ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨਾਨਵਬਦ੍ਧਸ਼ਲ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਹੇਤੂਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਪਾਚਨਂ, ਭੇਦਨਂ, ਦਾਰਣਂ, ਪੀਡਨਂ, ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨਂ, ਨਿਰ੍ਧ੍ਮਾਪਨਂ, ਵਮਨਂ, ਵਿਰੇਚਨਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਂ, ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਵਾਹਣਮ੍, ਆਚੂਸਣਮ੍, ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤੋ, ਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੪||
View original
तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः | तद्यथा- स्वभावः, पाचनं, भेदनं, दारणं, पीडनं, प्रमार्जनं, निर्ध्मापनं, वमनं, विरेचनं, प्रक्षालनं, प्रतिमर्शः, प्रवाहणम्, आचूषणम्, अयस्कान्तो, हर्षश्चेति ||४||
Meaning of the śloka
Fifteen means for removing a foreign body that is not firmly lodged are stated in summary: natural action, maturation, incision, splitting, pressure, wiping, expulsion by blowing, emesis, purgation, washing, rubbing, bearing down, suction, a magnet, and joy.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਤਤ੍ਰਾਨਵਬਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਥਮਮਙ੍ਗੀਕਤਸ੍ਯ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਹੇਤੂਨ੍ ਪਰਿਹਰਣੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਕਤਿਃ; ਪਾਚਨਮਿਤਿ ਅਪਕ੍ਵਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪਾਕਵਿਧਾਨਂ; ਭੇਦਨਮਿਤਿ ਵਦ੍ਧਿਪਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਫੋਟਨਂ; ਦਾਰਣਮਿਤਿ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਰ੍ਵਿਦਾਰਣਂ; ਪੀਡਨਮਿਤਿ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਾਂ’(ਸੂ. ਅ.੩੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਯਤ੍; ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨਮਿਤਿ ਬਾਲਵਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਃ ਪ੍ਰੋਞ੍ਛਨਂ; ਨਿਰ੍ਧ੍ਮਾਪਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਧਮਨਮ੍, ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਕਟ੍ਫਲਾਦਿਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯਾ ਨਾਸਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਾਪਣਂ; ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦਿਘਰ੍ਸਣਂ; ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਵਿ(ਨਿ)ਕੁਨ੍ਥਨਮ੍; ਆਚੂਸਣਂ ਮੁਖਸ਼ਙ੍ਗੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਯਚ੍ਚੂਸ੍ਯਤੇ; ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਃ ਪਾਸਾਣਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਪਾਤ੍ਤਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਸਕੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ; ਹਰ੍ਸਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਃ||੪||
Meaning of the commentary
Natural action means the body's own process. Maturation uses ripening substances for an unripe embedded object. Incision opens it with instruments such as the vriddhipatra, while splitting uses medicines such as cirabilva described in the Mishraka section. Pressure employs the specified slimy substances. Wiping is done with hair, cloth or similar material. Nirdhmapana is blowing medicinal powder such as pippali or katphala through a tube into the nose. Pratimarsha is rubbing with a finger or similar means. Pravahana is bearing down or straining, with a variant form of the term in the commentary. Suction is performed with the mouth or a horn. Ayaskanta here specifically means an attracting magnetic stone. Harsha means joy or delight.
Key terms
- anavabaddhashalyoddharaNa (anavabaddhashalyoddharana)
- Removal of a foreign body that is not firmly lodged.
- ayaskAnta (ayaskanta)
- An attracting magnetic stone included among the removal means.