౬. ఋతుచర్యాధ్యాయః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬

తత్ర మాఘాదయో ద్వాదశ మాసాః, ద్విమాసికమృతుం కృత్వా షడృతవో భవంతి; తే శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతాః | తేషాం తపస్తపస్యౌ శిశిరః, మధుమాధవౌ వసంతః, శుచిశుక్రౌ గ్రీష్మః, నభోనభస్యౌ వర్షాః, ఇషోర్జౌ శరత్, సహఃసహస్యౌ హేమంత ఇతి ||6||

View original

तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||

Meaning of the śloka

There are twelve months beginning with Magha. Pairing the months produces six seasons: shishira, vasanta, grishma, varsha, sharad and hemanta. Tapas and Tapasya form shishira; Madhu and Madhava form vasanta; Shuci and Shukra form grishma; Nabhas and Nabhasya form varsha; Isha and Urja form sharad; and Sahas and Sahasya form hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

తత్ర మాఘాదయ ఇత్యాది| తత్ర తేషామృతూనాం మధ్యే| తపాః మాఘః, తపస్యః ఫాల్గునః| మధుః చైత్రః, మాధవః వైశాఖః| శుచిః జ్యేష్ఠః, శుక్రః ఆషాఢః; అన్యే తు శుక్రో జ్యేష్ఠః, శుచిరాషాఢ ఇతి మన్యంతే| నభాః శ్రావణః, నభస్యః భాద్రపదః| ఇషః ఆశ్వినః, ఊర్జః కార్తికః| సహాః మార్గశీర్షః, సహస్యః పౌషః| శిశిరాదిరయమృతువిభాగో రసబలమధికృత్యోక్తః| చరకేఽపి తస్యాశితీయే (చ. సూ. అ. 6) రసబలనిష్పత్త్యర్థం శిశిరాదివిభాగో దర్శితః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- తత్రేతి గంగాయా ఉత్తరే దేశే శిశిరాద్యృతువిభాగో బోద్ధవ్యః ఇతి; అయమర్థో గయదాసాచార్యేణ బహుధా దూషితః||6||

Meaning of the commentary

The older month names are equated as follows: Tapas with Magha and Tapasya with Phalguna; Madhu with Chaitra and Madhava with Vaishakha; Shuci with Jyeshtha and Shukra with Ashadha. Others reverse the last pair's identifications. Nabhas is Shravana and Nabhasya Bhadrapada; Isha is Ashvina and Urja Kartika; Sahas is Margashirsha and Sahasya Pausha. This sequence beginning with shishira is explained in relation to rasa and strength, and a comparable arrangement in Charaka is cited for that purpose. Another interpretation restricts this arrangement to the region north of the Ganga; the commentator records that Gayadasa criticized that view in several ways.

Key terms

dvimAsikamRutuM (dvimāsikam ṛtum): A season consisting of two months.
shishira (śiśira): The season assigned here to Magha and Phalguna.

Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭

త ఏతే శీతోష్ణవర్షలక్షణాశ్చంద్రాదిత్యయోః కాలవిభాగకరత్వాదయనే ద్వే భవతో దక్షిణముత్తరం చ | తయోర్దక్షిణం వర్షాశరద్ధేమంతాః; తేషు భగవానాప్యాయతే సోమః, అమ్లలవణమధురాశ్చ రసా బలవంతో భవంతి, ఉత్తరోత్తరం చ సర్వప్రాణినాం బలమభివర్ధతే | ఉత్తరం చ శిశిరవసంతగ్రీష్మాః, తేషు భగవానాప్యాయతేఽర్కః, తిక్తకషాయకటుకాశ్చ రసా బలవంతో భవంతి, ఉత్తరోత్తరం చ సర్వప్రాణినాం బలముపహీయతే ||7||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

త ఏతే శీతోష్ణవర్షేత్యాది| త ఏతే షడృతవః, శీతోష్ణవర్షలక్షణైర్లక్షితాః| అత్ర శీతం వాతకృతం, ఔష్ణ్యమాదిత్యకృతం, వర్షశ్చంద్రకృతః; శీతవర్షౌ చంద్రకృతావిత్యన్యే| ఏతైశ్చ షడృతుభిర్ద్వే అయనే భవతః| కుత ఇత్యాహ- చంద్రాదిత్యయోః కాలవిభాగకరత్వాత్| కే తే ద్వే అయనే ఇతి పృష్ట ఆహ- దక్షిణముత్తరం చ| అత్ర దక్షిణమయనం చంద్రకాలం విభాగయతి, ఉత్తరమయనమాదిత్యకాలమితి| తయోర్దక్షిణమిత్యాది|- తయోర్దక్షిణోత్తరాయణయోర్మధ్యే వర్షాశరద్ధేమంతా దక్షిణాయనం; తేషు వర్షాదిషూత్తరోత్తరం భగవాన్ సోమ ఆప్యాయతే అధికబలో భవతి, న కేవలం సోమ ఏవ బలవాన్ భవతి రసాశ్చామ్లాదయో వర్షాదిషు యథాసంఖ్యముత్తరోత్తరం బలవంతో భవంతి; ఉత్తరోత్తరం చేతి చకారో వ్యతిక్రమేణ సంబంధనీయః, తేన సర్వప్రాణినాం చోత్తరోత్తరం బలమభివర్ధతే ఇత్యర్థః| ఉత్తరమిత్యాది|- శిశిరవసంతగ్రీష్మా ఉత్తరాయణం, తేషు శిశిరాదిషూత్తరోత్తరం భగవానర్క ఆప్యాయతే అధికబలో భవతి; తిక్తాదయో రసాశ్చ శిశిరాదిషు యథాసంఖ్యముత్తరోత్తరం చ బలవంతో భవంతి| బలమపహీయతే బలహానిర్భవతి| ‘తే శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతాః’ ఇతి సూత్రే యద్యపి ప్రాగుత్తరాయణం పఠితం, తథాఽపి భాష్యే యత్ ప్రథమం దక్షిణాయనస్య వ్యాఖ్యానం తదుత్తరాయణతోఽపి దక్షిణాయనస్య వైశిష్ట్యం ప్రతిపాదయతి; కుతః? విసర్గత్వాత్ ప్రాణినాం బలకరత్వాచ్చేతి||7||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ౯ (౧౦) · Śloka ౧౦

ఇహ తు వర్షాశరద్ధేమంతవసంతగ్రీష్మప్రావృషః షడృతవో భవంతి, దోషోపచయప్రకోపోపశమనిమిత్తం; తే తు భాద్రపదాద్యేన ద్విమాసికేన వ్యాఖ్యాతాః; తద్యథా- భాద్రపదాశ్వయుజౌ వర్షాః, కార్తికమార్గశీర్షౌ శరత్, పౌషమాఘౌ హేమంతః, ఫాల్గునచైత్రౌ వసంతః, వైశాఖజ్యేష్ఠౌ గ్రీష్మః; ఆషాఢశ్రావణౌ ప్రావృడితి ||10||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సంశోధనాశ్రయం దర్శనం దర్శయన్నాహ- ఇహేత్యాది| ఇహ అస్మిన్నధ్యాయే, తుశబ్దః పునరర్థః| అస్మిన్నధ్యాయే పునః కిమర్థం వర్షాదయః ఋతవ ఇత్యాహ- దోషోపచయాద్యర్థం| నను, ఇదం దర్శనం వ్యాధిహేతువాతాదిసంచయాద్యర్థత్వాత్ ప్రాక్ కర్తుం యుజ్యతే| నైవం, తత్ర వాతాదిహేతూనాం రసానాం నిష్పత్తేస్తదేవ దర్శనం ప్రాక్ కృతం, అథవా ‘హేమంతే శిశిరే చైవ వసంతే చాపి మోక్షయేత్’- (సూ. అ. 5) ఇత్యాదిశ్లోకే శిశిరాదీనామాదౌ నిర్దిష్టత్వాత్| నను, ప్రావృడ్వర్షయోః కో భేదః? ఉచ్యతే, ప్రథమః ప్రవృష్టేః కాలః ప్రావృడ్, తస్యానుబంధో వర్షాః| సంచయాత్ ప్రకోపో బలవాన్, తస్య చికిత్సితం సంశోధనమిత్యత్ర వర్షాదయో ఋతవ ఉక్తాః, తథా చరకేఽపి రోగభిషగ్జితీయే విమానే సంశోధనమధికృత్య వర్షాదయోఽభిహితాః| యద్యపి దోషసంచయాదినిమిత్తం వర్షాదయః కథితాః, తథాఽపి సంచయాదిషు సంశోధనం కార్యమిత్యస్య ప్రాధాన్యం; శిశిరాదయస్తు రసం బలం చాధికృత్యోక్తాః, వర్షాదయస్తు సంశోధనమధికృత్య సంచయాద్యర్థమితి తాత్పర్యార్థః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- గంగాయా దక్షిణే దేశే వర్షాద్యృతువిభాగో జ్ఞాతవ్య ఇతి; అయమపి గయదాసాచార్యేణ దూషితః||10||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ౧౦ (౧౧) · Śloka ౧౧

తత్ర, వర్షాస్వోషధయస్తరుణ్యోఽల్పవీర్యా ఆపశ్చాప్రశాంతాః క్షితిమలప్రాయాః, తా ఉపయుజ్యమానా నభసి మేఘావతతే జలప్రక్లిన్నాయాం భూమౌ క్లిన్నదేహానాం ప్రాణినాం శీతవాతవిష్టంభితాగ్నీనాం విదహ్యంతే, విదాహాత్ పిత్తసంచయమాపాదయంతి; స సంచయః శరది ప్రవిరలమేఘే వియత్యుపశుష్యతి పంకేఽర్కకిరణప్రవిలాయితః పైత్తికాన్ వ్యాధీంజనయతి | తా ఏవౌషధయః కాలపరిణామాత్ పరిణతవీర్యా బలవత్యో హేమంతే భవంత్యాపశ్చ ప్రశాంతాః స్నిగ్ధా అత్యర్థం గుర్వ్యాశ్చ, తా ఉపయుజ్యమానా మందకిరణత్వాద్భానోః సతుషారపవనోపస్తంభితదేహానాం దేహినామవిదగ్ధాః స్నేహాచ్ఛైత్యాద్గౌరవాదుపలేపాచ్చ శ్లేష్మసంచయమాపాదయంతి; స సంచయో వసంతేఽర్కరశ్మిప్రవిలాయిత ఈషత్స్తబ్ధదేహానాం దేహినాం శ్లైష్మికాన్ వ్యాధీంజనయతి | తా ఏవౌషధయో నిదాఘే నిఃసారా రూక్షా అతిమాత్రం లఘ్వ్యో భవంత్యాపశ్చ, తా ఉపయుజ్యమానాః సూర్యప్రతాపోపశోషితదేహానాం దేహినాం రౌక్ష్యాల్లఘుత్వాచ్చ వాయోః సంచయమాపాదయంతి; స సంచయః ప్రావృషి చాత్యర్థం జలోపక్లిన్నాయాం భూమౌ క్లిన్నదేహానాం దేహినాం శీతవాతవర్షేరితో వాతికాన్ వ్యాధీంజనయతి | ఏవమేష దోషాణాం సంచయప్రకోపహేతురుక్తః ||11||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

పిత్తాదీనాం సంచయప్రకోపౌ వర్షాదిషు యథా సహేతుకౌ భవతస్తథా నిర్దిశన్నాహ- తత్ర వర్షాస్విత్యాది| తత్ర తేషు ఋతుషు మధ్యే, ఓషధయో గోధూమచణకశాల్యాదయః, తరుణ్యః అభినవాః, అల్పవీర్యా అల్పశక్తయః, ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః; అన్యే తు వీర్యశబ్దం శీతోష్ణాఖ్యవీర్యవాచినం మన్యంతే| నను, వర్షాసు గోధూమాదయః పురాతనా ఏవ భవంతి, కథమభినవా ఇత్యుచ్యంతే? నైష దోషః, గోధూమచణకశాల్యాదయోఽంతఃసూక్ష్మజలప్రవేశాన్మ్రదిమానముపగతాః కించిత్తిరస్కృతశక్తయః ప్రరోహధర్మిణ్యః ప్రోచ్ఛూనతాముపగతా అనవా అపి తరుణ్య ఇత్యుచ్యంతే, శాకాదయస్తు నూతనా ఏవ ప్రయుజ్యంతే| ఆపశ్చాప్రశాంతా అపరిణతాః, నవత్వాత్; అప్రసన్నాః కలుషా ఇత్యన్యే; క్షితిమలప్రాయాః పృథివ్యాస్తృణపర్ణోత్కరశవకోథాదిమలబహులాః, అత్రాపి ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః| తా ఉపయుజ్యమానా ఇత్యాది| విదహ్యంతే అమ్లపాకముపయాంతి| కాస్తాః? పూర్వోక్తా ఓషధయ ఆపశ్చ| కిం క్రియమాణాః? ఉపయుజ్యమానాః| కేషామమ్లపాకముపయాంతి? దేహినాం; కింవిశిష్టానాం? శీతవాతవిష్టంభితాగ్నీనాం; శీతేన కుపితో వాతః శీతవాతః (శారీరః ), తేన మందవేగీకృతాగ్నీనాం; న పునర్బాహ్యేన శీతవాతేన; యతస్తేన బహిర్లోమకూపరోధేనోష్మణోఽనిర్గమాదంతరగ్నేర్బలమేధతే| పునః కింభూతానాం దేహినాం? క్లిన్నదేహానాం ఆర్ద్రీభూతశరీరాణాం| కస్యాం సత్యాం? భూమౌ| కింవిశిష్టాయాం? జలప్రక్లిన్నాయాం; పానీయేన సుష్ఠు స్తిమితాయాం| క్వ సతి? నభసి, ఆకాశే| కింవిశిష్టే? మేఘావతతే, మేఘవ్యాప్తే| విదాహాత్ అమ్లపాకాత్| పిత్తసంచయమితి సంహతిరూపా వృద్ధిః సంచయః; స్వస్థానవృద్ధిరిత్యన్యే| సంచీయమానమపి పిత్తమృతుశైత్యాత్తస్మిన్ కాలే న కుప్యతి| స సంచయ ఇత్యాది| స ఏవ పిత్తస్య వర్షాకాలోపచితః సంచయః, శరద్యల్పమేఘే ఆకాశే సూర్యరశ్మిభిః ప్రవిలాయితః సన్ పిత్తోద్భవాన్ వ్యాధీనుత్పాదయతి| తా ఏవేత్యాది తా ఏవౌషధయః పూర్వోక్తాః| కాలపరిణామాత్ కాలపరిపాకాత్| పరిణతవీర్యాః సంజాతశక్తికాః| బలవత్యో దేహోపచయహేతవః, అన్యథా పరిణతవీర్యబలవతోరేకార్థత్వాత్ పునరుక్తిః స్యాత్| ఆపశ్చ ప్రశాంతాః స్వచ్ఛాః; క్షితిమలాపగమాదిత్యన్యే| తా ఇతి పూర్వోక్తా ఓషధయ ఆపశ్చ| ఉపయుజ్యమానాః ఖాద్యమానాః పీయమానాశ్చ| సతుషారపవనోపస్తంభితదేహానామితి సతుషారపవనేన హిమార్ద్రవాతేనోపస్తంభితాన్యాప్యాయితాని దేహాని శరీరాణి యేషాం తే తథోక్తాః| తా ఓషధయ ఆపశ్చ కింవిశిష్టాః? అవిదగ్ధాః, మధురపాకముపగతాః| ఋత్వాదిస్వభావాత్ కఫస్య సంచీయమానస్య హిమానీవశాత్తదానీం స్త్యానతైవ భవతి న ప్రకోపః| స సంచయ ఇత్యాది| అర్కరశ్మిప్రవిలాయిత ఇతి స్త్యానఘృతవద్విలయనమాత్రం వసంతే భవతి, న తూపశోషణాఖ్యః ప్రశమః, కస్మాత్? అర్కస్య నాతితీక్ష్ణత్వాచ్ఛ్లేష్మప్రాచుర్యాచ్చ| శ్లైష్మికాన్ వ్యాధీన్ అన్నద్వేషహృదయోత్క్లేదాదీన్| తా ఏవౌషధయ ఇత్యాది| నిదాఘే గ్రీష్మే| నిఃసారాః నిర్గతసారాః , సారోఽత్ర గౌరవం| రూక్షాః నిఃస్నేహాః| న కేవలమోషధయ ఏవంవిధా భవంతి ఆపశ్చ భవంతీత్యర్థః| తా ఉపయుజ్యమానా ఇత్యాది|- తా అనంతరనిర్దిష్టా ఔషధయో రౌక్ష్యలఘుత్వాభ్యాం హేతుభ్యాం సూర్యప్రతాపోపశోషితదేహానాం దేహినాం నౄణాం వాతసంచయమాపాదయంతీతి పిండార్థః| యద్యపి శీతస్య వాయోరుష్ణే గ్రీష్మే సంచయో న యుజ్యతే , తథాఽపి వాతగుణేషు సర్వేషు రౌక్ష్యం ప్రధానం, తేనౌషధీనామత్యర్థరౌక్ష్యేణ రూక్షస్య వాయోర్గ్రీష్మే సంచయః స్యాదిత్యదోషః | స సంచయః ప్రావృషీత్యాది| స వాతసంచయః శీతవాతవర్షేరితో వాతికాన్ వ్యాధీన్ కోష్ఠతోదసంచరణాదీన్ జనయతి| క్వ కాలే? ప్రావృషి; కేషాం వాతికాన్ వ్యాధీన్ జనయతి? దేహినాం; కింవిశిష్టానాం? క్లిన్నదేహానాం; కస్యాం సత్యాం? భూమావత్యర్థం జలోపక్లిన్నాయాం| ఏవమేష ఇత్యాది| ఏవమనేన ప్రకారేణ, ఏష ఇతి కాలస్వభావకృతౌషధితారుణ్యాదిర్యావచ్ఛీతవాతవర్షేరితో వాతికాన్ వ్యాధీంజనయతీతి దోషాణాం యౌ సంచయప్రకోపౌ తయోరయం హేతురుక్తః| నను, దోషోపచయప్రకోపోపశమనిమిత్తమితి త్రయాణాం చయాదీనాం ప్రతిజ్ఞాతత్వాత్ కథం సంచయప్రకోపౌ వ్యాఖ్యాయోపసంహారః? నైష దోషః, ప్రకోపే హి సంశోధనం కార్యం; తత్ర యది యథాప్రతిజ్ఞం త్రీన్ ప్రశమసహితాన్ వ్యాఖ్యాతి తదా ప్రశమాంతరితః ప్రకోపోపక్రమవిధిః స్యాత్; తస్మాత్ సంచయప్రకోపావేవ తావత్ పృథగాఖ్యాతి||11||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ౨౬ (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪

తత్ర వర్షాసు నద్యోఽంభశ్ఛన్నోఖాతతటద్రుమాః | వాప్యః ప్రోత్ఫుల్లకుముదనీలోత్పలవిరాజితాః ||33|| భూరవ్యక్తస్థలశ్వభ్రా బహుశస్యోపశోభితా | నాతిగర్జత్స్రవన్మేఘనిరుద్ధార్కగ్రహం నభః ||34||

View original

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||

Meaning of the śloka

In the rainy season, rivers are filled with water and trees along their banks are uprooted. Stepped reservoirs are adorned with fully blossomed kumuda and blue utpala flowers. The ground's raised and hollow places are no longer clearly distinguishable, and abundant crops beautify the earth. Rain-bearing clouds, without excessive thunder, obscure the sun and planets in the sky.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

అవ్యాపన్నవర్షాలక్షణమాహ- తత్ర వర్షాస్విత్యాది|- వర్షాసు అంభసా పానీయేన ఛన్నా ఉత్ఖాతతటద్రుమాశ్చ నద్యో భవంతి| సోపానసహితాః కూపవిశేషాః వాప్యః| భూరవ్యక్తస్థలశ్వభ్రేతి భూమిశ్చ అదృశ్యస్థలగర్తా భవతి| నాతిగర్జదిత్యాది అతిగర్జితవర్జితం పర్జన్యో యోఽసౌ మేఘస్తేన నిరుద్ధార్కగ్రహం నభో భవతి||33-34||

Meaning of the commentary

The commentator identifies these as signs of an undisturbed rainy season. Ambhas means water: the rivers are covered with water and their bank-side trees are uprooted. Vapi denotes a particular kind of well or reservoir provided with steps. The earth's level or raised places and hollows cannot be seen distinctly. The clouds that obscure the sun and planets are rain clouds without excessive thunder.

Key terms

vApyaH (vāpyaḥ): Stepped wells or reservoirs, as explained by the commentary.
avyApannavarShA (avyāpannavarṣā): The rainy season displaying its undisturbed characteristics.

Adhikarana ౨౭ (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬

బభ్రురుష్ణః శరద్యర్కః శ్వేతాభ్రవిమలం నభః | తథా సరాంస్యంబురుహైర్భాంతి హంసాంసఘట్టితైః ||35|| పంకశుష్కద్రుమాకీర్ణా నిమ్నోన్నతసమేషు భూః | బాణసప్తాహ్వబంధూకకాశాసనవిరాజితా ||36||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శరల్లక్షణమాహ- బభ్రురిత్యాది|- బభ్రుః కపిలపింగలః| శ్వేతాభ్రవిమలం నభ ఇతి నభ ఆకాశం, శ్వేతాభ్రం విమలం చ భవతి| హంసాంసఘట్టితైరితి హంసస్కంధచాలితైః| పంకశుష్కద్రుమాకీర్ణా నిమ్నోన్నతసమేషు భూరితి నిమ్నాదిషు ప్రదేశేషు యథాసంఖ్యం పంకాదికీర్ణా భవతి; ద్రుమాశ్చ వల్మీకకారిణ్యః సూక్ష్మాః పిపీలికాః| బాణేత్యాది బాణః సహచరః, సప్తాహ్వః సప్తపర్ణః, బంధూకః బంధుజీవకః, ‘వాదులీ’ ఇతి లోకే| “మత్స్యామ్లభోజినః ప్రాచ్యా నిత్యం చానూపసేవినః| శ్లీపదం గలగండాశ్చ ప్రాయస్తేషు భవంతి హి|| నిమ్నతోయగతాన్ మత్స్యాన్ భక్షయంతి సముద్రజాన్| ప్రాయశః కుష్ఠినస్తేన మనుష్యా దక్షిణాపథే|| తైలామ్లభోజినో నిత్యం గోధూమవిదలాశినః| భూయిష్ఠమర్శసాస్తేన ఖంజాశ్చావంతిజా నరాః|| మాంసకామాః సురాకామాః స్త్రీకామాః సాహసే రతాః| మాగధాస్తేన భూయిష్ఠం దృశ్యంతే రాజయక్ష్మిణః|| తీక్ష్ణాన్యన్నాని సేవంతే బాహ్లీకాస్తు విశేషతః| అభిష్యందీని మాంసాని తథా ధాన్యోదకాని చ|| ప్రకృత్యా చాప్యభిష్యణ్ణాః సేవంతే మానవాః సదా| తేన బాహ్లీకదేశేషు ప్రాయో వ్యాధిర్బలాసకః|| నానాదేశస్వభావా యే నానాహారాస్తథైవ చ| నానాచారా నైకసత్త్వా ధర్మిణోఽధర్మిణస్తథా| తేషాం సాత్మ్యం చ సత్త్వం చ ఋతుకాలం చ లక్షయేత్| భైషజ్యం తు తతః కుర్యాద్దేహం విజ్ఞాయ దేహినాం|| యస్య దేశస్య యత్సాత్మ్యం యచ్చాస్య చరితం భవేత్| తేన భేషజసంయుక్తం భైషజ్యముపకల్పయేత్|| ఆరోగ్యం తేన వర్ణౌజో బలం వీర్యం చ జాయతే| వర్జనాదృతుసాత్మ్యానాం కృశో నిత్యం సుదుర్బలః|| నిత్యం రోగాభిభూతశ్చ పుమాన్ సాత్మ్యవివర్జనాత్|| తస్మాత్ సాత్మ్యం నిషేవేత హ్యసాత్మ్యం పరివర్జయేత్|| సాత్మ్యసేవీ జితక్రోధో నిత్యం చాపి జితేంద్రియః|| జీర్ణభోజీ మితస్వప్నః సుఖం జీవత్యనామయః|| ఋతవః ప్రాగ్వినిర్దిష్టా బలయోగస్వభావతః| తేషు గర్భా నిషిక్తాస్తు తథారూపాస్తథాయుషః| తాన్ విజ్ఞాయ తతో బుద్ధ్యా ప్రశస్తాన్నిందితానపి|| తతోఽస్యాహారసంయుక్తం భేషజం చావచారయేత్| తతోఽస్యారోగతా దేహే బలం వీర్యం చ వర్ధతే” ఇతి||35-36||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

Adhikarana ౨౮ (౩౭) · Śloka ౩౭

స్వగుణైరతియుక్తేషు విపరీతేషు వా పునః | విషమేష్వపి వా దోషాః కుప్యంత్యృతుషు దేహినాం ||37||

View original

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||

Meaning of the śloka

When seasons display their own qualities excessively, display contrary qualities, or become irregular, the doshas of living beings become aggravated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ఇదానీమధ్యాయపరిసమాప్తౌ వ్యాపత్సంగ్రహశ్లోకః- స్వగుణైరిత్యాది| స్వగుణైరతియుక్తేష్వితి స్వగుణా ఋతూనామనంతరోక్తాః, తైరతియుక్తేషు అతిశయయుక్తేషు ఋతుషు, దోషా దేహినాం కుప్యంతీతి సర్వత్ర సంబంధనీయం; అథవా ఋతూనాం స్వగుణాః శీతోష్ణవర్షాణి, తైరతియుక్తేషు| విపరీతేష్వితి మందశీతాదియుక్తేషు, అన్యే తు శీతే ఉష్ణం, ఉష్ణే శీతం, వర్షాస్వవృష్టిరితి ఋతువైపరీత్యమాహుః| విషమేష్వపీతి వైషమ్యం పునః ఋతూనాం వర్షాలింగం శరది, శరలింగం హేమంతే, అన్యర్తులింగమన్యస్మిన్; ఏవమనులోమవిలోమాభ్యాం శేషమృతువైషమ్యముదాహార్యం; అన్యే తు, ఋతూనాం యథోక్తలింగానామేకస్మిన్నృతౌ సర్వేషాం లింగానాం భావోఽభావశ్చేతి వైషమ్యమాహుః| ఏతేన స్వగుణాతియోగాదృతూనాం షడ్ వ్యాపత్తయః, విపరీతేషు షడ్, విషమేషు చ షడేవ; ఇతి ఋతూనామష్టాదశ వ్యాపత్తయ ఉక్తాః||37||

Meaning of the commentary

This closing verse summarizes seasonal disturbances. Excess of a season's own qualities refers to the characteristics just described, or alternatively to excessive cold, heat or rain. The statement that the doshas become aggravated applies to every category. Contrary qualities are first explained as inadequate cold and similar deficiencies; others understand them as heat during a cold season, cold during a hot season, or absence of rain in the rainy season. Irregularity is explained as the appearance of one season's signs in another: rainy-season signs in sharad, sharad signs in hemanta, and similarly in either forward or reverse seasonal order. Others define irregularity as the presence or absence, within a single season, of the entire set of characteristics described for the seasons. Counting excess, contrariety and irregularity separately for each of the six seasons gives eighteen seasonal disturbances.

Key terms

svaguNairatiyukteShu (svaguṇairatiyukteṣu): Seasons having an excess of their characteristic qualities.
viparIteShu (viparīteṣu): Seasons with contrary qualities, with different explanations preserved in the commentary.
viShameShu (viṣameṣu): Seasons exhibiting irregular combinations or timing of seasonal signs.

Adhikarana ౨౯ (౩౮) · Śloka ౩౮

హరేద్వసంతే శ్లేష్మాణం పిత్తం శరది నిర్హరేత్ | వర్షాసు శమయేద్వాయుం ప్రాగ్వికారసముచ్ఛ్రయాత్ ||38||

View original

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||

Meaning of the śloka

The text prescribes removing shleshma in vasanta, removing pitta in sharad, and pacifying vayu during the rainy season, before disorders develop markedly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

హరేద్వసంతే శ్లేష్మాణమిత్యాది సుగమం||38||

Meaning of the commentary

The commentator states that the verse beginning with removal of shleshma in vasanta is readily understandable and provides no further explanation.

Key terms

shleShmANaM (śleṣmāṇam): Shleshma or kapha, whose seasonal removal is prescribed here.
shamayedvAyuM (śamayed vāyum): One should pacify vayu, distinguished here from the removal prescribed for the other doshas.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →