તત્ર સમાસેનાનવબદ્ધશલ્યોદ્ધરણાર્થં પઞ્ચદશ હેતૂન્ વક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- સ્વભાવઃ, પાચનં, ભેદનં, દારણં, પીડનં, પ્રમાર્જનં, નિર્ધ્માપનં, વમનં, વિરેચનં, પ્રક્ષાલનં, પ્રતિમર્શઃ, પ્રવાહણમ્, આચૂષણમ્, અયસ્કાન્તો, હર્ષશ્ચેતિ ||૪||
View original
तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः | तद्यथा- स्वभावः, पाचनं, भेदनं, दारणं, पीडनं, प्रमार्जनं, निर्ध्मापनं, वमनं, विरेचनं, प्रक्षालनं, प्रतिमर्शः, प्रवाहणम्, आचूषणम्, अयस्कान्तो, हर्षश्चेति ||४||
Meaning of the śloka
Fifteen means for removing a foreign body that is not firmly lodged are stated in summary: natural action, maturation, incision, splitting, pressure, wiping, expulsion by blowing, emesis, purgation, washing, rubbing, bearing down, suction, a magnet, and joy.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
તત્રાનવબદ્ધસ્યૈવ પ્રથમમઙ્ગીકૃતસ્ય પરિસઙ્ખ્યાય હેતૂન્ પરિહરણે દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| સ્વભાવઃ પ્રકૃતિઃ; પાચનમિતિ અપક્વશલ્યસ્ય પાચનદ્રવ્યૈઃ પાકવિધાનં; ભેદનમિતિ વૃદ્ધિપત્રાદિભિઃ શસ્ત્રૈઃ સ્ફોટનં; દારણમિતિ ચિરબિલ્વાદિભિર્મિશ્રકોક્તૈરૌષધૈર્વિદારણં; પીડનમિતિ ‘દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં’(સૂ. અ.૩૭) ઇત્યાદિમિશ્રકોક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ કૃત્વા પીડ્યતે યત્; પ્રમાર્જનમિતિ બાલવસ્ત્રાભિઃ પ્રોઞ્છનં; નિર્ધ્માપનમિતિ પ્રધમનમ્, એતદુક્તં ભવતિ પિપ્પલીકટ્ફલાદિચૂર્ણસ્ય નાડ્યા નાસાન્તઃપ્રાપણં; પ્રતિમર્શઃ અઙ્ગુલ્યાદિઘર્ષણં; પ્રવાહણં વિ(નિ)કુન્થનમ્; આચૂષણં મુખશૃઙ્ગૈઃ કૃત્વા યચ્ચૂષ્યતે; અયસ્કાન્તઃ પાષાણવિશેષઃ, યદ્યપ્યયસ્કાન્ત ઇતિ સામાન્યેનોપાત્તસ્તથાઽપ્યત્ર કર્ષકો ગ્રાહ્યઃ; હર્ષસ્તુષ્ટિઃ||૪||
Meaning of the commentary
Natural action means the body's own process. Maturation uses ripening substances for an unripe embedded object. Incision opens it with instruments such as the vriddhipatra, while splitting uses medicines such as cirabilva described in the Mishraka section. Pressure employs the specified slimy substances. Wiping is done with hair, cloth or similar material. Nirdhmapana is blowing medicinal powder such as pippali or katphala through a tube into the nose. Pratimarsha is rubbing with a finger or similar means. Pravahana is bearing down or straining, with a variant form of the term in the commentary. Suction is performed with the mouth or a horn. Ayaskanta here specifically means an attracting magnetic stone. Harsha means joy or delight.
Key terms
- anavabaddhashalyoddharaNa (anavabaddhashalyoddharana)
- Removal of a foreign body that is not firmly lodged.
- ayaskAnta (ayaskanta)
- An attracting magnetic stone included among the removal means.