೬. ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ೬ (೭) · Śloka ೭

ತ ಏತೇ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಕರತ್ವಾದಯನೇ ದ್ವೇ ಭವತೋ ದಕ್ಷಿಣಮುತ್ತರಂ ಚ | ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣಂ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ; ತೇಷು ಭಗವಾನಾಪ್ಯಾಯತೇ ಸೋಮಃ, ಅಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಶ್ಚ ರಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಮಭಿವರ್ಧತೇ | ಉತ್ತರಂ ಚ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾಃ, ತೇಷು ಭಗವಾನಾಪ್ಯಾಯತೇಽರ್ಕಃ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾಶ್ಚ ರಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಮುಪಹೀಯತೇ ||೭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ತ ಏತೇ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ತ ಏತೇ ಷಡೃತವಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣೈರ್ಲಕ್ಷಿತಾಃ| ಅತ್ರ ಶೀತಂ ವಾತಕೃತಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಮಾದಿತ್ಯಕೃತಂ, ವರ್ಷಶ್ಚನ್ದ್ರಕೃತಃ; ಶೀತವರ್ಷೌ ಚನ್ದ್ರಕೃತಾವಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಏತೈಶ್ಚ ಷಡೃತುಭಿರ್ದ್ವೇ ಅಯನೇ ಭವತಃ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಕರತ್ವಾತ್| ಕೇ ತೇ ದ್ವೇ ಅಯನೇ ಇತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ದಕ್ಷಿಣಮುತ್ತರಂ ಚ| ಅತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಮಯನಂ ಚನ್ದ್ರಕಾಲಂ ವಿಭಾಗಯತಿ, ಉತ್ತರಮಯನಮಾದಿತ್ಯಕಾಲಮಿತಿ| ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಾಯಣಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ; ತೇಷು ವರ್ಷಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮ ಆಪ್ಯಾಯತೇ ಅಧಿಕಬಲೋ ಭವತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಸೋಮ ಏವ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ ರಸಾಶ್ಚಾಮ್ಲಾದಯೋ ವರ್ಷಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ; ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ, ತೇನ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲಮಭಿವರ್ಧತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾ ಉತ್ತರಾಯಣಂ, ತೇಷು ಶಿಶಿರಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭಗವಾನರ್ಕ ಆಪ್ಯಾಯತೇ ಅಧಿಕಬಲೋ ಭವತಿ; ತಿಕ್ತಾದಯೋ ರಸಾಶ್ಚ ಶಿಶಿರಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ| ಬಲಮಪಹೀಯತೇ ಬಲಹಾನಿರ್ಭವತಿ| ‘ತೇ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ’ ಇತಿ ಸೂತ್ರೇ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಗುತ್ತರಾಯಣಂ ಪಠಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಯತ್ ಪ್ರಥಮಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತದುತ್ತರಾಯಣತೋಽಪಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ; ಕುತಃ? ವಿಸರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಕರತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ೯ (೧೦) · Śloka ೧೦

ಇಹ ತು ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಷಃ ಷಡೃತವೋ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮನಿಮಿತ್ತಂ; ತೇ ತು ಭಾದ್ರಪದಾದ್ಯೇನ ದ್ವಿಮಾಸಿಕೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಭಾದ್ರಪದಾಶ್ವಯುಜೌ ವರ್ಷಾಃ, ಕಾರ್ತಿಕಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೌ ಶರತ್, ಪೌಷಮಾಘೌ ಹೇಮನ್ತಃ, ಫಾಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ ವಸನ್ತಃ, ವೈಶಾಖಜ್ಯೇಷ್ಠೌ ಗ್ರೀಷ್ಮಃ; ಆಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ ಪ್ರಾವೃಡಿತಿ ||೧೦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಸಂಶೋಧನಾಶ್ರಯಂ ದರ್ಶನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಪುನಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ವರ್ಷಾದಯಃ ಋತವ ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷೋಪಚಯಾದ್ಯರ್ಥಮ್| ನನು, ಇದಂ ದರ್ಶನಂ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುವಾತಾದಿಸಞ್ಚಯಾದ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ನೈವಂ, ತತ್ರ ವಾತಾದಿಹೇತೂನಾಂ ರಸಾನಾಂ ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದೇವ ದರ್ಶನಂ ಪ್ರಾಕ್ ಕೃತಂ, ಅಥವಾ ‘ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚೈವ ವಸನ್ತೇ ಚಾಪಿ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್’- (ಸೂ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇ ಶಿಶಿರಾದೀನಾಮಾದೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ನನು, ಪ್ರಾವೃಡ್ವರ್ಷಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರವೃಷ್ಟೇಃ ಕಾಲಃ ಪ್ರಾವೃಡ್, ತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧೋ ವರ್ಷಾಃ| ಸಞ್ಚಯಾತ್ ಪ್ರಕೋಪೋ ಬಲವಾನ್, ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಂಶೋಧನಮಿತ್ಯತ್ರ ವರ್ಷಾದಯೋ ಋತವ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾ ಚರಕೇಽಪಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ ವಿಮಾನೇ ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ವರ್ಷಾದಯೋಽಭಿಹಿತಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಸಞ್ಚಯಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವರ್ಷಾದಯಃ ಕಥಿತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಞ್ಚಯಾದಿಷು ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ; ಶಿಶಿರಾದಯಸ್ತು ರಸಂ ಬಲಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಾಃ, ವರ್ಷಾದಯಸ್ತು ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಸಞ್ಚಯಾದ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ದೇಶೇ ವರ್ಷಾದ್ಯೃತುವಿಭಾಗೋ ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತಿ; ಅಯಮಪಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ದೂಷಿತಃ||೧೦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ೧೦ (೧೧) · Śloka ೧೧

ತತ್ರ, ವರ್ಷಾಸ್ವೋಷಧಯಸ್ತರುಣ್ಯೋಽಲ್ಪವೀರ್ಯಾ ಆಪಶ್ಚಾಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಃ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ನಭಸಿ ಮೇಘಾವತತೇ ಜಲಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತಾಗ್ನೀನಾಂ ವಿದಹ್ಯನ್ತೇ, ವಿದಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಶರದಿ ಪ್ರವಿರಲಮೇಘೇ ವಿಯತ್ಯುಪಶುಷ್ಯತಿ ಪಙ್ಕೇಽರ್ಕಕಿರಣಪ್ರವಿಲಾಯಿತಃ ಪೈತ್ತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ತಾ ಏವೌಷಧಯಃ ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾ ಬಲವತ್ಯೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗುರ್ವ್ಯಾಶ್ಚ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಮನ್ದಕಿರಣತ್ವಾದ್ಭಾನೋಃ ಸತುಷಾರಪವನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಮವಿದಗ್ಧಾಃ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಛೈತ್ಯಾದ್ಗೌರವಾದುಪಲೇಪಾಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯೋ ವಸನ್ತೇಽರ್ಕರಶ್ಮಿಪ್ರವಿಲಾಯಿತ ಈಷತ್ಸ್ತಬ್ಧದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ತಾ ಏವೌಷಧಯೋ ನಿದಾಘೇ ನಿಃಸಾರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಲಘ್ವ್ಯೋ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಾಪೋಪಶೋಷಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲೋಪಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ಶೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ಏವಮೇಷ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಹೇತುರುಕ್ತಃ ||೧೧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ವರ್ಷಾದಿಷು ಯಥಾ ಸಹೇತುಕೌ ಭವತಸ್ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಋತುಷು ಮಧ್ಯೇ, ಓಷಧಯೋ ಗೋಧೂಮಚಣಕಶಾಲ್ಯಾದಯಃ, ತರುಣ್ಯಃ ಅಭಿನವಾಃ, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾ ಅಲ್ಪಶಕ್ತಯಃ, ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವೀರ್ಯಶಬ್ದಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾಖ್ಯವೀರ್ಯವಾಚಿನಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ವರ್ಷಾಸು ಗೋಧೂಮಾದಯಃ ಪುರಾತನಾ ಏವ ಭವನ್ತಿ, ಕಥಮಭಿನವಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಗೋಧೂಮಚಣಕಶಾಲ್ಯಾದಯೋಽನ್ತಃಸೂಕ್ಷ್ಮಜಲಪ್ರವೇಶಾನ್ಮ್ರದಿಮಾನಮುಪಗತಾಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿರಸ್ಕೃತಶಕ್ತಯಃ ಪ್ರರೋಹಧರ್ಮಿಣ್ಯಃ ಪ್ರೋಚ್ಛೂನತಾಮುಪಗತಾ ಅನವಾ ಅಪಿ ತರುಣ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ಶಾಕಾದಯಸ್ತು ನೂತನಾ ಏವ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ| ಆಪಶ್ಚಾಪ್ರಶಾನ್ತಾ ಅಪರಿಣತಾಃ, ನವತ್ವಾತ್; ಅಪ್ರಸನ್ನಾಃ ಕಲುಷಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಸ್ತೃಣಪರ್ಣೋತ್ಕರಶವಕೋಥಾದಿಮಲಬಹುಲಾಃ, ಅತ್ರಾಪಿ ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಹ್ಯನ್ತೇ ಅಮ್ಲಪಾಕಮುಪಯಾನ್ತಿ| ಕಾಸ್ತಾಃ? ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ| ಕಿಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ? ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ| ಕೇಷಾಮಮ್ಲಪಾಕಮುಪಯಾನ್ತಿ? ದೇಹಿನಾಂ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ? ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತಾಗ್ನೀನಾಂ; ಶೀತೇನ ಕುಪಿತೋ ವಾತಃ ಶೀತವಾತಃ (ಶಾರೀರಃ ), ತೇನ ಮನ್ದವೇಗೀಕೃತಾಗ್ನೀನಾಂ; ನ ಪುನರ್ಬಾಹ್ಯೇನ ಶೀತವಾತೇನ; ಯತಸ್ತೇನ ಬಹಿರ್ಲೋಮಕೂಪರೋಧೇನೋಷ್ಮಣೋಽನಿರ್ಗಮಾದನ್ತರಗ್ನೇರ್ಬಲಮೇಧತೇ| ಪುನಃ ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ? ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ಆರ್ದ್ರೀಭೂತಶರೀರಾಣಾಮ್| ಕಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ? ಭೂಮೌ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾಂ? ಜಲಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ; ಪಾನೀಯೇನ ಸುಷ್ಠು ಸ್ತಿಮಿತಾಯಾಮ್| ಕ್ವ ಸತಿ? ನಭಸಿ, ಆಕಾಶೇ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇ? ಮೇಘಾವತತೇ, ಮೇಘವ್ಯಾಪ್ತೇ| ವಿದಾಹಾತ್ ಅಮ್ಲಪಾಕಾತ್| ಪಿತ್ತಸಞ್ಚಯಮಿತಿ ಸಂಹತಿರೂಪಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಞ್ಚಯಃ; ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಮಪಿ ಪಿತ್ತಮೃತುಶೈತ್ಯಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನ ಕುಪ್ಯತಿ| ಸ ಸಞ್ಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರ್ಷಾಕಾಲೋಪಚಿತಃ ಸಞ್ಚಯಃ, ಶರದ್ಯಲ್ಪಮೇಘೇ ಆಕಾಶೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿಃ ಪ್ರವಿಲಾಯಿತಃ ಸನ್ ಪಿತ್ತೋದ್ಭವಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನುತ್ಪಾದಯತಿ| ತಾ ಏವೇತ್ಯಾದಿ ತಾ ಏವೌಷಧಯಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ| ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಕಾಲಪರಿಪಾಕಾತ್| ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜಾತಶಕ್ತಿಕಾಃ| ಬಲವತ್ಯೋ ದೇಹೋಪಚಯಹೇತವಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಬಲವತೋರೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಆಪಶ್ಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸ್ವಚ್ಛಾಃ; ಕ್ಷಿತಿಮಲಾಪಗಮಾದಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ| ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಖಾದ್ಯಮಾನಾಃ ಪೀಯಮಾನಾಶ್ಚ| ಸತುಷಾರಪವನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತದೇಹಾನಾಮಿತಿ ಸತುಷಾರಪವನೇನ ಹಿಮಾರ್ದ್ರವಾತೇನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತಾನ್ಯಾಪ್ಯಾಯಿತಾನಿ ದೇಹಾನಿ ಶರೀರಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಃ? ಅವಿದಗ್ಧಾಃ, ಮಧುರಪಾಕಮುಪಗತಾಃ| ಋತ್ವಾದಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಸ್ಯ ಹಿಮಾನೀವಶಾತ್ತದಾನೀಂ ಸ್ತ್ಯಾನತೈವ ಭವತಿ ನ ಪ್ರಕೋಪಃ| ಸ ಸಞ್ಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕರಶ್ಮಿಪ್ರವಿಲಾಯಿತ ಇತಿ ಸ್ತ್ಯಾನಘೃತವದ್ವಿಲಯನಮಾತ್ರಂ ವಸನ್ತೇ ಭವತಿ, ನ ತೂಪಶೋಷಣಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಶಮಃ, ಕಸ್ಮಾತ್? ಅರ್ಕಸ್ಯ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಾಚುರ್ಯಾಚ್ಚ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಅನ್ನದ್ವೇಷಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಾದೀನ್| ತಾ ಏವೌಷಧಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾಘೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ| ನಿಃಸಾರಾಃ ನಿರ್ಗತಸಾರಾಃ , ಸಾರೋಽತ್ರ ಗೌರವಮ್| ರೂಕ್ಷಾಃ ನಿಃಸ್ನೇಹಾಃ| ನ ಕೇವಲಮೋಷಧಯ ಏವಂವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ಆಪಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ|- ತಾ ಅನನ್ತರನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಔಷಧಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಘುತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಾಪೋಪಶೋಷಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ನೄಣಾಂ ವಾತಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಶೀತಸ್ಯ ವಾಯೋರುಷ್ಣೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಯೋ ನ ಯುಜ್ಯತೇ , ತಥಾಽಪಿ ವಾತಗುಣೇಷು ಸರ್ವೇಷು ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ತೇನೌಷಧೀನಾಮತ್ಯರ್ಥರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯದೋಷಃ | ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಪ್ರಾವೃಷೀತ್ಯಾದಿ| ಸ ವಾತಸಞ್ಚಯಃ ಶೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕೋಷ್ಠತೋದಸಞ್ಚರಣಾದೀನ್ ಜನಯತಿ| ಕ್ವ ಕಾಲೇ? ಪ್ರಾವೃಷಿ; ಕೇಷಾಂ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯತಿ? ದೇಹಿನಾಂ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ? ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ; ಕಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ? ಭೂಮಾವತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲೋಪಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಮ್| ಏವಮೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಏಷ ಇತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಕೃತೌಷಧಿತಾರುಣ್ಯಾದಿರ್ಯಾವಚ್ಛೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತೀತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಯೌ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ತಯೋರಯಂ ಹೇತುರುಕ್ತಃ| ನನು, ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಚಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಸಂಹಾರಃ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಂ; ತತ್ರ ಯದಿ ಯಥಾಪ್ರತಿಜ್ಞಂ ತ್ರೀನ್ ಪ್ರಶಮಸಹಿತಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ ತದಾ ಪ್ರಶಮಾನ್ತರಿತಃ ಪ್ರಕೋಪೋಪಕ್ರಮವಿಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಾವೇವ ತಾವತ್ ಪೃಥಗಾಖ್ಯಾತಿ||೧೧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ೧೧ (೧೨) · Śloka ೧೨

ತತ್ರ ವರ್ಷಾಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು ಸಞ್ಚಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರದ್ವಸನ್ತಪ್ರಾವೃಟ್ಸು ಚ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ||೧೨||

View original

तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु सञ्चितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम् ||१२||

Meaning of the śloka

The text prescribes removal of the doshas that accumulate in varsha, hemanta and grishma when they become aggravated in sharad, vasanta and pravrit respectively.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಪ್ರಕೋಪೇ ಯಥಾವಸರಂ ಸಂಶೋಧನವಿಧೇರಾಸಞ್ಜನಾರ್ಥಂ ತಮೇವ ವಿಧಿಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ಯೇ ಸಞ್ಚಿತಾ ದೋಷಾಸ್ತ ಏವ ಯದಾ ಶರದಾದಿಷು ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ನಿರ್ಹರಣಮಾಕರ್ಷಣಂ ವಮನಾದಿನಾ| ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಶಬ್ದೋ ಬಹುದೋಷಾಣಾಮೇವ ಸಂಶೋಧನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಮಧ್ಯದೋಷೇಷು ಪಾಚನಾದಿ, ಅಲ್ಪದೋಷೇಷು ಪುನರ್ಲಙ್ಘನಪಿಪಾಸಾನಿಗ್ರಹಾದಿ ಯಥರ್ತುವಿಧಿಸಮಾಚಾರಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ದರ್ಶಯತಿ| ನನು, ವರ್ಷಾದಿಷು ಶರದಾದಿಷು ಚಯಪ್ರಕೋಪಯೋರನನ್ತರಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕಿಮರ್ಥಮತ್ರ ವರ್ಷಾಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಪಾಠಃ? ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಸತ್ಯಂ, ಶರದಾದಿಷ್ವೇವ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ಮಾಭೂದಿತಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಶರದಾದಿಗ್ರಹಣಂ; ಯದಿ ಪುನಃ ಶರದಾದಿಗ್ರಹಣಂ ನ ಕ್ರಿಯೇತ, ತದಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಹೇತುಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕುಪಿತೇಷು ದೋಷೇಷು ವಮನಾದಯೋ ವಿಧೀಯೇರನ್; ನ ಚೈತದಿಷ್ಯತೇ, ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಹಿ ವಮನಾದಯೋ ವಿಧೀಯಮಾನಾ ವ್ಯಾಪದಂ ಮರಣಂ ವೋತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಪ್ರಾವೃಟ್ಸು ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಸಂಶೋಧನಸಾಧ್ಯೇಷ್ವತಿಪಾತಿಷು ರೋಗೇಷು ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ಸಞ್ಚಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪುನರ್ವರ್ಷಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಯಥಾಸ್ವಮೃತುವಿಹಿತ ಆಹಾರಾಚಾರಾಖ್ಯಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೋದಿತೋ ವಿಧಿಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಶರದಾದೀನಾಮೃತೂನಾಂ ದ್ವಿತೀಯಮಾಸೇ ಸಂಶೋಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್; ತತ್ರ ಪಿತ್ತಸಂಶೋಧನಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೇ, ಕಫನಿರ್ಹರಣಂ ಚೈತ್ರೇ, ವಾತಸ್ಯ ಶ್ರಾವಣೇ, ಏವಂ ಹಿ ಸಾಧಾರಣಃ ಕಾಲಃ, ತ್ರಿಮಾಸಾನ್ತರಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚಾಹ- “ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಸಞ್ಚಿತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ತ್ರಿಮಾಸಾನ್ತರಿತಾನ್ ಹರೇತ್”- ಇತಿ||೧೨||

Meaning of the commentary

Nirharana means drawing out through procedures such as vamana. The wording is taken to reserve shodhana for a large dosha burden; a moderate burden calls for pachana and related measures, while a small burden calls for langhana, restraint of thirst and seasonal conduct. The repeated naming of seasons restricts the ordinary timing: applying such procedures in seasons such as summer is described as capable of causing complications or death. An exception is nevertheless recognized for rapidly progressing conditions treatable by shodhana. Repeating the accumulation seasons also signals the diet and conduct prescribed for each season under healthy living. The commentator places seasonal shodhana in the second month of the relevant season: Margashirsha for pitta, Chaitra for kapha and Shravana for vata, regarding these as moderate periods and citing a three-month spacing.

Key terms

nirharaNaM (nirharaṇam): Removal or drawing out of the aggravated doshas.
bahudoSha (bahudoṣa): A large dosha burden, distinguished from moderate and small burdens.

Adhikarana ೧೨ (೧೩) · Śloka ೧೩

ತತ್ರ ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮುಪಶಮೋ ಹೇಮನ್ತೇ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ನಿದಾಘೇ, ವಾತಿಕಾನಾಂ ಶರದಿ , ಸ್ವಭಾವತ ಏವ; ತ ಏತೇ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೧೩||

View original

तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते, श्लैष्मिकाणां निदाघे, वातिकानां शरदि , स्वभावत एव; त एते सञ्चयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः ||१३||

Meaning of the śloka

By the natural course of the seasons, pitta-associated disorders subside in hemanta, shleshma-associated disorders in summer, and vata-associated disorders in sharad. Thus accumulation, aggravation and subsiding have been explained.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಉಪಶಮಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮ ಆಹ- ತತ್ರ ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವತಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣತಃ, ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಪುನರೇಷಾಂ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾದಿ| ನನು, ಯದಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದೇವ ದೋಷಾಣಾಮುಪಶಮಸ್ತರ್ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್; ನ ಚ ವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ತದುಕ್ತವಿಧಾನಾದಪ್ಯುಪಶಮದರ್ಶನಾತ್| ಸತ್ಯಮೇತತ್, ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವವಿನಾಶಿತ್ವೇಽಪಿ ಚಯಾದಿವಿಸದೃಶಸನ್ತಾನೋತ್ಪತ್ತೌ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಹೇತುತಯಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣಂ ನಾನರ್ಥಕಂ; ವಿನಾಶಕಾರಣಾಭಾವೇಽಪಿ ಹಿ ಘಟಾದೀನಾಂ ವಿಸದೃಶಕಪಾಲಲಕ್ಷಣೋತ್ಪಾದೇ ಮುದ್ಗರಾದಿಹೇತ್ವನ್ತರಸಾಫಲ್ಯಮಸ್ತಿ||೧೩||

Meaning of the commentary

The natural course refers to seasonal characteristics such as cold, heat and rain. The commentator raises the objection that if doshas subside naturally, medical teaching would be unnecessary. The response preserves a distinction between natural cessation and bringing about a different subsequent condition: the teaching contributes to a sequence unlike the accumulating or aggravated one. The analogy is a pot and a hammer: even where destruction is understood as natural, the hammer remains effective in producing the different condition of shards.

Key terms

upashamaH (upaśamaḥ): Subsiding or pacification in the seasonal account.

Adhikarana ೧೫ (೧೬) · Śloka ೧೬

ತೇಷಾಂ ಪುನರ್ವ್ಯಾಪದೋಽದೃಷ್ಟಕಾರಿತಾಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಣಿ ಖಲು ವಿಪರೀತಾನ್ಯೋಷಧೀರ್ವ್ಯಾಪಾದಯನ್ತ್ಯಪಶ್ಚ ||೧೬||

View original

तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः, शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च ||१६||

Meaning of the śloka

The text attributes disturbances of the seasons to an unseen cause. Abnormal cold, heat, wind and rain then impair the plants and waters.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಕುತಃ ಪುನಃ ಋತೂನಾಂ ವ್ಯಾಪದ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಋತೂನಾಮ್| ವ್ಯಾಪದಃ ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಣಾಮೇವ ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಅದೃಷ್ಟೇನ ಸರ್ವಜನಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಧರ್ಮೇಣ, ಕಾರಿತಾಃ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರಯೋಜಿತಾಃ| ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಾನಿ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಯುಕ್ತಾನಿ| ಓಷಧೀರಪಶ್ಚ ವ್ಯಾಪಾದಯನ್ತಿ ವಿರುದ್ಧತಾಂ ಪ್ರಾಪಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಣೀತ್ಯಾದಿಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಕೃತ್ವಾಽಽಪಾತನಿಕಾಪೂರ್ವಂ ಪಠನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಅಧರ್ಮಸ್ತಾವದ್ ವ್ಯಾಪದಾಂ ಸಮ್ಭವೇ ಪ್ರಯೋಜಕಃ ಕರ್ತಾ; ಕಃ ಪುನಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಕರ್ತಾ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಣಾಂ ವೈಪರೀತ್ಯಮೋಷಧೀರ್ವ್ಯಾಪಾದಯತ್ಯಪಶ್ಚ||೧೬||

Meaning of the commentary

Seasonal disturbance means a reversal or abnormality of cold, heat, wind and rain. Adrishta is interpreted here as adharma shared by the population and acting as the impelling cause. Abnormality includes deficiency, inappropriate occurrence and excess, making plants and waters unsuitable. An alternative arrangement of the wording makes a causal distinction explicit: adharma is the impelling cause, while the actual abnormalities of weather are the direct agents affecting plants and water.

Key terms

adRuShTa (adṛṣṭa): An unseen cause, interpreted here through collectively shared adharma.
viparItAni (viparītāni): Abnormal through deficiency, inappropriate occurrence or excess.

Adhikarana ೧೯ (೨೦) · Śloka ೨೦

ತತ್ರ, ಸ್ಥಾನಪರಿತ್ಯಾಗಶಾನ್ತಿಕರ್ಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಙ್ಗಲಜಪಹೋಮೋಪಹಾರೇಜ್ಯಾಞ್ಜಲಿನಮಸ್ಕಾರತಪೋನಿಯಮ- ದಯಾದಾನದೀಕ್ಷಾಭ್ಯುಪಗಮದೇವತಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುಪರೈರ್ಭವಿತವ್ಯಮ್, ಏವಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ||೨೦||

View original

तत्र, स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियम- दयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यम्, एवं साधु भवति ||२०||

Meaning of the śloka

In such circumstances, the text directs people to leave the affected place and devote themselves to pacificatory rites, expiation, auspicious observances, recitation, fire offerings, offerings, sacrifice, joining the hands in reverence, salutations, austerity, disciplined observances, compassion, giving, initiation and acceptance of instruction, together with devotion to deities, Brahmanas and teachers. It states that well-being results from proceeding in this way.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಇದಾನೀಮೃತುವ್ಯಾಪದಾದಿಕೃತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಋತುಕೋಪಸ್ಯಾಧರ್ಮಕಾರಿತ್ವಾತ್ತತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಭೇಷಜಮ್| ಶಾನ್ತಿರಿನ್ದ್ರಿಯವಿಜಯಃ, ಅಥವಾ ವೇದೋಕ್ತಮನ್ತ್ರೈರ್ಯಜನಾದಿಕಂ; ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮೋಪಶಮಾರ್ಥಂ ಸ್ಮಾರ್ತವಚನೇನ ಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದಿ, ಅಥವಾ “ಪ್ರಾಯೋ ನಾಮ ತಪಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಶ್ಚಯ ಉಚ್ಯತೇ| ತಪೋನಿಶ್ಚಿಯಸಂಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್”- ಇತಿ; ಮಙ್ಗಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತೌಷಧಮಣಿಧಾರಣಾದಿ; ಜಪ ಓಙ್ಕಾರಪೂರ್ವಕಮೃಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾವರ್ತನಂ; ಹೋಮೋ ಲಕ್ಷಕೋಟಿಪ್ರಯುತೋಪಲಕ್ಷಿತಃ; ಉಪಹಾರಃ ದೇವಾದಿಷು ಗವಾಶ್ವಪ್ರಭೃತೀನಾಮುಪಾ(ನ)ಯನಮ್, ಅನ್ಯೇ ಉಪಹಾರೋ ದೇವತಾನಾಂ ಸಪಶುರ್ಬಲಿಃ; ಇಜ್ಯಾ ಯಾಗಃ; ಅಞ್ಜಲಿಃ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಕರಸಮ್ಪುಟವಿಧಾನಂ; ನಮಸ್ಕಾರೋ ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಭ್ಯಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸಃ ಪ್ರಣಾಮಃ; ತಪಃ ತಾಪನಾಲಕ್ಷಣಮುಪವಾಸಾದಿ; ನಿಯಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತೋ ವಿಧಿರ್ಮೌನಾದಿಃ, ದಯಾ ಪ್ರಾಣಿಷು ಕೃಪಾ; ದಾನಂ ಯಥಾವಿಭವಂ ವಿತ್ತವಿಸರ್ಗಃ; ದೀಕ್ಷಾ ಗುರುತೋ ಮನ್ತ್ರಾದಿಗ್ರಹಣಂ; ಅಭ್ಯುಪಗಮಃ ಗುರುವಾಕ್ಯಾದೀನಾಮಙ್ಗೀಕಾರಃ; ಪರಶಬ್ದಃ ಸ್ಥಾನಪರಿತ್ಯಾಗಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏವಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ಏವಂ ಕುಶಲಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦||

Meaning of the commentary

The commentator presents these as general measures for illnesses attributed to seasonal disturbance and related causes. Because seasonal disturbance is attributed here to adharma, the proposed treatment is daivavyapashraya, recourse to religious or ritual measures. Shanti means mastery of the senses, or alternatively worship and similar acts performed with Vedic mantras. Prayashchitta means observances such as Chandrayana prescribed in remembered religious teaching to quiet the effects of past actions. Another explanation derives it from tapas and firm resolve, describing expiation as austerity joined with determination. Mangala includes wearing auspicious plants and mani. Japa is repeated recitation of Rik, Yajus and Saman preceded by Om. Homa is described by large numerical designations such as laksha, koti and prayuta. Upahara means presenting cows, horses and similar offerings to deities and others; another interpretation is an offering to deities that includes an animal. Ijya means sacrifice. Anjali means reverently cupping or joining the hands. Namaskara is bodily, verbal and mental homage to deities, twice-born persons and teachers. Tapas includes fasting and other practices of austerity; niyama means prescribed disciplines such as silence. Daya is compassion for living beings, and dana is giving wealth according to one's means. Diksha means receiving a mantra or similar instruction from a teacher; abhyupagama means accepting the teacher's statements and similar instruction. The qualifier para, devoted to, is to be connected separately with each item beginning with leaving the place. The concluding expression means that well-being follows.

Key terms

daivavyapAshrayaM (daivavyapāśrayam): Recourse to religious or ritual measures as the treatment category used here.
prAyashcittaM (prāyaścittam): Expiatory observance, alternatively explained through austerity and firm resolve.
dayA (dayā): Compassion for living beings.
dIkShA (dīkṣā): Receiving a mantra or similar instruction from a teacher.

Adhikarana ೨೨ (೨೪) · Śloka ೨೪

ಶಿಶಿರೇ ಶೀತಮಧಿಕಂ ವಾತವೃಷ್ಟ್ಯಾಕುಲಾ ದಿಶಃ | ಶೇಷಂ ಹೇಮನ್ತವತ್ ಸರ್ವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬುಧೈಃ ||೨೪||

View original

शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः | शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ||२४||

Meaning of the śloka

In shishira the cold is greater, and the quarters are filled with wind and rain. The remaining seasonal signs should be understood as the same as those of hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಪ್ರಸನ್ನಶಿಶಿರರ್ತುಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶಿಶಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತವೃಷ್ಟ್ಯೇತಿ ವಾತೇನ ಮಿಶ್ರಿತಾ ವೃಷ್ಟಿರ್ವಾತವೃಷ್ಟಿಃ||೨೪||

Meaning of the commentary

This describes the signs of an undisturbed shishira season. Vatavrishti means rain mixed with wind.

Key terms

shishire (śiśire): In shishira, the season described as colder than hemanta.
vAtavRuShTiH (vātavṛṣṭiḥ): Rain accompanied by wind.

Adhikarana ೨೩ (೨೫-೨೮) · Śloka ೨೮

ಸಿದ್ಧವಿದ್ಯಾಧರವಧೂಚರಣಾಲಕ್ತಕಾಙ್ಕಿತೇ | ಮಲಯೇ ಚನ್ದನಲತಾಪರಿಷ್ವಙ್ಗಾಧಿವಾಸಿತೇ ||೨೫|| ವಾತಿ ಕಾಮಿಜನಾನನ್ದಜನನೋಽನಙ್ಗದೀಪನಃ | ದಮ್ಪತ್ಯೋರ್ಮಾನಭಿದುರೋ ವಸನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣೋಽನಿಲಃ ||೨೬|| ದಿಶೋ ವಸನ್ತೇ ವಿಮಲಾಃ ಕಾನನೈರುಪಶೋಭಿತಾಃ | ಕಿಂಶುಕಾಮ್ಭೋಜಬಕುಲಚೂತಾಶೋಕಾದಿಪುಷ್ಪಿತೈಃ ||೨೭|| ಕೋಕಿಲಾಷಟ್ಪದಗಣೈರುಪಗೀತಾ ಮನೋಹರಾಃ | ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಸಂವೀತಾಃ ಸುಮುಖಾಃ ಪಲ್ಲವೋಜ್ಜ್ವಲಾಃ ||೨೮||

View original

सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते | मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते ||२५|| वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः | दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः ||२६|| दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः | किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ||२७|| कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः | दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः ||२८||

Meaning of the śloka

In vasanta, the south wind blows over Mount Malaya, pictured as marked by the red lac on the feet of the wives of Siddhas and Vidyadharas. Scented by its contact with the sandalwood growth there, this wind delights lovers, kindles desire and dissolves the estrangement between a couple. The quarters are clear and beautified by groves in which kimshuka, ambhoja, bakula, chuta, ashoka and other plants bloom. They are enchanting with the songs of cuckoos and the humming of bees, enveloped in the southern breeze, pleasing in appearance and radiant with fresh shoots.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಅಧುನಾ ವಸನ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಿದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಸನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣದಿಶೋ ಜಾತತ್ವಾನ್ಮಲಯಪರ್ವತಸ್ಥಿತಚನ್ದನಸುರಭಿರ್ದಕ್ಷಿಣೋ ವಾಯುರ್ವಾತಿ| ಅನ್ಯದಪಿ ವಸನ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದಿಶೋ ವಸನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಸನ್ತೇ ದಿಶೋ ವಿಮಲಾ ರಜೋಧೂಮಾದಿವರ್ಜಿತತ್ವಾನ್ನಿರ್ಮಲಾ ಭವನ್ತಿ| ದಿಶ ಏವ ಚ ಕಿಂಶುಕಾದಿವೃಕ್ಷಪುಷ್ಪಿತೈಃ ಕಾನನೈರುಪಶೋಭಿತಾ ಭೂಷಿತಾ ಭವನ್ತಿ| ತಾ ಏವ ದಿಶಃ ಕೋಕಿಲಾಷಟ್ಪದಗಣೌರುಪಗೀತಾ ಮಧುರಧ್ವನಿಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಸಂವೀತಾ ದಕ್ಷಿಣವಾತೇನಾವೃತಾ ದಿಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಮುಖಾಃ ಶೋಭನಾವಕಾಶಾಃ| ಪಲ್ಲವೋಜ್ಜವಲಾಃ ಪಲ್ಲವೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಶೃಙ್ಗಾರಿತಾಃ||೨೫-೨೮||

Meaning of the commentary

These are the signs of vasanta. The southern wind originates in the south and carries the fragrance of sandalwood growing on Mount Malaya. The further description of the quarters as clear means that they are free from dust, smoke and similar obscurations. They are adorned by groves of flowering kimshuka and other trees. The cuckoos and bees fill them with sweet sounds. Being enveloped by the southern wind means being surrounded by it. Sumukha describes their pleasing open appearance, and pallavojjvala means that fresh shoots adorn them.

Key terms

vasante: In vasanta, the season described through flowering groves and the fragrant southern wind.
caraNAlaktaka (caraṇālaktaka): Red lac applied to the feet in the poetic description.
mAnabhiduro (mānabhiduro): Dispelling the offended reserve or estrangement between lovers.
ShaTpada (ṣaṭpada): Bee, included among the sources of the season's sweet sounds.

Adhikarana ೨೭ (೩೫-೩೬) · Śloka ೩೬

ಬಭ್ರುರುಷ್ಣಃ ಶರದ್ಯರ್ಕಃ ಶ್ವೇತಾಭ್ರವಿಮಲಂ ನಭಃ | ತಥಾ ಸರಾಂಸ್ಯಮ್ಬುರುಹೈರ್ಭಾನ್ತಿ ಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟಿತೈಃ ||೩೫|| ಪಙ್ಕಶುಷ್ಕದ್ರುಮಾಕೀರ್ಣಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಸಮೇಷು ಭೂಃ | ಬಾಣಸಪ್ತಾಹ್ವಬನ್ಧೂಕಕಾಶಾಸನವಿರಾಜಿತಾ ||೩೬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ಶರಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬಭ್ರುರಿತ್ಯಾದಿ|- ಬಭ್ರುಃ ಕಪಿಲಪಿಙ್ಗಲಃ| ಶ್ವೇತಾಭ್ರವಿಮಲಂ ನಭ ಇತಿ ನಭ ಆಕಾಶಂ, ಶ್ವೇತಾಭ್ರಂ ವಿಮಲಂ ಚ ಭವತಿ| ಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟಿತೈರಿತಿ ಹಂಸಸ್ಕನ್ಧಚಾಲಿತೈಃ| ಪಙ್ಕಶುಷ್ಕದ್ರುಮಾಕೀರ್ಣಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಸಮೇಷು ಭೂರಿತಿ ನಿಮ್ನಾದಿಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪಙ್ಕಾದಿಕೀರ್ಣಾ ಭವತಿ; ದ್ರುಮಾಶ್ಚ ವಲ್ಮೀಕಕಾರಿಣ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾಃ| ಬಾಣೇತ್ಯಾದಿ ಬಾಣಃ ಸಹಚರಃ, ಸಪ್ತಾಹ್ವಃ ಸಪ್ತಪರ್ಣಃ, ಬನ್ಧೂಕಃ ಬನ್ಧುಜೀವಕಃ, ‘ವಾದುಲೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| “ಮತ್ಸ್ಯಾಮ್ಲಭೋಜಿನಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾ ನಿತ್ಯಂ ಚಾನೂಪಸೇವಿನಃ| ಶ್ಲೀಪದಂ ಗಲಗಣ್ಡಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇಷು ಭವನ್ತಿ ಹಿ|| ನಿಮ್ನತೋಯಗತಾನ್ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ಸಮುದ್ರಜಾನ್| ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುಷ್ಠಿನಸ್ತೇನ ಮನುಷ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ|| ತೈಲಾಮ್ಲಭೋಜಿನೋ ನಿತ್ಯಂ ಗೋಧೂಮವಿದಲಾಶಿನಃ| ಭೂಯಿಷ್ಠಮರ್ಶಸಾಸ್ತೇನ ಖಞ್ಜಾಶ್ಚಾವನ್ತಿಜಾ ನರಾಃ|| ಮಾಂಸಕಾಮಾಃ ಸುರಾಕಾಮಾಃ ಸ್ತ್ರೀಕಾಮಾಃ ಸಾಹಸೇ ರತಾಃ| ಮಾಗಧಾಸ್ತೇನ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ|| ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಸೇವನ್ತೇ ಬಾಹ್ಲೀಕಾಸ್ತು ವಿಶೇಷತಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ತಥಾ ಧಾನ್ಯೋದಕಾನಿ ಚ|| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚಾಪ್ಯಭಿಷ್ಯಣ್ಣಾಃ ಸೇವನ್ತೇ ಮಾನವಾಃ ಸದಾ| ತೇನ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲಾಸಕಃ|| ನಾನಾದೇಶಸ್ವಭಾವಾ ಯೇ ನಾನಾಹಾರಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ನಾನಾಚಾರಾ ನೈಕಸತ್ತ್ವಾ ಧರ್ಮಿಣೋಽಧರ್ಮಿಣಸ್ತಥಾ| ತೇಷಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಋತುಕಾಲಂ ಚ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಭೈಷಜ್ಯಂ ತು ತತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ದೇಹಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ದೇಹಿನಾಮ್|| ಯಸ್ಯ ದೇಶಸ್ಯ ಯತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಚ್ಚಾಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಭವೇತ್| ತೇನ ಭೇಷಜಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಮುಪಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಆರೋಗ್ಯಂ ತೇನ ವರ್ಣೌಜೋ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ಜಾಯತೇ| ವರ್ಜನಾದೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಕೃಶೋ ನಿತ್ಯಂ ಸುದುರ್ಬಲಃ|| ನಿತ್ಯಂ ರೋಗಾಭಿಭೂತಶ್ಚ ಪುಮಾನ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿವರ್ಜನಾತ್|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಿಷೇವೇತ ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್|| ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವೀ ಜಿತಕ್ರೋಧೋ ನಿತ್ಯಂ ಚಾಪಿ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ|| ಜೀರ್ಣಭೋಜೀ ಮಿತಸ್ವಪ್ನಃ ಸುಖಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ|| ಋತವಃ ಪ್ರಾಗ್ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಬಲಯೋಗಸ್ವಭಾವತಃ| ತೇಷು ಗರ್ಭಾ ನಿಷಿಕ್ತಾಸ್ತು ತಥಾರೂಪಾಸ್ತಥಾಯುಷಃ| ತಾನ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ತತೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾನ್ನಿನ್ದಿತಾನಪಿ|| ತತೋಽಸ್ಯಾಹಾರಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಚಾವಚಾರಯೇತ್| ತತೋಽಸ್ಯಾರೋಗತಾ ದೇಹೇ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ವರ್ಧತೇ” ಇತಿ||೩೫-೩೬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →