௬. துசர்யாத்யாயஃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ௫ (௬) · Śloka ௬

தத்ர மாகாதயோ த்வாதஶ மாஸாஃ, த்விமாஸிகமதுஂ கத்வா ஷடதவோ பவந்தி; தே ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ | தேஷாஂ தபஸ்தபஸ்யௌ ஶிஶிரஃ, மதுமாதவௌ வஸந்தஃ, ஶுசிஶுக்ரௌ க்ரீஷ்மஃ, நபோநபஸ்யௌ வர்ஷாஃ, இஷோர்ஜௌ ஶரத், ஸஹஃஸஹஸ்யௌ ஹேமந்த இதி ||௬||

View original

तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||

Meaning of the śloka

There are twelve months beginning with Magha. Pairing the months produces six seasons: shishira, vasanta, grishma, varsha, sharad and hemanta. Tapas and Tapasya form shishira; Madhu and Madhava form vasanta; Shuci and Shukra form grishma; Nabhas and Nabhasya form varsha; Isha and Urja form sharad; and Sahas and Sahasya form hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

தத்ர மாகாதய இத்யாதி| தத்ர தேஷாமதூநாஂ மத்யே| தபாஃ மாகஃ, தபஸ்யஃ பால்குநஃ| மதுஃ சைத்ரஃ, மாதவஃ வைஶாகஃ| ஶுசிஃ ஜ்யேஷ்டஃ, ஶுக்ரஃ ஆஷாடஃ; அந்யே து ஶுக்ரோ ஜ்யேஷ்டஃ, ஶுசிராஷாட இதி மந்யந்தே| நபாஃ ஶ்ராவணஃ, நபஸ்யஃ பாத்ரபதஃ| இஷஃ ஆஶ்விநஃ, ஊர்ஜஃ கார்திகஃ| ஸஹாஃ மார்கஶீர்ஷஃ, ஸஹஸ்யஃ பௌஷஃ| ஶிஶிராதிரயமதுவிபாகோ ரஸபலமதிகத்யோக்தஃ| சரகேऽபி தஸ்யாஶிதீயே (ச. ஸூ. அ. ௬) ரஸபலநிஷ்பத்த்யர்தஂ ஶிஶிராதிவிபாகோ தர்ஶிதஃ| அந்யே த்வந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- தத்ரேதி கங்காயா உத்தரே தேஶே ஶிஶிராத்யதுவிபாகோ போத்தவ்யஃ இதி; அயமர்தோ கயதாஸாசார்யேண பஹுதா தூஷிதஃ||௬||

Meaning of the commentary

The older month names are equated as follows: Tapas with Magha and Tapasya with Phalguna; Madhu with Chaitra and Madhava with Vaishakha; Shuci with Jyeshtha and Shukra with Ashadha. Others reverse the last pair's identifications. Nabhas is Shravana and Nabhasya Bhadrapada; Isha is Ashvina and Urja Kartika; Sahas is Margashirsha and Sahasya Pausha. This sequence beginning with shishira is explained in relation to rasa and strength, and a comparable arrangement in Charaka is cited for that purpose. Another interpretation restricts this arrangement to the region north of the Ganga; the commentator records that Gayadasa criticized that view in several ways.

Key terms

dvimAsikamRutuM (dvimāsikam ṛtum): A season consisting of two months.
shishira (śiśira): The season assigned here to Magha and Phalguna.

Adhikarana ௬ (௭) · Śloka ௭

த ஏதே ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணாஶ்சந்த்ராதித்யயோஃ காலவிபாககரத்வாதயநே த்வே பவதோ தக்ஷிணமுத்தரஂ ச | தயோர்தக்ஷிணஂ வர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ; தேஷு பகவாநாப்யாயதே ஸோமஃ, அம்லலவணமதுராஶ்ச ரஸா பலவந்தோ பவந்தி, உத்தரோத்தரஂ ச ஸர்வப்ராணிநாஂ பலமபிவர்ததே | உத்தரஂ ச ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மாஃ, தேஷு பகவாநாப்யாயதேऽர்கஃ, திக்தகஷாயகடுகாஶ்ச ரஸா பலவந்தோ பவந்தி, உத்தரோத்தரஂ ச ஸர்வப்ராணிநாஂ பலமுபஹீயதே ||௭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

த ஏதே ஶீதோஷ்ணவர்ஷேத்யாதி| த ஏதே ஷடதவஃ, ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணைர்லக்ஷிதாஃ| அத்ர ஶீதஂ வாதகதம், ஔஷ்ண்யமாதித்யகதஂ, வர்ஷஶ்சந்த்ரகதஃ; ஶீதவர்ஷௌ சந்த்ரகதாவித்யந்யே| ஏதைஶ்ச ஷடதுபிர்த்வே அயநே பவதஃ| குத இத்யாஹ- சந்த்ராதித்யயோஃ காலவிபாககரத்வாத்| கே தே த்வே அயநே இதி பஷ்ட ஆஹ- தக்ஷிணமுத்தரஂ ச| அத்ர தக்ஷிணமயநஂ சந்த்ரகாலஂ விபாகயதி, உத்தரமயநமாதித்யகாலமிதி| தயோர்தக்ஷிணமித்யாதி|- தயோர்தக்ஷிணோத்தராயணயோர்மத்யே வர்ஷாஶரத்தேமந்தா தக்ஷிணாயநஂ; தேஷு வர்ஷாதிஷூத்தரோத்தரஂ பகவாந் ஸோம ஆப்யாயதே அதிகபலோ பவதி, ந கேவலஂ ஸோம ஏவ பலவாந் பவதி ரஸாஶ்சாம்லாதயோ வர்ஷாதிஷு யதாஸங்க்யமுத்தரோத்தரஂ பலவந்தோ பவந்தி; உத்தரோத்தரஂ சேதி சகாரோ வ்யதிக்ரமேண ஸம்பந்தநீயஃ, தேந ஸர்வப்ராணிநாஂ சோத்தரோத்தரஂ பலமபிவர்ததே இத்யர்தஃ| உத்தரமித்யாதி|- ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மா உத்தராயணஂ, தேஷு ஶிஶிராதிஷூத்தரோத்தரஂ பகவாநர்க ஆப்யாயதே அதிகபலோ பவதி; திக்தாதயோ ரஸாஶ்ச ஶிஶிராதிஷு யதாஸங்க்யமுத்தரோத்தரஂ ச பலவந்தோ பவந்தி| பலமபஹீயதே பலஹாநிர்பவதி| ‘தே ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ’ இதி ஸூத்ரே யத்யபி ப்ராகுத்தராயணஂ படிதஂ, ததாऽபி பாஷ்யே யத் ப்ரதமஂ தக்ஷிணாயநஸ்ய வ்யாக்யாநஂ ததுத்தராயணதோऽபி தக்ஷிணாயநஸ்ய வைஶிஷ்ட்யஂ ப்ரதிபாதயதி; குதஃ? விஸர்கத்வாத் ப்ராணிநாஂ பலகரத்வாச்சேதி||௭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ௯ (௧௦) · Śloka ௧௦

இஹ து வர்ஷாஶரத்தேமந்தவஸந்தக்ரீஷ்மப்ராவஷஃ ஷடதவோ பவந்தி, தோஷோபசயப்ரகோபோபஶமநிமித்தஂ; தே து பாத்ரபதாத்யேந த்விமாஸிகேந வ்யாக்யாதாஃ; தத்யதா- பாத்ரபதாஶ்வயுஜௌ வர்ஷாஃ, கார்திகமார்கஶீர்ஷௌ ஶரத், பௌஷமாகௌ ஹேமந்தஃ, பால்குநசைத்ரௌ வஸந்தஃ, வைஶாகஜ்யேஷ்டௌ க்ரீஷ்மஃ; ஆஷாடஶ்ராவணௌ ப்ராவடிதி ||௧௦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ஸஂஶோதநாஶ்ரயஂ தர்ஶநஂ தர்ஶயந்நாஹ- இஹேத்யாதி| இஹ அஸ்மிந்நத்யாயே, துஶப்தஃ புநரர்தஃ| அஸ்மிந்நத்யாயே புநஃ கிமர்தஂ வர்ஷாதயஃ தவ இத்யாஹ- தோஷோபசயாத்யர்தம்| நநு, இதஂ தர்ஶநஂ வ்யாதிஹேதுவாதாதிஸஞ்சயாத்யர்தத்வாத் ப்ராக் கர்துஂ யுஜ்யதே| நைவஂ, தத்ர வாதாதிஹேதூநாஂ ரஸாநாஂ நிஷ்பத்தேஸ்ததேவ தர்ஶநஂ ப்ராக் கதஂ, அதவா ‘ஹேமந்தே ஶிஶிரே சைவ வஸந்தே சாபி மோக்ஷயேத்’- (ஸூ. அ. ௫) இத்யாதிஶ்லோகே ஶிஶிராதீநாமாதௌ நிர்திஷ்டத்வாத்| நநு, ப்ராவட்வர்ஷயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே, ப்ரதமஃ ப்ரவஷ்டேஃ காலஃ ப்ராவட், தஸ்யாநுபந்தோ வர்ஷாஃ| ஸஞ்சயாத் ப்ரகோபோ பலவாந், தஸ்ய சிகித்ஸிதஂ ஸஂஶோதநமித்யத்ர வர்ஷாதயோ தவ உக்தாஃ, ததா சரகேऽபி ரோகபிஷக்ஜிதீயே விமாநே ஸஂஶோதநமதிகத்ய வர்ஷாதயோऽபிஹிதாஃ| யத்யபி தோஷஸஞ்சயாதிநிமித்தஂ வர்ஷாதயஃ கதிதாஃ, ததாऽபி ஸஞ்சயாதிஷு ஸஂஶோதநஂ கார்யமித்யஸ்ய ப்ராதாந்யஂ; ஶிஶிராதயஸ்து ரஸஂ பலஂ சாதிகத்யோக்தாஃ, வர்ஷாதயஸ்து ஸஂஶோதநமதிகத்ய ஸஞ்சயாத்யர்தமிதி தாத்பர்யார்தஃ| அந்யே த்வந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- கங்காயா தக்ஷிணே தேஶே வர்ஷாத்யதுவிபாகோ ஜ்ஞாதவ்ய இதி; அயமபி கயதாஸாசார்யேண தூஷிதஃ||௧௦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ௧௦ (௧௧) · Śloka ௧௧

தத்ர, வர்ஷாஸ்வோஷதயஸ்தருண்யோऽல்பவீர்யா ஆபஶ்சாப்ரஶாந்தாஃ க்ஷிதிமலப்ராயாஃ, தா உபயுஜ்யமாநா நபஸி மேகாவததே ஜலப்ரக்லிந்நாயாஂ பூமௌ க்லிந்நதேஹாநாஂ ப்ராணிநாஂ ஶீதவாதவிஷ்டம்பிதாக்நீநாஂ விதஹ்யந்தே, விதாஹாத் பித்தஸஞ்சயமாபாதயந்தி; ஸ ஸஞ்சயஃ ஶரதி ப்ரவிரலமேகே வியத்யுபஶுஷ்யதி பங்கேऽர்ககிரணப்ரவிலாயிதஃ பைத்திகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதி | தா ஏவௌஷதயஃ காலபரிணாமாத் பரிணதவீர்யா பலவத்யோ ஹேமந்தே பவந்த்யாபஶ்ச ப்ரஶாந்தாஃ ஸ்நிக்தா அத்யர்தஂ குர்வ்யாஶ்ச, தா உபயுஜ்யமாநா மந்தகிரணத்வாத்பாநோஃ ஸதுஷாரபவநோபஸ்தம்பிததேஹாநாஂ தேஹிநாமவிதக்தாஃ ஸ்நேஹாச்சைத்யாத்கௌரவாதுபலேபாச்ச ஶ்லேஷ்மஸஞ்சயமாபாதயந்தி; ஸ ஸஞ்சயோ வஸந்தேऽர்கரஶ்மிப்ரவிலாயித ஈஷத்ஸ்தப்ததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ ஶ்லைஷ்மிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதி | தா ஏவௌஷதயோ நிதாகே நிஃஸாரா ரூக்ஷா அதிமாத்ரஂ லக்வ்யோ பவந்த்யாபஶ்ச, தா உபயுஜ்யமாநாஃ ஸூர்யப்ரதாபோபஶோஷிததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ ரௌக்ஷ்யால்லகுத்வாச்ச வாயோஃ ஸஞ்சயமாபாதயந்தி; ஸ ஸஞ்சயஃ ப்ராவஷி சாத்யர்தஂ ஜலோபக்லிந்நாயாஂ பூமௌ க்லிந்நதேஹாநாஂ தேஹிநாஂ ஶீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதி | ஏவமேஷ தோஷாணாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபஹேதுருக்தஃ ||௧௧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

பித்தாதீநாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ வர்ஷாதிஷு யதா ஸஹேதுகௌ பவதஸ்ததா நிர்திஶந்நாஹ- தத்ர வர்ஷாஸ்வித்யாதி| தத்ர தேஷு துஷு மத்யே, ஓஷதயோ கோதூமசணகஶால்யாதயஃ, தருண்யஃ அபிநவாஃ, அல்பவீர்யா அல்பஶக்தயஃ, ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ; அந்யே து வீர்யஶப்தஂ ஶீதோஷ்ணாக்யவீர்யவாசிநஂ மந்யந்தே| நநு, வர்ஷாஸு கோதூமாதயஃ புராதநா ஏவ பவந்தி, கதமபிநவா இத்யுச்யந்தே? நைஷ தோஷஃ, கோதூமசணகஶால்யாதயோऽந்தஃஸூக்ஷ்மஜலப்ரவேஶாந்ம்ரதிமாநமுபகதாஃ கிஞ்சித்திரஸ்கதஶக்தயஃ ப்ரரோஹதர்மிண்யஃ ப்ரோச்சூநதாமுபகதா அநவா அபி தருண்ய இத்யுச்யந்தே, ஶாகாதயஸ்து நூதநா ஏவ ப்ரயுஜ்யந்தே| ஆபஶ்சாப்ரஶாந்தா அபரிணதாஃ, நவத்வாத்; அப்ரஸந்நாஃ கலுஷா இத்யந்யே; க்ஷிதிமலப்ராயாஃ பதிவ்யாஸ்தணபர்ணோத்கரஶவகோதாதிமலபஹுலாஃ, அத்ராபி ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ| தா உபயுஜ்யமாநா இத்யாதி| விதஹ்யந்தே அம்லபாகமுபயாந்தி| காஸ்தாஃ? பூர்வோக்தா ஓஷதய ஆபஶ்ச| கிஂ க்ரியமாணாஃ? உபயுஜ்யமாநாஃ| கேஷாமம்லபாகமுபயாந்தி? தேஹிநாஂ; கிஂவிஶிஷ்டாநாஂ? ஶீதவாதவிஷ்டம்பிதாக்நீநாஂ; ஶீதேந குபிதோ வாதஃ ஶீதவாதஃ (ஶாரீரஃ ), தேந மந்தவேகீகதாக்நீநாஂ; ந புநர்பாஹ்யேந ஶீதவாதேந; யதஸ்தேந பஹிர்லோமகூபரோதேநோஷ்மணோऽநிர்கமாதந்தரக்நேர்பலமேததே| புநஃ கிம்பூதாநாஂ தேஹிநாஂ? க்லிந்நதேஹாநாஂ ஆர்த்ரீபூதஶரீராணாம்| கஸ்யாஂ ஸத்யாஂ? பூமௌ| கிஂவிஶிஷ்டாயாஂ? ஜலப்ரக்லிந்நாயாஂ; பாநீயேந ஸுஷ்டு ஸ்திமிதாயாம்| க்வ ஸதி? நபஸி, ஆகாஶே| கிஂவிஶிஷ்டே? மேகாவததே, மேகவ்யாப்தே| விதாஹாத் அம்லபாகாத்| பித்தஸஞ்சயமிதி ஸஂஹதிரூபா வத்திஃ ஸஞ்சயஃ; ஸ்வஸ்தாநவத்திரித்யந்யே| ஸஞ்சீயமாநமபி பித்தமதுஶைத்யாத்தஸ்மிந் காலே ந குப்யதி| ஸ ஸஞ்சய இத்யாதி| ஸ ஏவ பித்தஸ்ய வர்ஷாகாலோபசிதஃ ஸஞ்சயஃ, ஶரத்யல்பமேகே ஆகாஶே ஸூர்யரஶ்மிபிஃ ப்ரவிலாயிதஃ ஸந் பித்தோத்பவாந் வ்யாதீநுத்பாதயதி| தா ஏவேத்யாதி தா ஏவௌஷதயஃ பூர்வோக்தாஃ| காலபரிணாமாத் காலபரிபாகாத்| பரிணதவீர்யாஃ ஸஞ்ஜாதஶக்திகாஃ| பலவத்யோ தேஹோபசயஹேதவஃ, அந்யதா பரிணதவீர்யபலவதோரேகார்தத்வாத் புநருக்திஃ ஸ்யாத்| ஆபஶ்ச ப்ரஶாந்தாஃ ஸ்வச்சாஃ; க்ஷிதிமலாபகமாதித்யந்யே| தா இதி பூர்வோக்தா ஓஷதய ஆபஶ்ச| உபயுஜ்யமாநாஃ காத்யமாநாஃ பீயமாநாஶ்ச| ஸதுஷாரபவநோபஸ்தம்பிததேஹாநாமிதி ஸதுஷாரபவநேந ஹிமார்த்ரவாதேநோபஸ்தம்பிதாந்யாப்யாயிதாநி தேஹாநி ஶரீராணி யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ| தா ஓஷதய ஆபஶ்ச கிஂவிஶிஷ்டாஃ? அவிதக்தாஃ, மதுரபாகமுபகதாஃ| த்வாதிஸ்வபாவாத் கபஸ்ய ஸஞ்சீயமாநஸ்ய ஹிமாநீவஶாத்ததாநீஂ ஸ்த்யாநதைவ பவதி ந ப்ரகோபஃ| ஸ ஸஞ்சய இத்யாதி| அர்கரஶ்மிப்ரவிலாயித இதி ஸ்த்யாநகதவத்விலயநமாத்ரஂ வஸந்தே பவதி, ந தூபஶோஷணாக்யஃ ப்ரஶமஃ, கஸ்மாத்? அர்கஸ்ய நாதிதீக்ஷ்ணத்வாச்ச்லேஷ்மப்ராசுர்யாச்ச| ஶ்லைஷ்மிகாந் வ்யாதீந் அந்நத்வேஷஹதயோத்க்லேதாதீந்| தா ஏவௌஷதய இத்யாதி| நிதாகே க்ரீஷ்மே| நிஃஸாராஃ நிர்கதஸாராஃ , ஸாரோऽத்ர கௌரவம்| ரூக்ஷாஃ நிஃஸ்நேஹாஃ| ந கேவலமோஷதய ஏவஂவிதா பவந்தி ஆபஶ்ச பவந்தீத்யர்தஃ| தா உபயுஜ்யமாநா இத்யாதி|- தா அநந்தரநிர்திஷ்டா ஔஷதயோ ரௌக்ஷ்யலகுத்வாப்யாஂ ஹேதுப்யாஂ ஸூர்யப்ரதாபோபஶோஷிததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ நணாஂ வாதஸஞ்சயமாபாதயந்தீதி பிண்டார்தஃ| யத்யபி ஶீதஸ்ய வாயோருஷ்ணே க்ரீஷ்மே ஸஞ்சயோ ந யுஜ்யதே , ததாऽபி வாதகுணேஷு ஸர்வேஷு ரௌக்ஷ்யஂ ப்ரதாநஂ, தேநௌஷதீநாமத்யர்தரௌக்ஷ்யேண ரூக்ஷஸ்ய வாயோர்க்ரீஷ்மே ஸஞ்சயஃ ஸ்யாதித்யதோஷஃ | ஸ ஸஞ்சயஃ ப்ராவஷீத்யாதி| ஸ வாதஸஞ்சயஃ ஶீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீந் கோஷ்டதோதஸஞ்சரணாதீந் ஜநயதி| க்வ காலே? ப்ராவஷி; கேஷாஂ வாதிகாந் வ்யாதீந் ஜநயதி? தேஹிநாஂ; கிஂவிஶிஷ்டாநாஂ? க்லிந்நதேஹாநாஂ; கஸ்யாஂ ஸத்யாஂ? பூமாவத்யர்தஂ ஜலோபக்லிந்நாயாம்| ஏவமேஷ இத்யாதி| ஏவமநேந ப்ரகாரேண, ஏஷ இதி காலஸ்வபாவகதௌஷதிதாருண்யாதிர்யாவச்சீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதீதி தோஷாணாஂ யௌ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ தயோரயஂ ஹேதுருக்தஃ| நநு, தோஷோபசயப்ரகோபோபஶமநிமித்தமிதி த்ரயாணாஂ சயாதீநாஂ ப்ரதிஜ்ஞாதத்வாத் கதஂ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ வ்யாக்யாயோபஸஂஹாரஃ? நைஷ தோஷஃ, ப்ரகோபே ஹி ஸஂஶோதநஂ கார்யஂ; தத்ர யதி யதாப்ரதிஜ்ஞஂ த்ரீந் ப்ரஶமஸஹிதாந் வ்யாக்யாதி ததா ப்ரஶமாந்தரிதஃ ப்ரகோபோபக்ரமவிதிஃ ஸ்யாத்; தஸ்மாத் ஸஞ்சயப்ரகோபாவேவ தாவத் பதகாக்யாதி||௧௧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ௨௬ (௩௩-௩௪) · Śloka ௩௪

தத்ர வர்ஷாஸு நத்யோऽம்பஶ்சந்நோகாததடத்ருமாஃ | வாப்யஃ ப்ரோத்புல்லகுமுதநீலோத்பலவிராஜிதாஃ ||௩௩|| பூரவ்யக்தஸ்தலஶ்வப்ரா பஹுஶஸ்யோபஶோபிதா | நாதிகர்ஜத்ஸ்ரவந்மேகநிருத்தார்கக்ரஹஂ நபஃ ||௩௪||

View original

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||

Meaning of the śloka

In the rainy season, rivers are filled with water and trees along their banks are uprooted. Stepped reservoirs are adorned with fully blossomed kumuda and blue utpala flowers. The ground's raised and hollow places are no longer clearly distinguishable, and abundant crops beautify the earth. Rain-bearing clouds, without excessive thunder, obscure the sun and planets in the sky.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

அவ்யாபந்நவர்ஷாலக்ஷணமாஹ- தத்ர வர்ஷாஸ்வித்யாதி|- வர்ஷாஸு அம்பஸா பாநீயேந சந்நா உத்காததடத்ருமாஶ்ச நத்யோ பவந்தி| ஸோபாநஸஹிதாஃ கூபவிஶேஷாஃ வாப்யஃ| பூரவ்யக்தஸ்தலஶ்வப்ரேதி பூமிஶ்ச அதஶ்யஸ்தலகர்தா பவதி| நாதிகர்ஜதித்யாதி அதிகர்ஜிதவர்ஜிதஂ பர்ஜந்யோ யோऽஸௌ மேகஸ்தேந நிருத்தார்கக்ரஹஂ நபோ பவதி||௩௩-௩௪||

Meaning of the commentary

The commentator identifies these as signs of an undisturbed rainy season. Ambhas means water: the rivers are covered with water and their bank-side trees are uprooted. Vapi denotes a particular kind of well or reservoir provided with steps. The earth's level or raised places and hollows cannot be seen distinctly. The clouds that obscure the sun and planets are rain clouds without excessive thunder.

Key terms

vApyaH (vāpyaḥ): Stepped wells or reservoirs, as explained by the commentary.
avyApannavarShA (avyāpannavarṣā): The rainy season displaying its undisturbed characteristics.

Adhikarana ௨௭ (௩௫-௩௬) · Śloka ௩௬

பப்ருருஷ்ணஃ ஶரத்யர்கஃ ஶ்வேதாப்ரவிமலஂ நபஃ | ததா ஸராஂஸ்யம்புருஹைர்பாந்தி ஹஂஸாஂஸகட்டிதைஃ ||௩௫|| பங்கஶுஷ்கத்ருமாகீர்ணா நிம்நோந்நதஸமேஷு பூஃ | பாணஸப்தாஹ்வபந்தூககாஶாஸநவிராஜிதா ||௩௬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ஶரல்லக்ஷணமாஹ- பப்ருரித்யாதி|- பப்ருஃ கபிலபிங்கலஃ| ஶ்வேதாப்ரவிமலஂ நப இதி நப ஆகாஶஂ, ஶ்வேதாப்ரஂ விமலஂ ச பவதி| ஹஂஸாஂஸகட்டிதைரிதி ஹஂஸஸ்கந்தசாலிதைஃ| பங்கஶுஷ்கத்ருமாகீர்ணா நிம்நோந்நதஸமேஷு பூரிதி நிம்நாதிஷு ப்ரதேஶேஷு யதாஸங்க்யஂ பங்காதிகீர்ணா பவதி; த்ருமாஶ்ச வல்மீககாரிண்யஃ ஸூக்ஷ்மாஃ பிபீலிகாஃ| பாணேத்யாதி பாணஃ ஸஹசரஃ, ஸப்தாஹ்வஃ ஸப்தபர்ணஃ, பந்தூகஃ பந்துஜீவகஃ, ‘வாதுலீ’ இதி லோகே| “மத்ஸ்யாம்லபோஜிநஃ ப்ராச்யா நித்யஂ சாநூபஸேவிநஃ| ஶ்லீபதஂ கலகண்டாஶ்ச ப்ராயஸ்தேஷு பவந்தி ஹி|| நிம்நதோயகதாந் மத்ஸ்யாந் பக்ஷயந்தி ஸமுத்ரஜாந்| ப்ராயஶஃ குஷ்டிநஸ்தேந மநுஷ்யா தக்ஷிணாபதே|| தைலாம்லபோஜிநோ நித்யஂ கோதூமவிதலாஶிநஃ| பூயிஷ்டமர்ஶஸாஸ்தேந கஞ்ஜாஶ்சாவந்திஜா நராஃ|| மாஂஸகாமாஃ ஸுராகாமாஃ ஸ்த்ரீகாமாஃ ஸாஹஸே ரதாஃ| மாகதாஸ்தேந பூயிஷ்டஂ தஶ்யந்தே ராஜயக்ஷ்மிணஃ|| தீக்ஷ்ணாந்யந்நாநி ஸேவந்தே பாஹ்லீகாஸ்து விஶேஷதஃ| அபிஷ்யந்தீநி மாஂஸாநி ததா தாந்யோதகாநி ச|| ப்ரகத்யா சாப்யபிஷ்யண்ணாஃ ஸேவந்தே மாநவாஃ ஸதா| தேந பாஹ்லீகதேஶேஷு ப்ராயோ வ்யாதிர்பலாஸகஃ|| நாநாதேஶஸ்வபாவா யே நாநாஹாராஸ்ததைவ ச| நாநாசாரா நைகஸத்த்வா தர்மிணோऽதர்மிணஸ்ததா| தேஷாஂ ஸாத்ம்யஂ ச ஸத்த்வஂ ச துகாலஂ ச லக்ஷயேத்| பைஷஜ்யஂ து ததஃ குர்யாத்தேஹஂ விஜ்ஞாய தேஹிநாம்|| யஸ்ய தேஶஸ்ய யத்ஸாத்ம்யஂ யச்சாஸ்ய சரிதஂ பவேத்| தேந பேஷஜஸஂயுக்தஂ பைஷஜ்யமுபகல்பயேத்|| ஆரோக்யஂ தேந வர்ணௌஜோ பலஂ வீர்யஂ ச ஜாயதே| வர்ஜநாததுஸாத்ம்யாநாஂ கஶோ நித்யஂ ஸுதுர்பலஃ|| நித்யஂ ரோகாபிபூதஶ்ச புமாந் ஸாத்ம்யவிவர்ஜநாத்|| தஸ்மாத் ஸாத்ம்யஂ நிஷேவேத ஹ்யஸாத்ம்யஂ பரிவர்ஜயேத்|| ஸாத்ம்யஸேவீ ஜிதக்ரோதோ நித்யஂ சாபி ஜிதேந்த்ரியஃ|| ஜீர்ணபோஜீ மிதஸ்வப்நஃ ஸுகஂ ஜீவத்யநாமயஃ|| தவஃ ப்ராக்விநிர்திஷ்டா பலயோகஸ்வபாவதஃ| தேஷு கர்பா நிஷிக்தாஸ்து ததாரூபாஸ்ததாயுஷஃ| தாந் விஜ்ஞாய ததோ புத்த்யா ப்ரஶஸ்தாந்நிந்திதாநபி|| ததோऽஸ்யாஹாரஸஂயுக்தஂ பேஷஜஂ சாவசாரயேத்| ததோऽஸ்யாரோகதா தேஹே பலஂ வீர்யஂ ச வர்ததே” இதி||௩௫-௩௬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

Adhikarana ௨௮ (௩௭) · Śloka ௩௭

ஸ்வகுணைரதியுக்தேஷு விபரீதேஷு வா புநஃ | விஷமேஷ்வபி வா தோஷாஃ குப்யந்த்யதுஷு தேஹிநாம் ||௩௭||

View original

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||

Meaning of the śloka

When seasons display their own qualities excessively, display contrary qualities, or become irregular, the doshas of living beings become aggravated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

இதாநீமத்யாயபரிஸமாப்தௌ வ்யாபத்ஸங்க்ரஹஶ்லோகஃ- ஸ்வகுணைரித்யாதி| ஸ்வகுணைரதியுக்தேஷ்விதி ஸ்வகுணா தூநாமநந்தரோக்தாஃ, தைரதியுக்தேஷு அதிஶயயுக்தேஷு துஷு, தோஷா தேஹிநாஂ குப்யந்தீதி ஸர்வத்ர ஸம்பந்தநீயம்; அதவா தூநாஂ ஸ்வகுணாஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷாணி, தைரதியுக்தேஷு| விபரீதேஷ்விதி மந்தஶீதாதியுக்தேஷு, அந்யே து ஶீதே உஷ்ணம், உஷ்ணே ஶீதஂ, வர்ஷாஸ்வவஷ்டிரிதி துவைபரீத்யமாஹுஃ| விஷமேஷ்வபீதி வைஷம்யஂ புநஃ தூநாஂ வர்ஷாலிங்கஂ ஶரதி, ஶரலிங்கஂ ஹேமந்தே, அந்யர்துலிங்கமந்யஸ்மிந்; ஏவமநுலோமவிலோமாப்யாஂ ஶேஷமதுவைஷம்யமுதாஹார்யம்; அந்யே து, தூநாஂ யதோக்தலிங்காநாமேகஸ்மிந்நதௌ ஸர்வேஷாஂ லிங்காநாஂ பாவோऽபாவஶ்சேதி வைஷம்யமாஹுஃ| ஏதேந ஸ்வகுணாதியோகாததூநாஂ ஷட் வ்யாபத்தயஃ, விபரீதேஷு ஷட், விஷமேஷு ச ஷடேவ; இதி தூநாமஷ்டாதஶ வ்யாபத்தய உக்தாஃ||௩௭||

Meaning of the commentary

This closing verse summarizes seasonal disturbances. Excess of a season's own qualities refers to the characteristics just described, or alternatively to excessive cold, heat or rain. The statement that the doshas become aggravated applies to every category. Contrary qualities are first explained as inadequate cold and similar deficiencies; others understand them as heat during a cold season, cold during a hot season, or absence of rain in the rainy season. Irregularity is explained as the appearance of one season's signs in another: rainy-season signs in sharad, sharad signs in hemanta, and similarly in either forward or reverse seasonal order. Others define irregularity as the presence or absence, within a single season, of the entire set of characteristics described for the seasons. Counting excess, contrariety and irregularity separately for each of the six seasons gives eighteen seasonal disturbances.

Key terms

svaguNairatiyukteShu (svaguṇairatiyukteṣu): Seasons having an excess of their characteristic qualities.
viparIteShu (viparīteṣu): Seasons with contrary qualities, with different explanations preserved in the commentary.
viShameShu (viṣameṣu): Seasons exhibiting irregular combinations or timing of seasonal signs.

Adhikarana ௨௯ (௩௮) · Śloka ௩௮

ஹரேத்வஸந்தே ஶ்லேஷ்மாணஂ பித்தஂ ஶரதி நிர்ஹரேத் | வர்ஷாஸு ஶமயேத்வாயுஂ ப்ராக்விகாரஸமுச்ச்ரயாத் ||௩௮||

View original

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||

Meaning of the śloka

The text prescribes removing shleshma in vasanta, removing pitta in sharad, and pacifying vayu during the rainy season, before disorders develop markedly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ஹரேத்வஸந்தே ஶ்லேஷ்மாணமித்யாதி ஸுகமம்||௩௮||

Meaning of the commentary

The commentator states that the verse beginning with removal of shleshma in vasanta is readily understandable and provides no further explanation.

Key terms

shleShmANaM (śleṣmāṇam): Shleshma or kapha, whose seasonal removal is prescribed here.
shamayedvAyuM (śamayed vāyum): One should pacify vayu, distinguished here from the removal prescribed for the other doshas.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →