ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਦਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤੋ ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ | ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ, ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ | ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਃ, ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇਰ੍ਕਃ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮੁਪਹੀਯਤੇ ||੭||
View original
त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||
Meaning of the śloka
The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਤੇ ਸਡਤਵਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਲਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾਤਕਤਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਕਤਂ, ਵਰ੍ਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਃ; ਸ਼ੀਤਵਰ੍ਸੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸਡਤੁਭਿਰ੍ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਭਵਤਃ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਇਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ| ਅਤ੍ਰ ਦਕ੍ਸਿਣਮਯਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਲਂ ਵਿਭਾਗਯਤਿ, ਉਤ੍ਤਰਮਯਨਮਾਦਿਤ੍ਯਕਾਲਮਿਤਿ| ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣੋਤ੍ਤਰਾਯਣਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਂ; ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੋਮ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੋਮ ਏਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਰਸਾਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਾਦਯੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਂ, ਤੇਸੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨਰ੍ਕ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ; ਤਿਕ੍ਤਾਦਯੋ ਰਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਬਲਮਪਹੀਯਤੇ ਬਲਹਾਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ‘ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ’ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਪਠਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਭਾਸ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਤਦੁਤ੍ਤਰਾਯਣਤੋਪਿ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵੈਸ਼ਿਸ੍ਟ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ; ਕੁਤਃ? ਵਿਸਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ||੭||
Meaning of the commentary
Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.
Key terms
- dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam)
- The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
- uttarAyaNaM (uttarāyaṇam)
- The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
- visarga
- The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.