Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

੨. ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਪਨਯਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨

ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਪਨਯਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

View original

अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now, therefore, we shall explain the chapter on the initiation of a student, as the revered Dhanvantari taught it.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ, ਅਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੇ, ਸ ਚ ਹੇਤੁਃ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ; ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਂ ਅਥਾਤਃਸ਼ਬ੍ਦੌ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੌ| ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਪਨਯਨੀਯਮਿਤਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯ ਉਪਨਯਨਂ ਦੀਕ੍ਸਾ, ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਪਨਯਨੀਯਸ੍ਤਂ ਤਥਾ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਉਪਨਯਨਮਾਤ੍ਮਵਤ੍ਤਯਾ ਅਰ੍ਥੀ(ਙ੍ਗੀ)ਕਰਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨੀਤਾਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪਠਨਾਰਮ੍ਭੇ ਪੁਨਰੁਪਨਯਨਂ, ਯਥਾ ਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਾਨ੍ਯਧੀਤ੍ਯ ਅਥਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭੇ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਰਤਾਵਤਰਣਂ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਾਰਮ੍ਭੇ ਚ, ਤਦ੍ਵਦਤ੍ਰਾਪਿ||੧-੨||

Meaning of the commentary

The commentator says that 'as the revered Dhanvantari taught' is to be understood in every chapter. Atha indicates that this chapter follows the previous one, and atah indicates the reason already explained there. Upanayana is explained as diksha, initiation, and the chapter concerns that act. An alternative interpretation relates it to accepting the student as one's own. Although the students described as Brahmanas and others have already undergone initiation, a further initiation is prescribed at the beginning of Ayurveda study. The analogy is renewed observance when beginning the Atharvaveda after studying the other Vedas, or when beginning Dhanurveda.

Key terms

shiShyopanayanIyam (śiṣyopanayanīyam)
Concerning the student's initiation, the subject of this chapter.
dIkShA (dīkṣā)
Initiation into the discipline and its observances.

Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪

ਉਪਨਯਨੀਯਂ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਸੁ ਤਿਥਿਕਰਣਮੁਹੂਰ੍ਤਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਸ਼ੁਚੌ ਸਮੇ ਦੇਸ਼ੇ ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰਂ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਮੁਪਲਿਪ੍ਯ ਗੋਮਯੇਨ, ਦਰ੍ਭੈਃ ਸਂਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਰਤ੍ਨਪੁਸ੍ਪਲਾਜਭਕ੍ਤੈਰ੍ਦੇਵਤਾਃ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ ਭਿਸਜਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰੋਲ੍ਲਿਖ੍ਯਾਭ੍ਯੁਕ੍ਸ੍ਯ ਚ ਦਕ੍ਸਿਣਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਮੁਪਸਮਾਧਾਯ, ਖਦਿਰਪਲਾਸ਼ਦੇਵਦਾਰੁਬਿਲ੍ਵਾਨਾਂ ਸਮਿਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਣਾਂ (ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮਧੂਕਾਨਾਂ) ਦਧਿਮਧੁਘਤਾਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਦਾਰ੍ਵੀਹੌਮਿਕੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਸਪ੍ਰਣਵਾਭਿਰ੍ਮਹਾਵ੍ਯਾਹਤਿਭਿਃ ਸ੍ਰੁਵੇਣਾਜ੍ਯਾਹੁਤੀਰ੍ਜੁਹੁਯਾਤ੍, ਤਤਃ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮਸੀਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ਿਸ੍ਯਮਪਿ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੪||

View original

उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||

Meaning of the śloka

The passage describes initiation of an eligible Brahmana student at an auspicious tithi, karana, muhurta, and nakshatra, in a suitable direction and on clean, level ground. A square ritual area of four hastas is prepared with cow dung and darbha grass. Deities, Brahmanas, and physicians are honoured with gems, flowers, parched grain, and cooked food. The area is marked and sprinkled, Brahma is placed to the south, and the fire is established. Fuel sticks of khadira, palasha, devadaru, and bilva, or of four milky trees—nyagrodha, udumbara, ashvattha, and madhuka—are anointed with curd, honey, and ghee. The prescribed Darvihoma rite includes ghee offerings with a sruva, accompanied by the mahavyahritis and pranava. Svaha offerings are then made for each deity and rishi, and the student is also made to perform them.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਸ਼ਿਸ੍ਯਗੁਣਸਮ੍ਪਦਮਭਿਧਾਯ, ਉਪਨਯਨਵਿਧਿਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਉਪਨਯਨੀਯਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਉਪਨਯਨੀਯਮ੍ ਉਪਨਯਨਾਰ੍ਹਂ ਪੂਰ੍ਵੋਦਿਤਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਂ ਭਿਸਕ੍ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਂ ਕਾਰਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਦਾ ਕਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦਨੁ ਰਤ੍ਨਪੁਸ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੋਲ੍ਲਿਖ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਮਗ੍ਨਿਮੁਪਸਮਾਧਾਯ ਖਦਿਰਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਣਾਂ ਵਾ ਦਧਿਮਧੁਘਤਾਕ੍ਤਾਭਿਃ ਸਮਿਦ੍ਭਿਃ ਕਤ੍ਵਾ ਦਾਰ੍ਵੀਹੌਮਿਕੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਜੁਹੁਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਸਪ੍ਰਣਵਾਭਿਰ੍ਮਹਾਵ੍ਯਾਹਤਿਭਿਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸ੍ਰੁਵੇਣ ਕਤ੍ਵਾ ਆਜ੍ਯਾਹੁਤੀਰੇਵ ਜੁਹੁਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਉਪਨਯਨੀਯਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਉਪਨਯਨੀਯ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ; ਤੇਨ ਉਪਨੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਇਦਮਿਦਂ ਕਤ੍ਵਾ ਆਜ੍ਯਾਹੁਤੀਰ੍ਜੁਹੁਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗ੍ਰਹਣਂ ਵਰ੍ਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਸੁ ਤਿਥਿਕਰਣਮੁਹੂਰ੍ਤਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਤਿਥਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾਦ੍ਯਾਃ, ਕਰਣਾਨਿ ਬਵਬਾਲਵਾਦੀਨਿ, ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ਼ਿਵਾਦ੍ਯਾ ਅਨਿਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ, ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਿ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ; ਏਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਵਚਨਾਦੁਨ੍ਨੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਮੁਦੀਚ੍ਯਾਂ ਵਾ| ਚਤੁਰਸ੍ਰਂ ਚਤੁਸ੍ਕੋਣਮ੍| ਗੋਮਯੇਨ ਗੋਪੁਰੀਸੇਣ| ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਂ ਵ੍ਰਤਸਾਧਨਪਿਣ੍ਡਿਕਾਂ, ਗੋਚਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰਭੂਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਏਕੇ ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਗੋਚਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਗੋਚਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਯੋਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ- ਗੋਚਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਂ ਸਂਸ੍ਕਤਾ ਭੂਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ; ਉਲ੍ਲਿਖ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖੀਂ ਲੇਖਾਂ ਕਤ੍ਵਾ; ਅਭ੍ਯੁਕ੍ਸ੍ਯ ਜਲੇਨ ਸਿਕ੍ਤ੍ਵਾ| ਅਗ੍ਨਿਮੁਪਸਮਾਧਾਯ ਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇ ਆਰੋਪ੍ਯ| ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਣਾਮਿਤਿ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮਧੂਕਾਨਾਮ੍| ਦਾਰ੍ਵੀਹੌਮਿਕੇਨ ਵਿਧਿਨੇਤਿ ਦਾਰ੍ਵੀਹੋਮਪ੍ਰੋਕ੍ਤਕਲ੍ਪੇਨ; ਦਾਰ੍ਵੀਹੌਮਿਕੋ ਵਿਧਿਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਛਨ੍ਦੋਵਿਦਾਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਸਪ੍ਰਣਵਾਭਿਃ ਸੋਙ੍ਕਾਰਾਭਿਃ, ਮਹਾਵ੍ਯਾਹਤਿਭਿਃ ਭੂਃ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ; ਤਥਾਹਿ-  ਭੂਃ ਸ੍ਵਾਹਾ,  ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਾਹਾ,  ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵਾਹਾ,  ਭੂਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਇਤਿ| ਸ੍ਰੁਵੇਣਾਜ੍ਯਾਹੁਤੀਰ੍ਜੁਹੁਯਾਦਿਤਿ ਦਾਰੁਹਸ੍ਤਕੇਨ ਘਤਾਹੁਤੀਰ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮਸੀਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸੀਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਂ ਪ੍ਰਤਿਸੀਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਯੇ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਅਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਪ੍ਰਤਿਸੀਨਿਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਯੇ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਆਤ੍ਰੇਯਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੪||

Meaning of the commentary

The main construction is that the physician has the eligible student perform the svaha offerings after the stated preparations. An alternative reading changes the grammar so that the Brahmana is the initiating teacher who prepares and offers. Brahmana is mentioned first in accordance with the precedence asserted within this ritual account. The auspicious times are to be determined by those versed in jyotisha. The suitable direction is east or north. Chaturasra means four-cornered. Sthandila is explained as a prepared platform for the observance, or as an area the size of a cowhide. Another reading substitutes 'cowhide-sized' for 'four hastas' and interprets the two descriptions as corresponding measures of prepared ground. Ullikhya means making an upward-oriented line, and abhyukshya means sprinkling with water. Establishing the fire means bringing it into place. The commentary identifies the four milky trees and refers the detailed Darvihoma procedure to those knowledgeable in the relevant ritual tradition. Pranava is Om. The mahavyahritis are exemplified by Om bhuh svaha, Om bhuvah svaha, Om svah svaha, and Om bhur bhuvah svah svaha. Sruva is the wooden implement used for the ghee offerings. The repeated sense of 'for each' applies to both deities and rishis: the examples name Brahma, Prajapati, the Ashvins, and Indra, followed by Dhanvantari, Bharadvaja, Atreya, and others.

Key terms

sthaNDilaM (sthaṇḍilaṃ)
The prepared ritual ground or platform for initiation.
dArvIhaumikena (dārvīhaumikena)
According to the Darvihoma ritual procedure referred to in the commentary.
sapraNavAbhiH (sapraṇavābhiḥ)
Accompanied by the pranava, Om.
sruveNa (sruveṇa)
With the wooden offering implement used for ghee.

Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬

ਤਤੋਗ੍ਨਿਂ ਤ੍ਰਿਃ ਪਰਿਣੀਯਾਗ੍ਨਿਸਾਕ੍ਸਿਕਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਮੋਹਮਾਨਾਹਙ੍ਕਾਰੇਰ੍ਸ੍ਯਾਪਾਰੁਸ੍ਯਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਾਨਤਾਲਸ੍ਯਾਯਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਨੀਚਨਖਰੋਮ੍ਣਾਸ਼ੁਚਿਨਾ ਕਸਾਯਵਾਸਸਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਭਿਵਾਦਨਤਤ੍ਪਰੇਣਾਵਸ਼੍ਯਂ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਮਦਨੁਮਤਸ੍ਥਾਨਗਮਨਸ਼ਯਨਾਸਨਭੋਜਨਾਧ੍ਯਯਨਪਰੇਣ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇਸੁ ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਮ੍; ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਤੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯਾਧਰ੍ਮੋ ਭਵਤਿ, ਅਫਲਾ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ, ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ||੬||

View original

ततोऽग्निं त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात्- कामक्रोधलोभमोहमानाहङ्कारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा, नीचनखरोम्णाशुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं, मदनुमतस्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम्; अतोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति, अफला च विद्या, न च प्राकाश्यं प्राप्नोति ||६||

Meaning of the śloka

After three circumambulations of the fire, the teacher addresses the student with fire as witness. The student is to give up desire, anger, greed, delusion, conceit, self-assertion, envy, harsh speech, tale-bearing, falsehood, laziness, and disreputable conduct; keep nails and hair short, remain clean, wear kashaya-coloured clothing, and be devoted to truth, observances, brahmacharya, and respectful greeting. The student's places of residence, movements, sleeping, sitting, eating, and study are to follow the teacher's permission, and the student is to act for what is pleasing and beneficial to the teacher. Contrary conduct is said to bring adharma, render the learning fruitless, and prevent its recognition.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਤਤੋਗ੍ਨਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਃ ਪਰਿਣੀਯ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣੀਕਤ੍ਯ, ਅਗ੍ਨਿਸਾਕ੍ਸਿਕਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਸਾਕ੍ਸਿਕਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦੇਵਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਕਿਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਕਾਮਾਦੀਨ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ, ਮਤ੍ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇਸੁ ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ|- ਕਾਮਃ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਤ੍ਰੀਵਿਸਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ, ਅਥਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ ਗ੍ਰਹਣਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ, ਸ੍ਵਬਾਨ੍ਧਵਕਤਸ੍ਨੇਹੋ ਵਾ ਕਾਮਃ; ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਰਸ੍ਯਾਪਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਂ ਹਦਯੋਤ੍ਤੇਜਃ; ਲੋਭਃ ਪਰਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣੇਚ੍ਛਾ; ਮੋਹਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇ ਮੂਢਤਾ, ਸਾ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਕਾਰਣੈਃ- ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍, ਸਂਸ਼ਯਜ੍ਞਾਨਾਤ੍, ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚ; ਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣਾਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਂ; ਕਾਰ੍ਯੇਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਤੋਹਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰਃ; ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ; ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਰੂਕ੍ਸਤਾ; ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਂ ਸੂਚਕਤਾ; ਅਨਤਮਸਤ੍ਯਂ; ਆਲਸ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨੁਤ੍ਸਾਹਃ; ਅਯਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਵਾਚ੍ਯਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਨਿ; ਹਿਤ੍ਵਾ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ| ਨੀਚਨਖਰੋਮ੍ਣੇਤਿ ਕ੍ਲਪ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨੀਚਮਲ੍ਪਂ ਨਖਾਦਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਤੇਨ| ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਭਿਵਾਦਨਤਤ੍ਪਰੇਣੇਤਿ ਤਤ੍ਪਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਸਮਸ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਃ| ਅਵਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਦਨੁਮਤਾਨਿ ਮਯਾਨੁਜ੍ਞਾਤਾਨਿ ਮਤ੍ਕਥਿਤਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ੍ਥਾਨਾਦਿਪਰੇਣ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਠੇਨ ਭੂਤ੍ਵਾ| ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਮ੍||੬||

Meaning of the commentary

Three circumambulations means going around the fire three times in the auspicious direction. Kama is explained variously as desire for contact with a particular woman, a drive towards sense objects, or attachment to one's relations. Krodha is an agitation of the heart connected with harming another, and lobha the wish for another's property. Moha is confusion about truth arising from ignorance, doubt, or mistaken knowledge. Mana is regarding oneself as superior, while ahamkara is acting from 'I' without due reflection. Irshya is inability to bear another's prosperity; parushya is rough speech; paishunya is tale-bearing; anrita is untruth; alasya is lack of energy for work; and ayashasya covers conduct that invites blame. Short nails and hair means keeping them trimmed. Devotion applies separately to truth, observance, brahmacharya, and greeting; brahmacharya is explained as restraint of all the senses. Avashyam makes these requirements definite. The teacher-approved activities are those permitted or instructed by the teacher, and prakashya means becoming known or recognised.

Key terms

agnisAkShikaM (agnisākṣikaṃ)
With the fire as witness to the student's undertaking.
brahmacaryaM (brahmacaryaṃ)
Restraint of all the senses, as explained here.
mohaH (mohaḥ)
Confusion about truth, linked to ignorance, doubt, or mistaken knowledge.
prAkAshyaM (prākāśyaṃ)
Recognition or becoming known, referring to the student's learning.

Adhikarana ੮ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦

ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਕਸ੍ਣੇਸ੍ਟਮੀ ਤਨ੍ਨਿਧਨੇਹਨੀ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਤਥਾਪ੍ਯੇਵਮਹਰ੍ਦ੍ਵਿਸਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ | ਅਕਾਲਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਘੋਸੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਰਾਸ੍ਟ੍ਰਕ੍ਸਿਤਿਪਵ੍ਯਥਾਸੁ ||੯|| ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਯਾਨਾਦ੍ਯਤਨਾਹਵੇਸੁ ਮਹੋਤ੍ਸਵੌਤ੍ਪਾਤਿਕਦਰ੍ਸ਼ਨੇਸੁ | ਨਾਧ੍ਯੇਯਮਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਯੇਸੁ ਵਿਪ੍ਰਾ ਨਾਧੀਯਤੇ ਨਾਸ਼ੁਚਿਨਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ||੧੦||

View original

भवतश्चात्र- कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेऽहनी द्वे शुक्ले तथाऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् | अकालविद्युत्स्तनयित्नुघोषे स्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु ||९|| श्मशानयानाद्यतनाहवेषु महोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु | नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा नाधीयते नाशुचिना च नित्यम् ||१०||

Meaning of the śloka

These verses prescribe occasions for suspending study: certain eighth and end-of-fortnight lunar days in both the dark and bright halves of the month; the two daily twilight periods; unseasonal lightning and thunder; distress affecting one's own community, country, or ruler; cremation grounds, travel on conveyances, places of killing, and battles; major festivals and ominous phenomena; and other occasions when Brahmanas suspend study. Study is also prohibited while unclean.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ਇਦਾਨੀਮਨਧ੍ਯਯਨਕਾਲਮਾਹ- ਕਸ੍ਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣੇਸ੍ਟਮੀਤਿ ਕਸ੍ਣਪਕ੍ਸੇ ਯਾ ਅਸ੍ਟਮੀ, ਤਨ੍ਨਿਧਨੇ ਕਸ੍ਣਪਕ੍ਸਾਵਸਾਨੇ, ਅਹਨੀ ਦ੍ਵੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼੍ਯਮਾਵਸ੍ਯੇ; ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸੇਪਿ, ਤਥਾ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਨਾਧ੍ਯੇਯਮਿਤਿ; ਤੇਨਾਤ੍ਰਾਪਿ ਅਸ੍ਟਮੀਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੀਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀਸੁ ਨਾਧ੍ਯੇਯਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦੋਸ੍ਤੁ ਪਾਠਨਿਸੇਧਃ ‘ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਯੇਸੁ ਵਿਪ੍ਰਾ ਨਾਧੀਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗਮ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾਵਨ੍ਯਥਾ ਗਹੀਤੁਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਨ੍ਨਿਧਨੇ ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਪਕ੍ਸਾਵਸਾਨੇ ਅਹਨਿ ਨਾਧ੍ਯੇਯਂ, ਤੇਨ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਗਹੀਤਾ; ਅਹਨੀ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਪਕ੍ਸਾਵਸਾਨਸਮੀਪੇ ਯੌ ਦ੍ਵੌ ਦਿਵਸੌ ਤਯੋਰਪਿ ਨਾਧ੍ਯੇਯਂ, ਤੇਨ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੀਪ੍ਰਤਿਪਦੌ| ਅਹਾਨਿ ਨਿਯਮ੍ਯ ਅਹਰਵਯਵਾਨ੍ਨਿਯਨ੍ਤੁਮਾਹ- ਅਹਰ੍ਦ੍ਵਿਸਨ੍ਧ੍ਯਮਿਤਿ|- ਅਹਨਿ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰ੍ਨਾਧ੍ਯੇਯਮਿਤਿ| ਅਕਾਲਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਘੋਸੇ ਇਤਿ ਅਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਘੋਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਅਕਾਲਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ ਅਨਾਰ੍ਤਵਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍; ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗ੍ਰਹਣਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਕਾਲਿਕੀ ਵਸ੍ਟਿਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ, ਅਕਾਲਵਸ੍ਟਿਃ ਅਨਤੁਵਸ੍ਟਿਃ, ਸਾ ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਃ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ- ‘‘ਪੌਸਾਦਿਚਤੁਰੋ ਮਾਸਾਨ੍ ਸ੍ਮਤਾ ਵਸ੍ਟਿਰਕਾਲਿਕੀ’’- ਇਤਿ; ਅਕਾਲਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਘੋਸ ਇਤਿ ਅਨਤੁਮੇਘਗਰ੍ਜਿਤਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮੇਘਗਰ੍ਜਿਤਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਰਾਸ੍ਟ੍ਰਕ੍ਸਿਤਿਪਵ੍ਯਥਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨਾਤ੍ਮੀਯਲੋਕਦੇਸ਼ਭੂਪਪੀਡਾਸੁ| ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਯਾਨਾਦ੍ਯਤਨਾਹਵੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਂ ਮਤਮਰ੍ਤ੍ਯਦਾਹਸ੍ਥਾਨਂ, ਯਾਨਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ, ਅਦ੍ਯਤਨਂ ਵਧਸ੍ਥਾਨਮ੍ , ਆਹਵਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਃ| ਮਹੋਤ੍ਸਵੌਤ੍ਪਾਤਿਕਦਰ੍ਸ਼ਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮਹੋਤ੍ਸਵਾਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋਤ੍ਸਵਾਦਯਃ; ਤਥਾਹਿ- ਭਾਦ੍ਰਪਦਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਮਹੋਤ੍ਸਵਃ, ਆਸ਼੍ਵਿਨ੍ਯਾਂ ਕੌਮੁਦੀਮਹੋਤ੍ਸਵਃ, ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਕੁਬੇਰਮਹੋਤ੍ਸਵਃ, ਚੈਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਰਯੋਦਸ਼੍ਯਾਂ ਮਦਨਮਹੋਤ੍ਸਵਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ; ਉਤ੍ਪਾਤਃ ਅਨਿਸ੍ਟਸੂਚਕਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਘਾਤਾਦਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੂਤ੍ਪਾਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਾਚਕ੍ਸਤੇ- ਭੌਮਮ੍, ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ, ਦਿਵ੍ਯਮਿਤਿ; ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਭੌਮ ਉਤ੍ਪਾਤਃ ਸ੍ਥਿਰਾਜਾਤਃ, ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਚਾਪਾਦਿ, ਦਿਵ੍ਯੋ ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਵੈਕਤਮੁਤ੍ਪਾਤਾਦਿਸ਼੍ਚ; ਉਤ੍ਪਾਤ ਏਵ ਔਤ੍ਪਾਤਿਕਃ| ਅਨੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਨਾਧ੍ਯੇਯਮਨ੍ਯੇਸੁ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਚ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋਗਾਨਾਂ ਵਚਨਾਦੇਵਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟਾਦਿਭੋਜਵਚਨਮਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ| ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਟਮੀਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੯-੧੦||

Meaning of the commentary

One reading identifies the eighth day, fourteenth day, and new-moon day of the dark fortnight, and the corresponding eighth, fourteenth, and full-moon days of the bright fortnight. The following first days are included under the later reference to other non-study days. Another parsing takes the end-day as new moon and the two adjoining days as the fourteenth and first, thereby accounting for the first day differently. The two twilight periods are morning and evening. Unseasonal qualifies both lightning and thunder. Lightning also stands for unseasonal rain, illustrated through the cold seasons and the four months beginning with Pausha. Another view understands the thunder reference as thunder at twilight. 'One's own' applies to community, country, and ruler. The commentary separately glosses cremation ground, conveyance such as an elephant, a place of killing, and battle. Examples of major festivals include those of Shakra, Kaumudi, Kubera, and Madana. Utpata is a sign understood as foretelling misfortune. Another classification divides such phenomena into terrestrial, atmospheric, and celestial kinds, giving atmospheric appearances and changes involving planets or constellations among its examples. Other occasions are to be learned from the relevant Vedic authorities. The commentary also mentions another approach drawing on Bhoja's statements, including rules concerning ucchishta, and records the alternative reading krishnashtami. The distinctions here concern the text's traditional study observances.

Key terms

anadhyayanakAlam (anadhyayanakālam)
An occasion or time when study is to be suspended.
ahardvisandhyam
The two daily junctions, interpreted as morning and evening twilight.
utpAtaH (utpātaḥ)
A phenomenon interpreted in the text as an omen of misfortune.
← 1. vēdōtpattyadhyāyaḥ3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ →