൬. ഋതുചര്യാധ്യായഃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ൬ (൭) · Śloka ൭

ത ഏതേ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണാശ്ചന്ദ്രാദിത്യയോഃ കാലവിഭാഗകരത്വാദയനേ ദ്വേ ഭവതോ ദക്ഷിണമുത്തരം ച | തയോര്ദക്ഷിണം വര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ; തേഷു ഭഗവാനാപ്യായതേ സോമഃ, അമ്ലലവണമധുരാശ്ച രസാ ബലവന്തോ ഭവന്തി, ഉത്തരോത്തരം ച സര്വപ്രാണിനാം ബലമഭിവര്ധതേ | ഉത്തരം ച ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാഃ, തേഷു ഭഗവാനാപ്യായതേऽര്കഃ, തിക്തകഷായകടുകാശ്ച രസാ ബലവന്തോ ഭവന്തി, ഉത്തരോത്തരം ച സര്വപ്രാണിനാം ബലമുപഹീയതേ ||൭||

View original

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||

Meaning of the śloka

The six seasons, characterized by cold, heat and rain, form two ayanas, southern and northern, through the division of time associated with the moon and sun. Varsha, sharad and hemanta constitute the southern ayana. During these, Soma grows stronger, sour, salty and sweet tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively increases. Shishira, vasanta and grishma constitute the northern ayana. During these, the sun grows stronger, bitter, astringent and pungent tastes become prominent in sequence, and the strength of living beings progressively decreases.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ത ഏതേ ശീതോഷ്ണവര്ഷേത്യാദി| ത ഏതേ ഷഡൃതവഃ, ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണൈര്ലക്ഷിതാഃ| അത്ര ശീതം വാതകൃതമ്, ഔഷ്ണ്യമാദിത്യകൃതം, വര്ഷശ്ചന്ദ്രകൃതഃ; ശീതവര്ഷൌ ചന്ദ്രകൃതാവിത്യന്യേ| ഏതൈശ്ച ഷഡൃതുഭിര്ദ്വേ അയനേ ഭവതഃ| കുത ഇത്യാഹ- ചന്ദ്രാദിത്യയോഃ കാലവിഭാഗകരത്വാത്| കേ തേ ദ്വേ അയനേ ഇതി പൃഷ്ട ആഹ- ദക്ഷിണമുത്തരം ച| അത്ര ദക്ഷിണമയനം ചന്ദ്രകാലം വിഭാഗയതി, ഉത്തരമയനമാദിത്യകാലമിതി| തയോര്ദക്ഷിണമിത്യാദി|- തയോര്ദക്ഷിണോത്തരായണയോര്മധ്യേ വര്ഷാശരദ്ധേമന്താ ദക്ഷിണായനം; തേഷു വര്ഷാദിഷൂത്തരോത്തരം ഭഗവാന് സോമ ആപ്യായതേ അധികബലോ ഭവതി, ന കേവലം സോമ ഏവ ബലവാന് ഭവതി രസാശ്ചാമ്ലാദയോ വര്ഷാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമുത്തരോത്തരം ബലവന്തോ ഭവന്തി; ഉത്തരോത്തരം ചേതി ചകാരോ വ്യതിക്രമേണ സമ്ബന്ധനീയഃ, തേന സര്വപ്രാണിനാം ചോത്തരോത്തരം ബലമഭിവര്ധതേ ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്തരമിത്യാദി|- ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാ ഉത്തരായണം, തേഷു ശിശിരാദിഷൂത്തരോത്തരം ഭഗവാനര്ക ആപ്യായതേ അധികബലോ ഭവതി; തിക്താദയോ രസാശ്ച ശിശിരാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമുത്തരോത്തരം ച ബലവന്തോ ഭവന്തി| ബലമപഹീയതേ ബലഹാനിര്ഭവതി| ‘തേ ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ’ ഇതി സൂത്രേ യദ്യപി പ്രാഗുത്തരായണം പഠിതം, തഥാऽപി ഭാഷ്യേ യത് പ്രഥമം ദക്ഷിണായനസ്യ വ്യാഖ്യാനം തദുത്തരായണതോऽപി ദക്ഷിണായനസ്യ വൈശിഷ്ട്യം പ്രതിപാദയതി; കുതഃ? വിസര്ഗത്വാത് പ്രാണിനാം ബലകരത്വാച്ചേതി||൭||

Meaning of the commentary

Cold is first attributed to wind, heat to the sun and rain to the moon; others attribute both cold and rain to the moon. The southern ayana is associated with lunar time and the northern with solar time. In the southern sequence, the moon and the respective tastes become progressively stronger, as does the strength of living beings. In the northern sequence, the sun and the respective tastes grow stronger while bodily strength declines. Although the earlier list began with the northern sequence, discussing the southern one first here indicates its distinction as visarga, a period associated with imparting strength to living beings.

Key terms

dakShiNAyanaM (dakṣiṇāyanam): The southern ayana, comprising varsha, sharad and hemanta here.
uttarAyaNaM (uttarāyaṇam): The northern ayana, comprising shishira, vasanta and grishma here.
visarga: The imparting or nourishing phase associated here with increasing strength.

Adhikarana ൯ (൧൦) · Śloka ൧൦

ഇഹ തു വര്ഷാശരദ്ധേമന്തവസന്തഗ്രീഷ്മപ്രാവൃഷഃ ഷഡൃതവോ ഭവന്തി, ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനിമിത്തം; തേ തു ഭാദ്രപദാദ്യേന ദ്വിമാസികേന വ്യാഖ്യാതാഃ; തദ്യഥാ- ഭാദ്രപദാശ്വയുജൌ വര്ഷാഃ, കാര്തികമാര്ഗശീര്ഷൌ ശരത്, പൌഷമാഘൌ ഹേമന്തഃ, ഫാല്ഗുനചൈത്രൌ വസന്തഃ, വൈശാഖജ്യേഷ്ഠൌ ഗ്രീഷ്മഃ; ആഷാഢശ്രാവണൌ പ്രാവൃഡിതി ||൧൦||

View original

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||

Meaning of the śloka

For considering the accumulation, aggravation and subsiding of doshas, this chapter uses six seasons in the sequence varsha, sharad, hemanta, vasanta, grishma and pravrit. They are two-month periods beginning with Bhadrapada: Bhadrapada and Ashvayuja form varsha; Kartika and Margashirsha form sharad; Pausha and Magha form hemanta; Phalguna and Chaitra form vasanta; Vaishakha and Jyeshtha form grishma; and Ashadha and Shravana form pravrit.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സംശോധനാശ്രയം ദര്ശനം ദര്ശയന്നാഹ- ഇഹേത്യാദി| ഇഹ അസ്മിന്നധ്യായേ, തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥഃ| അസ്മിന്നധ്യായേ പുനഃ കിമര്ഥം വര്ഷാദയഃ ഋതവ ഇത്യാഹ- ദോഷോപചയാദ്യര്ഥമ്| നനു, ഇദം ദര്ശനം വ്യാധിഹേതുവാതാദിസഞ്ചയാദ്യര്ഥത്വാത് പ്രാക് കര്തും യുജ്യതേ| നൈവം, തത്ര വാതാദിഹേതൂനാം രസാനാം നിഷ്പത്തേസ്തദേവ ദര്ശനം പ്രാക് കൃതം, അഥവാ ‘ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവ വസന്തേ ചാപി മോക്ഷയേത്’- (സൂ. അ. ൫) ഇത്യാദിശ്ലോകേ ശിശിരാദീനാമാദൌ നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| നനു, പ്രാവൃഡ്വര്ഷയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ, പ്രഥമഃ പ്രവൃഷ്ടേഃ കാലഃ പ്രാവൃഡ്, തസ്യാനുബന്ധോ വര്ഷാഃ| സഞ്ചയാത് പ്രകോപോ ബലവാന്, തസ്യ ചികിത്സിതം സംശോധനമിത്യത്ര വര്ഷാദയോ ഋതവ ഉക്താഃ, തഥാ ചരകേऽപി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ വിമാനേ സംശോധനമധികൃത്യ വര്ഷാദയോऽഭിഹിതാഃ| യദ്യപി ദോഷസഞ്ചയാദിനിമിത്തം വര്ഷാദയഃ കഥിതാഃ, തഥാऽപി സഞ്ചയാദിഷു സംശോധനം കാര്യമിത്യസ്യ പ്രാധാന്യം; ശിശിരാദയസ്തു രസം ബലം ചാധികൃത്യോക്താഃ, വര്ഷാദയസ്തു സംശോധനമധികൃത്യ സഞ്ചയാദ്യര്ഥമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ ദേശേ വര്ഷാദ്യൃതുവിഭാഗോ ജ്ഞാതവ്യ ഇതി; അയമപി ഗയദാസാചാര്യേണ ദൂഷിതഃ||൧൦||

Meaning of the commentary

This arrangement concerns shodhana and the seasonal course of doshas. The commentator asks why it was not given first, since doshas cause disease. One answer is that the earlier arrangement explains the development of tastes that influence doshas; another is that the preceding chapter had already named seasons such as shishira. Pravrit means the first period of rainfall, while varsha is its continuation. Aggravation is stronger than accumulation, and shodhana is described as its treatment; a similar ordering in Charaka is cited in that context. Thus the earlier calendar concerns rasa and strength, while this one concerns accumulation and related dosha stages with particular emphasis on shodhana. Another interpretation assigns this calendar to regions south of the Ganga, but Gayadasa's criticism of that interpretation is recorded.

Key terms

prAvRuD (prāvṛḍ): The first period of rains, distinguished from their continuation.
saMshodhana (saṃśodhana): Eliminative treatment, the principal therapeutic context of this seasonal arrangement.

Adhikarana ൧൦ (൧൧) · Śloka ൧൧

തത്ര, വര്ഷാസ്വോഷധയസ്തരുണ്യോऽല്പവീര്യാ ആപശ്ചാപ്രശാന്താഃ ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ, താ ഉപയുജ്യമാനാ നഭസി മേഘാവതതേ ജലപ്രക്ലിന്നായാം ഭൂമൌ ക്ലിന്നദേഹാനാം പ്രാണിനാം ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം വിദഹ്യന്തേ, വിദാഹാത് പിത്തസഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയഃ ശരദി പ്രവിരലമേഘേ വിയത്യുപശുഷ്യതി പങ്കേऽര്കകിരണപ്രവിലായിതഃ പൈത്തികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | താ ഏവൌഷധയഃ കാലപരിണാമാത് പരിണതവീര്യാ ബലവത്യോ ഹേമന്തേ ഭവന്ത്യാപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്നിഗ്ധാ അത്യര്ഥം ഗുര്വ്യാശ്ച, താ ഉപയുജ്യമാനാ മന്ദകിരണത്വാദ്ഭാനോഃ സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാം ദേഹിനാമവിദഗ്ധാഃ സ്നേഹാച്ഛൈത്യാദ്ഗൌരവാദുപലേപാച്ച ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയോ വസന്തേऽര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഈഷത്സ്തബ്ധദേഹാനാം ദേഹിനാം ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | താ ഏവൌഷധയോ നിദാഘേ നിഃസാരാ രൂക്ഷാ അതിമാത്രം ലഘ്വ്യോ ഭവന്ത്യാപശ്ച, താ ഉപയുജ്യമാനാഃ സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം രൌക്ഷ്യാല്ലഘുത്വാച്ച വായോഃ സഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷി ചാത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാം ഭൂമൌ ക്ലിന്നദേഹാനാം ദേഹിനാം ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | ഏവമേഷ ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപഹേതുരുക്തഃ ||൧൧||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

Meaning of the śloka

The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പിത്താദീനാം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വര്ഷാദിഷു യഥാ സഹേതുകൌ ഭവതസ്തഥാ നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര വര്ഷാസ്വിത്യാദി| തത്ര തേഷു ഋതുഷു മധ്യേ, ഓഷധയോ ഗോധൂമചണകശാല്യാദയഃ, തരുണ്യഃ അഭിനവാഃ, അല്പവീര്യാ അല്പശക്തയഃ, ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ; അന്യേ തു വീര്യശബ്ദം ശീതോഷ്ണാഖ്യവീര്യവാചിനം മന്യന്തേ| നനു, വര്ഷാസു ഗോധൂമാദയഃ പുരാതനാ ഏവ ഭവന്തി, കഥമഭിനവാ ഇത്യുച്യന്തേ? നൈഷ ദോഷഃ, ഗോധൂമചണകശാല്യാദയോऽന്തഃസൂക്ഷ്മജലപ്രവേശാന്മ്രദിമാനമുപഗതാഃ കിഞ്ചിത്തിരസ്കൃതശക്തയഃ പ്രരോഹധര്മിണ്യഃ പ്രോച്ഛൂനതാമുപഗതാ അനവാ അപി തരുണ്യ ഇത്യുച്യന്തേ, ശാകാദയസ്തു നൂതനാ ഏവ പ്രയുജ്യന്തേ| ആപശ്ചാപ്രശാന്താ അപരിണതാഃ, നവത്വാത്; അപ്രസന്നാഃ കലുഷാ ഇത്യന്യേ; ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ പൃഥിവ്യാസ്തൃണപര്ണോത്കരശവകോഥാദിമലബഹുലാഃ, അത്രാപി ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി| വിദഹ്യന്തേ അമ്ലപാകമുപയാന്തി| കാസ്താഃ? പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| കിം ക്രിയമാണാഃ? ഉപയുജ്യമാനാഃ| കേഷാമമ്ലപാകമുപയാന്തി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം; ശീതേന കുപിതോ വാതഃ ശീതവാതഃ (ശാരീരഃ ), തേന മന്ദവേഗീകൃതാഗ്നീനാം; ന പുനര്ബാഹ്യേന ശീതവാതേന; യതസ്തേന ബഹിര്ലോമകൂപരോധേനോഷ്മണോऽനിര്ഗമാദന്തരഗ്നേര്ബലമേധതേ| പുനഃ കിമ്ഭൂതാനാം ദേഹിനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം ആര്ദ്രീഭൂതശരീരാണാമ്| കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമൌ| കിംവിശിഷ്ടായാം? ജലപ്രക്ലിന്നായാം; പാനീയേന സുഷ്ഠു സ്തിമിതായാമ്| ക്വ സതി? നഭസി, ആകാശേ| കിംവിശിഷ്ടേ? മേഘാവതതേ, മേഘവ്യാപ്തേ| വിദാഹാത് അമ്ലപാകാത്| പിത്തസഞ്ചയമിതി സംഹതിരൂപാ വൃദ്ധിഃ സഞ്ചയഃ; സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിരിത്യന്യേ| സഞ്ചീയമാനമപി പിത്തമൃതുശൈത്യാത്തസ്മിന് കാലേ ന കുപ്യതി| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| സ ഏവ പിത്തസ്യ വര്ഷാകാലോപചിതഃ സഞ്ചയഃ, ശരദ്യല്പമേഘേ ആകാശേ സൂര്യരശ്മിഭിഃ പ്രവിലായിതഃ സന് പിത്തോദ്ഭവാന് വ്യാധീനുത്പാദയതി| താ ഏവേത്യാദി താ ഏവൌഷധയഃ പൂര്വോക്താഃ| കാലപരിണാമാത് കാലപരിപാകാത്| പരിണതവീര്യാഃ സഞ്ജാതശക്തികാഃ| ബലവത്യോ ദേഹോപചയഹേതവഃ, അന്യഥാ പരിണതവീര്യബലവതോരേകാര്ഥത്വാത് പുനരുക്തിഃ സ്യാത്| ആപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്വച്ഛാഃ; ക്ഷിതിമലാപഗമാദിത്യന്യേ| താ ഇതി പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| ഉപയുജ്യമാനാഃ ഖാദ്യമാനാഃ പീയമാനാശ്ച| സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാമിതി സതുഷാരപവനേന ഹിമാര്ദ്രവാതേനോപസ്തമ്ഭിതാന്യാപ്യായിതാനി ദേഹാനി ശരീരാണി യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| താ ഓഷധയ ആപശ്ച കിംവിശിഷ്ടാഃ? അവിദഗ്ധാഃ, മധുരപാകമുപഗതാഃ| ഋത്വാദിസ്വഭാവാത് കഫസ്യ സഞ്ചീയമാനസ്യ ഹിമാനീവശാത്തദാനീം സ്ത്യാനതൈവ ഭവതി ന പ്രകോപഃ| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| അര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഇതി സ്ത്യാനഘൃതവദ്വിലയനമാത്രം വസന്തേ ഭവതി, ന തൂപശോഷണാഖ്യഃ പ്രശമഃ, കസ്മാത്? അര്കസ്യ നാതിതീക്ഷ്ണത്വാച്ഛ്ലേഷ്മപ്രാചുര്യാച്ച| ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീന് അന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദാദീന്| താ ഏവൌഷധയ ഇത്യാദി| നിദാഘേ ഗ്രീഷ്മേ| നിഃസാരാഃ നിര്ഗതസാരാഃ , സാരോऽത്ര ഗൌരവമ്| രൂക്ഷാഃ നിഃസ്നേഹാഃ| ന കേവലമോഷധയ ഏവംവിധാ ഭവന്തി ആപശ്ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി|- താ അനന്തരനിര്ദിഷ്ടാ ഔഷധയോ രൌക്ഷ്യലഘുത്വാഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം നൃൗണാം വാതസഞ്ചയമാപാദയന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| യദ്യപി ശീതസ്യ വായോരുഷ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയോ ന യുജ്യതേ , തഥാऽപി വാതഗുണേഷു സര്വേഷു രൌക്ഷ്യം പ്രധാനം, തേനൌഷധീനാമത്യര്ഥരൌക്ഷ്യേണ രൂക്ഷസ്യ വായോര്ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയഃ സ്യാദിത്യദോഷഃ | സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷീത്യാദി| സ വാതസഞ്ചയഃ ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീന് കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാദീന് ജനയതി| ക്വ കാലേ? പ്രാവൃഷി; കേഷാം വാതികാന് വ്യാധീന് ജനയതി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം; കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമാവത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാമ്| ഏവമേഷ ഇത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ, ഏഷ ഇതി കാലസ്വഭാവകൃതൌഷധിതാരുണ്യാദിര്യാവച്ഛീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതീതി ദോഷാണാം യൌ സഞ്ചയപ്രകോപൌ തയോരയം ഹേതുരുക്തഃ| നനു, ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനിമിത്തമിതി ത്രയാണാം ചയാദീനാം പ്രതിജ്ഞാതത്വാത് കഥം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വ്യാഖ്യായോപസംഹാരഃ? നൈഷ ദോഷഃ, പ്രകോപേ ഹി സംശോധനം കാര്യം; തത്ര യദി യഥാപ്രതിജ്ഞം ത്രീന് പ്രശമസഹിതാന് വ്യാഖ്യാതി തദാ പ്രശമാന്തരിതഃ പ്രകോപോപക്രമവിധിഃ സ്യാത്; തസ്മാത് സഞ്ചയപ്രകോപാവേവ താവത് പൃഥഗാഖ്യാതി||൧൧||

Meaning of the commentary

Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.

Key terms

sa~jcayaH (sañcayaḥ): Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
vidAha (vidāha): Sour digestive transformation in this commentary.
prakopa: Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
niHsArAH (niḥsārāḥ): Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.

Adhikarana ൧൧ (൧൨) · Śloka ൧൨

തത്ര വര്ഷാഹേമന്തഗ്രീഷ്മേഷു സഞ്ചിതാനാം ദോഷാണാം ശരദ്വസന്തപ്രാവൃട്സു ച പ്രകുപിതാനാം നിര്ഹരണം കര്തവ്യമ് ||൧൨||

View original

तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु सञ्चितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम् ||१२||

Meaning of the śloka

The text prescribes removal of the doshas that accumulate in varsha, hemanta and grishma when they become aggravated in sharad, vasanta and pravrit respectively.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പ്രകോപേ യഥാവസരം സംശോധനവിധേരാസഞ്ജനാര്ഥം തമേവ വിധിം വക്തുമാഹ- തത്ര വര്ഷേത്യാദി| വര്ഷാദിഷു യേ സഞ്ചിതാ ദോഷാസ്ത ഏവ യദാ ശരദാദിഷു പ്രകുപിതാ ഭവന്തി തദാ നിര്ഹരണം കര്തവ്യമ്| നിര്ഹരണമാകര്ഷണം വമനാദിനാ| പ്രകുപിതാനാമിതി പ്രശബ്ദോ ബഹുദോഷാണാമേവ സംശോധനമിതി ദര്ശയതി; മധ്യദോഷേഷു പാചനാദി, അല്പദോഷേഷു പുനര്ലങ്ഘനപിപാസാനിഗ്രഹാദി യഥര്തുവിധിസമാചാരശ്ചേതി ചകാരോ ദര്ശയതി| നനു, വര്ഷാദിഷു ശരദാദിഷു ചയപ്രകോപയോരനന്തരമേവോക്തത്വാത് കിമര്ഥമത്ര വര്ഷാഹേമന്തഗ്രീഷ്മേഷ്വിത്യാദിപാഠഃ? പ്രകുപിതാനാം നിര്ഹരണം കര്തവ്യമിത്യേവ വക്തും യുക്തമ്| സത്യം, ശരദാദിഷ്വേവ പ്രകുപിതാനാം നിര്ഹരണം യഥാ സ്യാദന്യത്ര മാഭൂദിതി നിയമാര്ഥം പുനഃ ശരദാദിഗ്രഹണം; യദി പുനഃ ശരദാദിഗ്രഹണം ന ക്രിയേത, തദാ ഗ്രീഷ്മാദിഷു ഹേതുബാഹുല്യാത് പ്രകുപിതേഷു ദോഷേഷു വമനാദയോ വിധീയേരന്; ന ചൈതദിഷ്യതേ, ഗ്രീഷ്മാദിഷു ഹി വമനാദയോ വിധീയമാനാ വ്യാപദം മരണം വോത്പാദയന്തി| പ്രാവൃട്സു ചേതി ചകാരഃ സംശോധനസാധ്യേഷ്വതിപാതിഷു രോഗേഷു ഗ്രീഷ്മാദിഷ്വപി സംശോധനം കര്തവ്യമിതി ജ്ഞാപയതി| വര്ഷാദിഷു സഞ്ചയസ്യ പൂര്വമേവോക്തത്വാത് പുനര്വര്ഷാദിഗ്രഹണം യഥാസ്വമൃതുവിഹിത ആഹാരാചാരാഖ്യഃ സ്വസ്ഥവൃത്തോദിതോ വിധിഃ കര്തവ്യ ഇതി സൂചയതി| ശരദാദീനാമൃതൂനാം ദ്വിതീയമാസേ സംശോധനം കര്തവ്യമ്; തത്ര പിത്തസംശോധനം മാര്ഗശീര്ഷേ, കഫനിര്ഹരണം ചൈത്രേ, വാതസ്യ ശ്രാവണേ, ഏവം ഹി സാധാരണഃ കാലഃ, ത്രിമാസാന്തരിതാശ്ച ദോഷാ ഭവന്തി| തഥാ ചാഹ- “ഗ്രീഷ്മാദിസഞ്ചിതാന് ദോഷാന് ത്രിമാസാന്തരിതാന് ഹരേത്”- ഇതി||൧൨||

Meaning of the commentary

Nirharana means drawing out through procedures such as vamana. The wording is taken to reserve shodhana for a large dosha burden; a moderate burden calls for pachana and related measures, while a small burden calls for langhana, restraint of thirst and seasonal conduct. The repeated naming of seasons restricts the ordinary timing: applying such procedures in seasons such as summer is described as capable of causing complications or death. An exception is nevertheless recognized for rapidly progressing conditions treatable by shodhana. Repeating the accumulation seasons also signals the diet and conduct prescribed for each season under healthy living. The commentator places seasonal shodhana in the second month of the relevant season: Margashirsha for pitta, Chaitra for kapha and Shravana for vata, regarding these as moderate periods and citing a three-month spacing.

Key terms

nirharaNaM (nirharaṇam): Removal or drawing out of the aggravated doshas.
bahudoSha (bahudoṣa): A large dosha burden, distinguished from moderate and small burdens.

Adhikarana ൧൨ (൧൩) · Śloka ൧൩

തത്ര പൈത്തികാനാം വ്യാധീനാമുപശമോ ഹേമന്തേ, ശ്ലൈഷ്മികാണാം നിദാഘേ, വാതികാനാം ശരദി , സ്വഭാവത ഏവ; ത ഏതേ സഞ്ചയപ്രകോപോപശമാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൩||

View original

तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते, श्लैष्मिकाणां निदाघे, वातिकानां शरदि , स्वभावत एव; त एते सञ्चयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः ||१३||

Meaning of the śloka

By the natural course of the seasons, pitta-associated disorders subside in hemanta, shleshma-associated disorders in summer, and vata-associated disorders in sharad. Thus accumulation, aggravation and subsiding have been explained.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഉപശമം വ്യാഖ്യാതുകാമ ആഹ- തത്ര പൈത്തികാനാമിത്യാദി| സ്വഭാവതഃ സ്വലക്ഷണതഃ, സ്വലക്ഷണം പുനരേഷാം ശീതോഷ്ണവര്ഷാദി| നനു, യദി കാലസ്വഭാവാദേവ ദോഷാണാമുപശമസ്തര്ഹി ശാസ്ത്രവൈയര്ഥ്യം സ്യാത്; ന ച വൈയര്ഥ്യം ദൃശ്യതേ, തദുക്തവിധാനാദപ്യുപശമദര്ശനാത്| സത്യമേതത്, ദോഷാണാം സ്വഭാവവിനാശിത്വേऽപി ചയാദിവിസദൃശസന്താനോത്പത്തൌ ശാസ്ത്രം ഹേതുതയാ വ്യാപ്രിയമാണം നാനര്ഥകം; വിനാശകാരണാഭാവേऽപി ഹി ഘടാദീനാം വിസദൃശകപാലലക്ഷണോത്പാദേ മുദ്ഗരാദിഹേത്വന്തരസാഫല്യമസ്തി||൧൩||

Meaning of the commentary

The natural course refers to seasonal characteristics such as cold, heat and rain. The commentator raises the objection that if doshas subside naturally, medical teaching would be unnecessary. The response preserves a distinction between natural cessation and bringing about a different subsequent condition: the teaching contributes to a sequence unlike the accumulating or aggravated one. The analogy is a pot and a hammer: even where destruction is understood as natural, the hammer remains effective in producing the different condition of shards.

Key terms

upashamaH (upaśamaḥ): Subsiding or pacification in the seasonal account.

Adhikarana ൧൫ (൧൬) · Śloka ൧൬

തേഷാം പുനര്വ്യാപദോऽദൃഷ്ടകാരിതാഃ, ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാണി ഖലു വിപരീതാന്യോഷധീര്വ്യാപാദയന്ത്യപശ്ച ||൧൬||

View original

तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः, शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च ||१६||

Meaning of the śloka

The text attributes disturbances of the seasons to an unseen cause. Abnormal cold, heat, wind and rain then impair the plants and waters.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

കുതഃ പുനഃ ഋതൂനാം വ്യാപദ ഇത്യാഹ- തേഷാം പുനരിത്യാദി| തേഷാം ഋതൂനാമ്| വ്യാപദഃ ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാണാമേവ വൈപരീത്യമ്| അദൃഷ്ടേന സര്വജനസാമാന്യേനാധര്മേണ, കാരിതാഃ കര്തും പ്രയോജിതാഃ| ശീതോഷ്ണേത്യാദി| വിപരീതാനി ഹീനമിഥ്യാതിയുക്താനി| ഓഷധീരപശ്ച വ്യാപാദയന്തി വിരുദ്ധതാം പ്രാപയന്തി| അന്യേ തു ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാണീത്യാദിപാഠമന്യഥാ കൃത്വാऽऽപാതനികാപൂര്വം പഠന്തി| തദ്യഥാ- അധര്മസ്താവദ് വ്യാപദാം സമ്ഭവേ പ്രയോജകഃ കര്താ; കഃ പുനഃ സ്വതന്ത്രഃ കര്താ? ഇത്യാഹ- ശീതോഷ്ണവര്ഷാണാം വൈപരീത്യമോഷധീര്വ്യാപാദയത്യപശ്ച||൧൬||

Meaning of the commentary

Seasonal disturbance means a reversal or abnormality of cold, heat, wind and rain. Adrishta is interpreted here as adharma shared by the population and acting as the impelling cause. Abnormality includes deficiency, inappropriate occurrence and excess, making plants and waters unsuitable. An alternative arrangement of the wording makes a causal distinction explicit: adharma is the impelling cause, while the actual abnormalities of weather are the direct agents affecting plants and water.

Key terms

adRuShTa (adṛṣṭa): An unseen cause, interpreted here through collectively shared adharma.
viparItAni (viparītāni): Abnormal through deficiency, inappropriate occurrence or excess.

Adhikarana ൧൯ (൨൦) · Śloka ൨൦

തത്ര, സ്ഥാനപരിത്യാഗശാന്തികര്മപ്രായശ്ചിത്തമങ്ഗലജപഹോമോപഹാരേജ്യാഞ്ജലിനമസ്കാരതപോനിയമ- ദയാദാനദീക്ഷാഭ്യുപഗമദേവതാബ്രാഹ്മണഗുരുപരൈര്ഭവിതവ്യമ്, ഏവം സാധു ഭവതി ||൨൦||

View original

तत्र, स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियम- दयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यम्, एवं साधु भवति ||२०||

Meaning of the śloka

In such circumstances, the text directs people to leave the affected place and devote themselves to pacificatory rites, expiation, auspicious observances, recitation, fire offerings, offerings, sacrifice, joining the hands in reverence, salutations, austerity, disciplined observances, compassion, giving, initiation and acceptance of instruction, together with devotion to deities, Brahmanas and teachers. It states that well-being results from proceeding in this way.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഇദാനീമൃതുവ്യാപദാദികൃതാനാം രോഗാണാം സാമാന്യേന ചികിത്സാം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര സ്ഥാനേത്യാദി| ഋതുകോപസ്യാധര്മകാരിത്വാത്തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം ഭേഷജമ്| ശാന്തിരിന്ദ്രിയവിജയഃ, അഥവാ വേദോക്തമന്ത്രൈര്യജനാദികം; പ്രായശ്ചിത്തം പ്രാക്തനകര്മോപശമാര്ഥം സ്മാര്തവചനേന ചാന്ദ്രായണാദി, അഥവാ “പ്രായോ നാമ തപഃ പ്രോക്തം ചിത്തം നിശ്ചയ ഉച്യതേ| തപോനിശ്ചിയസംയുക്തം പ്രായശ്ചിത്തമിതി സ്മൃതമ്”- ഇതി; മങ്ഗലം പ്രശസ്തൌഷധമണിധാരണാദി; ജപ ഓങ്കാരപൂര്വകമൃഗ്യജുഃസാമാവര്തനം; ഹോമോ ലക്ഷകോടിപ്രയുതോപലക്ഷിതഃ; ഉപഹാരഃ ദേവാദിഷു ഗവാശ്വപ്രഭൃതീനാമുപാ(ന)യനമ്, അന്യേ ഉപഹാരോ ദേവതാനാം സപശുര്ബലിഃ; ഇജ്യാ യാഗഃ; അഞ്ജലിഃ ഭക്ത്യാ കരസമ്പുടവിധാനം; നമസ്കാരോ ദേവദ്വിജഗുരുഭ്യഃ കായവാങ്മാനസഃ പ്രണാമഃ; തപഃ താപനാലക്ഷണമുപവാസാദി; നിയമഃ ശാസ്ത്രോദിതോ വിധിര്മൌനാദിഃ, ദയാ പ്രാണിഷു കൃപാ; ദാനം യഥാവിഭവം വിത്തവിസര്ഗഃ; ദീക്ഷാ ഗുരുതോ മന്ത്രാദിഗ്രഹണം; അഭ്യുപഗമഃ ഗുരുവാക്യാദീനാമങ്ഗീകാരഃ; പരശബ്ദഃ സ്ഥാനപരിത്യാഗാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഏവം സാധു ഭവതി ഏവം കുശലം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൨൦||

Meaning of the commentary

The commentator presents these as general measures for illnesses attributed to seasonal disturbance and related causes. Because seasonal disturbance is attributed here to adharma, the proposed treatment is daivavyapashraya, recourse to religious or ritual measures. Shanti means mastery of the senses, or alternatively worship and similar acts performed with Vedic mantras. Prayashchitta means observances such as Chandrayana prescribed in remembered religious teaching to quiet the effects of past actions. Another explanation derives it from tapas and firm resolve, describing expiation as austerity joined with determination. Mangala includes wearing auspicious plants and mani. Japa is repeated recitation of Rik, Yajus and Saman preceded by Om. Homa is described by large numerical designations such as laksha, koti and prayuta. Upahara means presenting cows, horses and similar offerings to deities and others; another interpretation is an offering to deities that includes an animal. Ijya means sacrifice. Anjali means reverently cupping or joining the hands. Namaskara is bodily, verbal and mental homage to deities, twice-born persons and teachers. Tapas includes fasting and other practices of austerity; niyama means prescribed disciplines such as silence. Daya is compassion for living beings, and dana is giving wealth according to one's means. Diksha means receiving a mantra or similar instruction from a teacher; abhyupagama means accepting the teacher's statements and similar instruction. The qualifier para, devoted to, is to be connected separately with each item beginning with leaving the place. The concluding expression means that well-being follows.

Key terms

daivavyapAshrayaM (daivavyapāśrayam): Recourse to religious or ritual measures as the treatment category used here.
prAyashcittaM (prāyaścittam): Expiatory observance, alternatively explained through austerity and firm resolve.
dayA (dayā): Compassion for living beings.
dIkShA (dīkṣā): Receiving a mantra or similar instruction from a teacher.

Adhikarana ൨൨ (൨൪) · Śloka ൨൪

ശിശിരേ ശീതമധികം വാതവൃഷ്ട്യാകുലാ ദിശഃ | ശേഷം ഹേമന്തവത് സര്വം വിജ്ഞേയം ലക്ഷണം ബുധൈഃ ||൨൪||

View original

शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः | शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ||२४||

Meaning of the śloka

In shishira the cold is greater, and the quarters are filled with wind and rain. The remaining seasonal signs should be understood as the same as those of hemanta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പ്രസന്നശിശിരര്തുലക്ഷണമാഹ- ശിശിര ഇത്യാദി| വാതവൃഷ്ട്യേതി വാതേന മിശ്രിതാ വൃഷ്ടിര്വാതവൃഷ്ടിഃ||൨൪||

Meaning of the commentary

This describes the signs of an undisturbed shishira season. Vatavrishti means rain mixed with wind.

Key terms

shishire (śiśire): In shishira, the season described as colder than hemanta.
vAtavRuShTiH (vātavṛṣṭiḥ): Rain accompanied by wind.

Adhikarana ൨൩ (൨൫-൨൮) · Śloka ൨൮

സിദ്ധവിദ്യാധരവധൂചരണാലക്തകാങ്കിതേ | മലയേ ചന്ദനലതാപരിഷ്വങ്ഗാധിവാസിതേ ||൨൫|| വാതി കാമിജനാനന്ദജനനോऽനങ്ഗദീപനഃ | ദമ്പത്യോര്മാനഭിദുരോ വസന്തേ ദക്ഷിണോऽനിലഃ ||൨൬|| ദിശോ വസന്തേ വിമലാഃ കാനനൈരുപശോഭിതാഃ | കിംശുകാമ്ഭോജബകുലചൂതാശോകാദിപുഷ്പിതൈഃ ||൨൭|| കോകിലാഷട്പദഗണൈരുപഗീതാ മനോഹരാഃ | ദക്ഷിണാനിലസംവീതാഃ സുമുഖാഃ പല്ലവോജ്ജ്വലാഃ ||൨൮||

View original

सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते | मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते ||२५|| वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः | दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः ||२६|| दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः | किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ||२७|| कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः | दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः ||२८||

Meaning of the śloka

In vasanta, the south wind blows over Mount Malaya, pictured as marked by the red lac on the feet of the wives of Siddhas and Vidyadharas. Scented by its contact with the sandalwood growth there, this wind delights lovers, kindles desire and dissolves the estrangement between a couple. The quarters are clear and beautified by groves in which kimshuka, ambhoja, bakula, chuta, ashoka and other plants bloom. They are enchanting with the songs of cuckoos and the humming of bees, enveloped in the southern breeze, pleasing in appearance and radiant with fresh shoots.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

അധുനാ വസന്തലക്ഷണമാഹ- സിദ്ധേത്യാദി| വസന്തേ ദക്ഷിണദിശോ ജാതത്വാന്മലയപര്വതസ്ഥിതചന്ദനസുരഭിര്ദക്ഷിണോ വായുര്വാതി| അന്യദപി വസന്തലക്ഷണമാഹ- ദിശോ വസന്ത ഇത്യാദി| വസന്തേ ദിശോ വിമലാ രജോധൂമാദിവര്ജിതത്വാന്നിര്മലാ ഭവന്തി| ദിശ ഏവ ച കിംശുകാദിവൃക്ഷപുഷ്പിതൈഃ കാനനൈരുപശോഭിതാ ഭൂഷിതാ ഭവന്തി| താ ഏവ ദിശഃ കോകിലാഷട്പദഗണൌരുപഗീതാ മധുരധ്വനിയുക്താ ഭവന്തി| ദക്ഷിണാനിലസംവീതാ ദക്ഷിണവാതേനാവൃതാ ദിശ ഇത്യര്ഥഃ| സുമുഖാഃ ശോഭനാവകാശാഃ| പല്ലവോജ്ജവലാഃ പല്ലവൈഃ കൃത്വാ ശൃങ്ഗാരിതാഃ||൨൫-൨൮||

Meaning of the commentary

These are the signs of vasanta. The southern wind originates in the south and carries the fragrance of sandalwood growing on Mount Malaya. The further description of the quarters as clear means that they are free from dust, smoke and similar obscurations. They are adorned by groves of flowering kimshuka and other trees. The cuckoos and bees fill them with sweet sounds. Being enveloped by the southern wind means being surrounded by it. Sumukha describes their pleasing open appearance, and pallavojjvala means that fresh shoots adorn them.

Key terms

vasante: In vasanta, the season described through flowering groves and the fragrant southern wind.
caraNAlaktaka (caraṇālaktaka): Red lac applied to the feet in the poetic description.
mAnabhiduro (mānabhiduro): Dispelling the offended reserve or estrangement between lovers.
ShaTpada (ṣaṭpada): Bee, included among the sources of the season's sweet sounds.

Adhikarana ൨൭ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬

ബഭ്രുരുഷ്ണഃ ശരദ്യര്കഃ ശ്വേതാഭ്രവിമലം നഭഃ | തഥാ സരാംസ്യമ്ബുരുഹൈര്ഭാന്തി ഹംസാംസഘട്ടിതൈഃ ||൩൫|| പങ്കശുഷ്കദ്രുമാകീര്ണാ നിമ്നോന്നതസമേഷു ഭൂഃ | ബാണസപ്താഹ്വബന്ധൂകകാശാസനവിരാജിതാ ||൩൬||

View original

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||

Meaning of the śloka

In sharad, the sun is tawny and hot, and the sky is clear with white clouds. Lakes shine with lotuses stirred by the shoulders of hamsa birds. The earth has mud in low places and dryness on higher ground. Bana, saptahva, bandhuka, kasha and asana adorn the landscape.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശരല്ലക്ഷണമാഹ- ബഭ്രുരിത്യാദി|- ബഭ്രുഃ കപിലപിങ്ഗലഃ| ശ്വേതാഭ്രവിമലം നഭ ഇതി നഭ ആകാശം, ശ്വേതാഭ്രം വിമലം ച ഭവതി| ഹംസാംസഘട്ടിതൈരിതി ഹംസസ്കന്ധചാലിതൈഃ| പങ്കശുഷ്കദ്രുമാകീര്ണാ നിമ്നോന്നതസമേഷു ഭൂരിതി നിമ്നാദിഷു പ്രദേശേഷു യഥാസങ്ഖ്യം പങ്കാദികീര്ണാ ഭവതി; ദ്രുമാശ്ച വല്മീകകാരിണ്യഃ സൂക്ഷ്മാഃ പിപീലികാഃ| ബാണേത്യാദി ബാണഃ സഹചരഃ, സപ്താഹ്വഃ സപ്തപര്ണഃ, ബന്ധൂകഃ ബന്ധുജീവകഃ, ‘വാദുലീ’ ഇതി ലോകേ| “മത്സ്യാമ്ലഭോജിനഃ പ്രാച്യാ നിത്യം ചാനൂപസേവിനഃ| ശ്ലീപദം ഗലഗണ്ഡാശ്ച പ്രായസ്തേഷു ഭവന്തി ഹി|| നിമ്നതോയഗതാന് മത്സ്യാന് ഭക്ഷയന്തി സമുദ്രജാന്| പ്രായശഃ കുഷ്ഠിനസ്തേന മനുഷ്യാ ദക്ഷിണാപഥേ|| തൈലാമ്ലഭോജിനോ നിത്യം ഗോധൂമവിദലാശിനഃ| ഭൂയിഷ്ഠമര്ശസാസ്തേന ഖഞ്ജാശ്ചാവന്തിജാ നരാഃ|| മാംസകാമാഃ സുരാകാമാഃ സ്ത്രീകാമാഃ സാഹസേ രതാഃ| മാഗധാസ്തേന ഭൂയിഷ്ഠം ദൃശ്യന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ|| തീക്ഷ്ണാന്യന്നാനി സേവന്തേ ബാഹ്ലീകാസ്തു വിശേഷതഃ| അഭിഷ്യന്ദീനി മാംസാനി തഥാ ധാന്യോദകാനി ച|| പ്രകൃത്യാ ചാപ്യഭിഷ്യണ്ണാഃ സേവന്തേ മാനവാഃ സദാ| തേന ബാഹ്ലീകദേശേഷു പ്രായോ വ്യാധിര്ബലാസകഃ|| നാനാദേശസ്വഭാവാ യേ നാനാഹാരാസ്തഥൈവ ച| നാനാചാരാ നൈകസത്ത്വാ ധര്മിണോऽധര്മിണസ്തഥാ| തേഷാം സാത്മ്യം ച സത്ത്വം ച ഋതുകാലം ച ലക്ഷയേത്| ഭൈഷജ്യം തു തതഃ കുര്യാദ്ദേഹം വിജ്ഞായ ദേഹിനാമ്|| യസ്യ ദേശസ്യ യത്സാത്മ്യം യച്ചാസ്യ ചരിതം ഭവേത്| തേന ഭേഷജസംയുക്തം ഭൈഷജ്യമുപകല്പയേത്|| ആരോഗ്യം തേന വര്ണൌജോ ബലം വീര്യം ച ജായതേ| വര്ജനാദൃതുസാത്മ്യാനാം കൃശോ നിത്യം സുദുര്ബലഃ|| നിത്യം രോഗാഭിഭൂതശ്ച പുമാന് സാത്മ്യവിവര്ജനാത്|| തസ്മാത് സാത്മ്യം നിഷേവേത ഹ്യസാത്മ്യം പരിവര്ജയേത്|| സാത്മ്യസേവീ ജിതക്രോധോ നിത്യം ചാപി ജിതേന്ദ്രിയഃ|| ജീര്ണഭോജീ മിതസ്വപ്നഃ സുഖം ജീവത്യനാമയഃ|| ഋതവഃ പ്രാഗ്വിനിര്ദിഷ്ടാ ബലയോഗസ്വഭാവതഃ| തേഷു ഗര്ഭാ നിഷിക്താസ്തു തഥാരൂപാസ്തഥായുഷഃ| താന് വിജ്ഞായ തതോ ബുദ്ധ്യാ പ്രശസ്താന്നിന്ദിതാനപി|| തതോऽസ്യാഹാരസംയുക്തം ഭേഷജം ചാവചാരയേത്| തതോऽസ്യാരോഗതാ ദേഹേ ബലം വീര്യം ച വര്ധതേ” ഇതി||൩൫-൩൬||

Meaning of the commentary

Babhru is glossed as tawny or yellowish-brown. The sky is both clear and marked by white clouds, and the lotuses are moved by the shoulders of hamsa birds. The commentator assigns the descriptions of mud, dryness and druma respectively to low, high and level places. Unusually, druma is here glossed as tiny ants that make anthills. Bana is identified as sahachara, saptahva as saptaparna, and bandhuka as bandhujivaka, locally called vaduli. A long quotation then associates regional habits with particular disorders. It says that eastern people who habitually eat fish and sour foods and frequent marshy places commonly have shlipada and galaganda; that people in the south who eat fish from low-lying waters and the sea commonly have kushtha; that people of Avanti who habitually eat oily and sour foods, wheat and split pulses commonly have arshas and lameness; and that people of Magadha, described as fond of meat, alcohol, sexual activity and daring exertion, are often seen with rajayakshman. It further associates the Bahlikas' use of sharp foods, abhishyandin meats and grain-based liquids, together with an already moist or congested disposition, with balasaka. These are the quoted text's regional and causal assertions. The quotation instructs the physician to consider differences in region, diet, conduct, mental disposition and ethical conduct, and to assess satmya, sattva, the season and the patient's body before selecting treatment. Medicines should be arranged in accordance with the person's regional suitability and customary way of living. It attributes health, complexion, ojas, strength and vigour to such appropriate treatment, and thinness, weakness and repeated illness to abandoning seasonal and habitual suitability. It therefore recommends what is satmya and avoidance of what is asatmya, together with restraint of anger and the senses, eating after the preceding food has digested and moderate sleep. Finally, it relates the previously described seasonal qualities and strength to the characteristics and lifespan of offspring conceived in those seasons. After assessing favourable and unfavourable features, it recommends coordinating medicine with diet, attributing increased health, strength and vigour to that approach.

Key terms

sharad (śarad): The season whose landscape and weather are described here.
sAtmyaM (sātmyam): What is suitable or habituated to in the individual's regional and personal circumstances.
abhiShyandIni (abhiṣyandīni): Describing foods regarded in the quotation as promoting moistness or obstruction.
sattvaM (sattvam): The patient's mental disposition, to be assessed before treatment.

← 5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ 7. yantravidhyadhyāyaḥ →