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാമ്| ഏവമേഷ ഇത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ, ഏഷ ഇതി കാലസ്വഭാവകൃതൌഷധിതാരുണ്യാദിര്യാവച്ഛീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതീതി ദോഷാണാം യൌ സഞ്ചയപ്രകോപൌ തയോരയം ഹേതുരുക്തഃ| നനു, ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനിമിത്തമിതി ത്രയാണാം ചയാദീനാം പ്രതിജ്ഞാതത്വാത് കഥം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വ്യാഖ്യായോപസംഹാരഃ? നൈഷ ദോഷഃ, പ്രകോപേ ഹി സംശോധനം കാര്യം; തത്ര യദി യഥാപ്രതിജ്ഞം ത്രീന് പ്രശമസഹിതാന് വ്യാഖ്യാതി തദാ പ്രശമാന്തരിതഃ പ്രകോപോപക്രമവിധിഃ സ്യാത്; തസ്മാത് സഞ്ചയപ്രകോപാവേവ താവത് പൃഥഗാഖ്യാതി||൧൧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ൨൬ (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪

തത്ര വര്ഷാസു നദ്യോऽമ്ഭശ്ഛന്നോഖാതതടദ്രുമാഃ | വാപ്യഃ പ്രോത്ഫുല്ലകുമുദനീലോത്പലവിരാജിതാഃ ||൩൩|| ഭൂരവ്യക്തസ്ഥലശ്വഭ്രാ ബഹുശസ്യോപശോഭിതാ | നാതിഗര്ജത്സ്രവന്മേഘനിരുദ്ധാര്കഗ്രഹം നഭഃ ||൩൪||

View original

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||

Meaning of the śloka

In the rainy season, rivers are filled with water and trees along their banks are uprooted. Stepped reservoirs are adorned with fully blossomed kumuda and blue utpala flowers. The ground's raised and hollow places are no longer clearly distinguishable, and abundant crops beautify the earth. Rain-bearing clouds, without excessive thunder, obscure the sun and planets in the sky.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

അവ്യാപന്നവര്ഷാലക്ഷണമാഹ- തത്ര വര്ഷാസ്വിത്യാദി|- വര്ഷാസു അമ്ഭസാ പാനീയേന ഛന്നാ ഉത്ഖാതതടദ്രുമാശ്ച നദ്യോ ഭവന്തി| സോപാനസഹിതാഃ കൂപവിശേഷാഃ വാപ്യഃ| ഭൂരവ്യക്തസ്ഥലശ്വഭ്രേതി ഭൂമിശ്ച അദൃശ്യസ്ഥലഗര്താ ഭവതി| നാതിഗര്ജദിത്യാദി അതിഗര്ജിതവര്ജിതം പര്ജന്യോ യോऽസൌ മേഘസ്തേന നിരുദ്ധാര്കഗ്രഹം നഭോ ഭവതി||൩൩-൩൪||

Meaning of the commentary

The commentator identifies these as signs of an undisturbed rainy season. Ambhas means water: the rivers are covered with water and their bank-side trees are uprooted. Vapi denotes a particular kind of well or reservoir provided with steps. The earth's level or raised places and hollows cannot be seen distinctly. The clouds that obscure the sun and planets are rain clouds without excessive thunder.

Key terms

vApyaH (vāpyaḥ): Stepped wells or reservoirs, as explained by the commentary.
avyApannavarShA (avyāpannavarṣā): The rainy season displaying its undisturbed characteristics.

Adhikarana ൨൭ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬

ബഭ്രുരുഷ്ണഃ ശരദ്യര്കഃ ശ്വേതാഭ്രവിമലം നഭഃ | തഥാ സരാംസ്യമ്ബുരുഹൈര്ഭാന്തി ഹംസാംസഘട്ടിതൈഃ ||൩൫|| പങ്കശുഷ്കദ്രുമാകീര്ണാ നിമ്നോന്നതസമേഷു ഭൂഃ | ബാണസപ്താഹ്വബന്ധൂകകാശാസനവിരാജിതാ ||൩൬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശരല്ലക്ഷണമാഹ- ബഭ്രുരിത്യാദി|- ബഭ്രുഃ കപിലപിങ്ഗലഃ| ശ്വേതാഭ്രവിമലം നഭ ഇതി നഭ ആകാശം, ശ്വേതാഭ്രം വിമലം ച ഭവതി| ഹംസാംസഘട്ടിതൈരിതി ഹംസസ്കന്ധചാലിതൈഃ| പങ്കശുഷ്കദ്രുമാകീര്ണാ നിമ്നോന്നതസമേഷു ഭൂരിതി നിമ്നാദിഷു പ്രദേശേഷു യഥാസങ്ഖ്യം പങ്കാദികീര്ണാ ഭവതി; ദ്രുമാശ്ച വല്മീകകാരിണ്യഃ സൂക്ഷ്മാഃ പിപീലികാഃ| ബാണേത്യാദി ബാണഃ സഹചരഃ, സപ്താഹ്വഃ സപ്തപര്ണഃ, ബന്ധൂകഃ ബന്ധുജീവകഃ, ‘വാദുലീ’ ഇതി ലോകേ| “മത്സ്യാമ്ലഭോജിനഃ പ്രാച്യാ നിത്യം ചാനൂപസേവിനഃ| ശ്ലീപദം ഗലഗണ്ഡാശ്ച പ്രായസ്തേഷു ഭവന്തി ഹി|| നിമ്നതോയഗതാന് മത്സ്യാന് ഭക്ഷയന്തി സമുദ്രജാന്| പ്രായശഃ കുഷ്ഠിനസ്തേന മനുഷ്യാ ദക്ഷിണാപഥേ|| തൈലാമ്ലഭോജിനോ നിത്യം ഗോധൂമവിദലാശിനഃ| ഭൂയിഷ്ഠമര്ശസാസ്തേന ഖഞ്ജാശ്ചാവന്തിജാ നരാഃ|| മാംസകാമാഃ സുരാകാമാഃ സ്ത്രീകാമാഃ സാഹസേ രതാഃ| മാഗധാസ്തേന ഭൂയിഷ്ഠം ദൃശ്യന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ|| തീക്ഷ്ണാന്യന്നാനി സേവന്തേ ബാഹ്ലീകാസ്തു വിശേഷതഃ| അഭിഷ്യന്ദീനി മാംസാനി തഥാ ധാന്യോദകാനി ച|| പ്രകൃത്യാ ചാപ്യഭിഷ്യണ്ണാഃ സേവന്തേ മാനവാഃ സദാ| തേന ബാഹ്ലീകദേശേഷു പ്രായോ വ്യാധിര്ബലാസകഃ|| നാനാദേശസ്വഭാവാ യേ നാനാഹാരാസ്തഥൈവ ച| നാനാചാരാ നൈകസത്ത്വാ ധര്മിണോऽധര്മിണസ്തഥാ| തേഷാം സാത്മ്യം ച സത്ത്വം ച ഋതുകാലം ച ലക്ഷയേത്| ഭൈഷജ്യം തു തതഃ കുര്യാദ്ദേഹം വിജ്ഞായ ദേഹിനാമ്|| യസ്യ ദേശസ്യ യത്സാത്മ്യം യച്ചാസ്യ ചരിതം ഭവേത്| തേന ഭേഷജസംയുക്തം ഭൈഷജ്യമുപകല്പയേത്|| ആരോഗ്യം തേന വര്ണൌജോ ബലം വീര്യം ച ജായതേ| വര്ജനാദൃതുസാത്മ്യാനാം കൃശോ നിത്യം സുദുര്ബലഃ|| നിത്യം രോഗാഭിഭൂതശ്ച പുമാന് സാത്മ്യവിവര്ജനാത്|| തസ്മാത് സാത്മ്യം നിഷേവേത ഹ്യസാത്മ്യം പരിവര്ജയേത്|| സാത്മ്യസേവീ ജിതക്രോധോ നിത്യം ചാപി ജിതേന്ദ്രിയഃ|| ജീര്ണഭോജീ മിതസ്വപ്നഃ സുഖം ജീവത്യനാമയഃ|| ഋതവഃ പ്രാഗ്വിനിര്ദിഷ്ടാ ബലയോഗസ്വഭാവതഃ| തേഷു ഗര്ഭാ നിഷിക്താസ്തു തഥാരൂപാസ്തഥായുഷഃ| താന് വിജ്ഞായ തതോ ബുദ്ധ്യാ പ്രശസ്താന്നിന്ദിതാനപി|| തതോऽസ്യാഹാരസംയുക്തം ഭേഷജം ചാവചാരയേത്| തതോऽസ്യാരോഗതാ ദേഹേ ബലം വീര്യം ച വര്ധതേ” ഇതി||൩൫-൩൬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

Adhikarana ൨൮ (൩൭) · Śloka ൩൭

സ്വഗുണൈരതിയുക്തേഷു വിപരീതേഷു വാ പുനഃ | വിഷമേഷ്വപി വാ ദോഷാഃ കുപ്യന്ത്യൃതുഷു ദേഹിനാമ് ||൩൭||

View original

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||

Meaning of the śloka

When seasons display their own qualities excessively, display contrary qualities, or become irregular, the doshas of living beings become aggravated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഇദാനീമധ്യായപരിസമാപ്തൌ വ്യാപത്സങ്ഗ്രഹശ്ലോകഃ- സ്വഗുണൈരിത്യാദി| സ്വഗുണൈരതിയുക്തേഷ്വിതി സ്വഗുണാ ഋതൂനാമനന്തരോക്താഃ, തൈരതിയുക്തേഷു അതിശയയുക്തേഷു ഋതുഷു, ദോഷാ ദേഹിനാം കുപ്യന്തീതി സര്വത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്; അഥവാ ഋതൂനാം സ്വഗുണാഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷാണി, തൈരതിയുക്തേഷു| വിപരീതേഷ്വിതി മന്ദശീതാദിയുക്തേഷു, അന്യേ തു ശീതേ ഉഷ്ണമ്, ഉഷ്ണേ ശീതം, വര്ഷാസ്വവൃഷ്ടിരിതി ഋതുവൈപരീത്യമാഹുഃ| വിഷമേഷ്വപീതി വൈഷമ്യം പുനഃ ഋതൂനാം വര്ഷാലിങ്ഗം ശരദി, ശരലിങ്ഗം ഹേമന്തേ, അന്യര്തുലിങ്ഗമന്യസ്മിന്; ഏവമനുലോമവിലോമാഭ്യാം ശേഷമൃതുവൈഷമ്യമുദാഹാര്യമ്; അന്യേ തു, ഋതൂനാം യഥോക്തലിങ്ഗാനാമേകസ്മിന്നൃതൌ സര്വേഷാം ലിങ്ഗാനാം ഭാവോऽഭാവശ്ചേതി വൈഷമ്യമാഹുഃ| ഏതേന സ്വഗുണാതിയോഗാദൃതൂനാം ഷഡ് വ്യാപത്തയഃ, വിപരീതേഷു ഷഡ്, വിഷമേഷു ച ഷഡേവ; ഇതി ഋതൂനാമഷ്ടാദശ വ്യാപത്തയ ഉക്താഃ||൩൭||

Meaning of the commentary

This closing verse summarizes seasonal disturbances. Excess of a season's own qualities refers to the characteristics just described, or alternatively to excessive cold, heat or rain. The statement that the doshas become aggravated applies to every category. Contrary qualities are first explained as inadequate cold and similar deficiencies; others understand them as heat during a cold season, cold during a hot season, or absence of rain in the rainy season. Irregularity is explained as the appearance of one season's signs in another: rainy-season signs in sharad, sharad signs in hemanta, and similarly in either forward or reverse seasonal order. Others define irregularity as the presence or absence, within a single season, of the entire set of characteristics described for the seasons. Counting excess, contrariety and irregularity separately for each of the six seasons gives eighteen seasonal disturbances.

Key terms

svaguNairatiyukteShu (svaguṇairatiyukteṣu): Seasons having an excess of their characteristic qualities.
viparIteShu (viparīteṣu): Seasons with contrary qualities, with different explanations preserved in the commentary.
viShameShu (viṣameṣu): Seasons exhibiting irregular combinations or timing of seasonal signs.

Adhikarana ൨൯ (൩൮) · Śloka ൩൮

ഹരേദ്വസന്തേ ശ്ലേഷ്മാണം പിത്തം ശരദി നിര്ഹരേത് | വര്ഷാസു ശമയേദ്വായും പ്രാഗ്വികാരസമുച്ഛ്രയാത് ||൩൮||

View original

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||

Meaning of the śloka

The text prescribes removing shleshma in vasanta, removing pitta in sharad, and pacifying vayu during the rainy season, before disorders develop markedly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഹരേദ്വസന്തേ ശ്ലേഷ്മാണമിത്യാദി സുഗമമ്||൩൮||

Meaning of the commentary

The commentator states that the verse beginning with removal of shleshma in vasanta is readily understandable and provides no further explanation.

Key terms

shleShmANaM (śleṣmāṇam): Shleshma or kapha, whose seasonal removal is prescribed here.
shamayedvAyuM (śamayed vāyum): One should pacify vayu, distinguished here from the removal prescribed for the other doshas.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →