૭. યન્ત્રવિધ્યધ્યાયઃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

યન્ત્રશતમેકોત્તરમ્; અત્ર હસ્તમેવ પ્રધાનતમં યન્ત્રાણામવગચ્છ, (કિં કારણં ? યસ્માદ્ધસ્તાદૃતે યન્ત્રાણામપ્રવૃત્તિરેવ) તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામ્ ||૩||

View original

यन्त्रशतमेकोत्तरम्; अत्र हस्तमेव प्रधानतमं यन्त्राणामवगच्छ, (किं कारणं ? यस्माद्धस्तादृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव) तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्मणाम् ||३||

Meaning of the śloka

There are one hundred and one yantras. Among them, understand the hand to be the foremost, because the actions of instruments depend upon it. The parenthetical wording asks why this is so and explains that instruments do not function without the hand.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

યન્ત્રાણાં સઙ્ખ્યામાહ- યન્ત્રશતમિત્યાદિ| એકોત્તરમેકાધિકમ્; અન્યે તુ શતશબ્દોઽસઙ્ખ્યેયવાચી , ઉત્તરશબ્દઃ પ્રધાનવાચી; એતેન યન્ત્રાણામસઙ્ખ્યેયત્વમુક્તમેકસ્ય પ્રધાનત્વં ચેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અત્ર યત્ પ્રધાનં તદેવ દર્શયતિ- અત્ર હસ્તમેવેત્યાદિ| પ્રધાનતમમતિશયેન પ્રધાનમ્| અવગચ્છ જાનીહિ| યદ્યપ્યગ્રે કઙ્કમુખસ્ય પ્રધાનત્વમુક્તમસ્તિ, તથાઽપિ હસ્તસ્ય પ્રાધાન્યં ન વિરુધ્યતે, પ્રધાનતમત્વાત્તસ્યેતિ| પ્રધાનત્વે હેતુમાહ- તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામિતિ| હસ્તાયત્તત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ- ‘કિં કારણં? યસ્માદ્ધસ્તાદૃતે યન્ત્રાણામપ્રવૃત્તિરેવ તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામ્’ ઇતિ||૩||

Meaning of the commentary

Ekottara ordinarily means one more, giving a count of one hundred and one. Others interpret shata as innumerable and uttara as foremost: on that interpretation, instruments are innumerable, but one is foremost. The passage identifies that foremost instrument as the hand. Pradhanatama means pre-eminent to the highest degree, and avagaccha means understand. Although the kankamukha instrument is later called foremost, this does not contradict the hand's primacy, since the hand is described in the superlative. Instrumental actions depend on the hand. Another textual reading includes the explicit question and answer that instruments do not operate without the hand, since their actions depend on it.

Key terms

ekottaram: One more, ordinarily establishing a total of one hundred and one here.
pradhAnatamam (pradhānatamam): Foremost to the highest degree, describing the hand.

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

તત્ર ચતુર્વિંશતિઃ સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ , દ્વે સન્દંશયન્ત્રે, દ્વે એવ તાલયન્ત્રે , વિંશતિર્નાડ્યઃ, અષ્ટાવિંશતિઃ શલાકાઃ, પઞ્ચવિંશતિરુપયન્ત્રાણિ ||૬||

View original

तत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि , द्वे सन्दंशयन्त्रे, द्वे एव तालयन्त्रे , विंशतिर्नाड्यः, अष्टाविंशतिः शलाकाः, पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि ||६||

Meaning of the śloka

There are twenty-four svastika-yantras, two sandamsha-yantras, exactly two tala-yantras, twenty nadi-yantras, twenty-eight shalakas and twenty-five upayantras.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્ર ચતુર્વિંશતિરિત્યાદિ| દ્વે એવ તાલયન્ત્રે ઇતિ, નનુ એવશબ્દં વિનાઽપિ દ્વે તાલયન્ત્રે લબ્ધે, તત્ કિમેવશબ્દેન? ઉચ્યતે- એવશબ્દોઽયં સ્વસ્તિકાદિષુ નિર્દિષ્ટાં સઙ્ખ્યાં વ્યભિચારયતિ, તેન શલ્યાકૃતિમવેક્ષ્ય સ્વસ્તિકાદીનિ યન્ત્રાણ્યધિકાન્યપિ કાર્યાણિ, તાલયન્ત્રે દ્વે એવ, એવં સતિ ન દોષઃ||૬||

Meaning of the commentary

The commentator asks why eva, exactly or only, is added specifically to the number of tala-yantras, since the number two would otherwise already be clear. Its purpose is to permit departure from the stated counts in categories such as svastika: additional instruments may be fashioned after considering the form of the shalya to be extracted. Tala-yantras, however, remain exactly two. This resolves the apparent redundancy.

Key terms

eva: Exactly or only; restricts the tala-yantras to two while allowing additional forms in other categories.
shalyAkRutim (śalyākṛtim): The shape of the shalya, to be considered when fashioning instruments.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

તાનિ પ્રાયશો લૌહાનિ ભવન્તિ; તત્પ્રતિરૂપકાણિ વા તદલાભે ||૭||

View original

तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति; तत्प्रतिरूपकाणि वा तदलाभे ||७||

Meaning of the śloka

These instruments are generally made of metal. If that is unavailable, corresponding substitutes may be used.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

કિન્દ્રવ્યાણિ પુનર્યન્ત્રાણિ કર્તવ્યાનીત્યાહ- તાનિ પ્રાયશ ઇત્યાદિ| લોહાઃ પઞ્ચ સુવર્ણાદયઃ, તત્કૃતાનિ લૌહાનીત્યુચ્યન્તે| તત્પ્રતિરૂપકાણિ લોહપ્રતિરૂપકાણિ વા લોહાભાવે; તાનિ દન્તશૃઙ્ગદારૂણિ યન્ત્રયોનિત્વેનોક્તાનીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| (લોહવેણુવૃક્ષસૂત્રશૃઙ્ગવલ્કલતૃણાનિ સ્નાયુપ્રતાના અશ્માનશ્ચેત્યેતેભ્યો યન્ત્રાણિ નિષ્પાદ્યન્તે) ||૭||

Meaning of the commentary

The passage addresses the materials from which instruments should be made. The commentator takes loha to include five metals beginning with gold; instruments made from these are called lauha. If metal is unavailable, corresponding substitutes may be used. These are explained as tusk or tooth, horn and wood, identified as materials for instruments. A parenthetical statement further lists metal, bamboo, wood, thread, horn, bark, grasses, bands of sinew and stones as materials from which instruments are fashioned.

Key terms

lauhAni (lauhāni): Made of metal; the commentary uses loha broadly for five metals beginning with gold.
tatpratirUpakANi (tatpratirūpakāṇi): Corresponding substitutes when metal is unavailable.

Adhikarana ૧૦ (૧૧) · Śloka ૧૧

સનિગ્રહોઽનિગ્રહશ્ચ સન્દંશૌ ષોડશાઙ્ગુલૌ ભવતઃ, ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યેતે ||૧૧||

View original

सनिग्रहोऽनिग्रहश्च सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतः, त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ||११||

Meaning of the śloka

There are two sandamsha instruments, one sanigraha and the other anigraha, each sixteen angulas long. The text assigns them to extracting foreign bodies lodged in skin, flesh, sira or snayu.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

સનિગ્રહોઽનિગ્રહશ્ચેતિ સનિગ્રહાનિગ્રહૌ દ્વૌ સન્દંશૌ, એકઃ સનિગ્રહઃ સવારઙ્ગો નાપિતસ્યેવ, અન્યશ્ચાનિગ્રહોઽનિબન્ધનઃ સુવર્ણકારસ્યેવ; અન્યે તુ સનિગ્રહો લોહકારસન્દંશ ઇવ કીલબદ્ધ ઇતિ મન્યન્તે||૧૧||

Meaning of the commentary

The two sandamshas are distinguished by their construction. Sanigraha is explained as having a handle, like the barber's instrument. Anigraha is unbound or unfastened, like the goldsmith's instrument. Others interpret sanigraha as fastened with a pin, like the blacksmith's tongs; this is a different explanation of the same term.

Key terms

sandaMshau (sandaṃśau): The pair of grasping instruments distinguished here as sanigraha and anigraha.
sanigrahaH (sanigrahaḥ): Explained as having a handle; alternatively, as joined by a pin.
anigraho: Unbound or unfastened, compared with a goldsmith's instrument.
sirAsnAyu (sirāsnāyu): Sira and snayu, two source categories of structures in which foreign bodies may lodge.

Adhikarana ૧૨ (૧૩) · Śloka ૧૩

નાડીયન્ત્રાણિ - અનેકપ્રકારાણિ, અનેકપ્રયોજનાનિ, એકતોમુખાન્યુભયતોમુખાનિ ચ; તાનિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થં, રોગદર્શનાર્થમ્, આચૂષણાર્થં, ક્રિયાસૌકર્યાર્થં ચેતિ; તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનિ, યથાયોગદીર્ઘાણિ ચ | તત્ર ભગન્દરાર્શોવ્રણબસ્ત્યુત્તરબસ્તિમૂત્રવૃદ્ધિદકોદરધૂમનિરુદ્ધપ્રકશસન્નિરુદ્ધગુદયન્ત્રાણ્યલાબૂશૃઙ્ગયન્ત્રાણિ ચોપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ||૧૩||

View original

नाडीयन्त्राणि - अनेकप्रकाराणि, अनेकप्रयोजनानि, एकतोमुखान्युभयतोमुखानि च; तानि स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं, रोगदर्शनार्थम्, आचूषणार्थं, क्रियासौकर्यार्थं चेति; तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि, यथायोगदीर्घाणि च | तत्र भगन्दरार्शोव्रणबस्त्युत्तरबस्तिमूत्रवृद्धिदकोदरधूमनिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदयन्त्राण्यलाबूशृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||१३||

Meaning of the śloka

Nadi instruments have many forms and purposes, with an opening at one end or at both ends. Their stated uses are extracting foreign bodies from channels, viewing disease, suction and making procedures easier. Their girth corresponds to the channel opening, and their length suits the particular use. Instruments for bhagandara, arshas, wounds, basti, uttarabasti, mutravriddhi, dakodara, dhuma, niruddhaprakasha and sanniruddhaguda, together with alabu and shringa instruments, will be described later.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

નાડીયન્ત્રાણ્યપીત્યાદિ| નાડી(લી)યન્ત્રાણીતિ નાડી(લી)વન્મધ્યચ્છિદ્રાણિ| એકતોમુખાનિ રક્તાહરણાર્થાન્યલાબૂભગન્દરાર્શોયન્ત્રાદીનિ; ઉભયતોમુખાનિ બસ્ત્યુત્તરબસ્તિધૂમયન્ત્રાદીનિ| તાનિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમિતિ તાનિ નાડીયન્ત્રાણિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણપ્રયોજનાનિ; તથાહિ- ‘લાક્ષાશલ્યે કણ્ઠાસક્તે કણ્ઠે નાડીં દત્ત્વા તપ્તયા લોહશલાકયાઽઽકર્ષયેત્’- (સૂ. અ. ૨૭) ઇત્યાદિકમ્| રોગદર્શનાર્થમિતિ રોગા આભ્યન્તરાર્શઃપ્રભૃતયઃ| આચૂષણાર્થમિતિ અસ્થિગતવાયોર્દુષ્ટરક્તસ્તન્યયોરાકર્ષ(ચૂષ)ણાર્થમ્| ક્રિયાસૌકર્યાર્થમિતિ આભ્યન્તરાર્શઃપ્રભૃતિષુ શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યાદિક્રિયાયાઃ સુકરત્વાય સુખકરણાયેત્યર્થઃ| તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનીતિ વર્તુલત્વેન સ્રોતોદ્વારતુલ્યાનિ| નનુ, ‘વિંશતિર્નાડ્યઃ’ ઇતિ પૂર્વમેવોક્તં, ઇહ તુ ભગન્દરાર્શોવ્રણેત્યાદિના નાડીયન્ત્રાણ્યલાબુશૃઙ્ગાન્તાનિ દ્વાદશ, તત્ કથં વિંશતિઃ પૂર્યતે? ઉચ્યતે , ભગન્દરયન્ત્રે દ્વે એકમેકચ્છિદ્રમ્, અપરં દ્વિચ્છિદ્રમ્; અર્શોયન્ત્રે અપિ દ્વે એકચ્છિદ્રદ્વિચ્છિદ્રભેદેન; વ્રણયન્ત્રમેકં વ્રણચ્છિદ્રાયામપરિણાહં; બસ્તિનેત્રં ચતુર્વિધં વયોભેદેન, અન્યે ત્રિવિધમાહુઃ; ઉત્તરબસ્તિનેત્રં દ્વિવિધં પુંસાં સ્ત્રીણાં ચ, એકે ત્રિવિધમાહુઃ; મૂત્રવૃદ્ધિદકોદરયોર્દ્વે-મૂત્રવૃદ્ધિસ્રાવણાર્થમેકં, દકોદરસ્રાવણાર્થં ચૈકં; ધૂમનેત્રાણિ ત્રીણિ એકં વૈરેચનિકમ્, અપરં સ્નૈહિકમ્, અન્યચ્ચ પ્રાયોગિકં; નિરુદ્ધપ્રકશયન્ત્રમેકં; સન્નિરુદ્ધગુદયન્ત્રમેકમ્; અલાબુયન્ત્રમેકં, શૃઙ્ગયન્ત્રમેકમ્; એવં વિંશતિર્નાડીયન્ત્રાણિ||૧૩||

Meaning of the commentary

Nadi instruments are hollow in the middle like a tube. Examples classed as one-ended include alabu used for drawing blood and instruments for bhagandara and arshas; two-ended examples include basti, uttarabasti and dhuma instruments. For extraction from a channel, the commentator cites the text's example of a lac foreign body lodged in the throat, in which a tube is placed in the throat and a heated iron probe is used to draw it out. Viewing disease includes viewing internal arshas. Suction includes drawing out vayu lodged in bone, vitiated blood and breast milk. Facilitating procedures refers to making shastra, kshara and agni procedures easier in internal arshas and similar conditions. The instruments' rounded girth is to correspond to the channel opening. To reconcile the twelve named categories with the previously stated twenty instruments, the commentator enumerates two for bhagandara, with one and two apertures; two for arshas on the same distinction; one wound instrument matched to the opening's length and girth; four basti nozzles according to age, though others count three; two uttarabasti nozzles for males and females, though some count three; one each for draining mutravriddhi and dakodara; three dhuma nozzles, for vairechanika, snaihika and prayogika uses; and one each for niruddhaprakasha, sanniruddhaguda, alabu and shringa. This is the supplied explanation of the total of twenty.

Key terms

nADIyantrANi (nāḍīyantrāṇi): Tubular instruments hollow in the middle, serving the different purposes enumerated here.
AcUShaNa (ācūṣaṇa): Drawing out by suction.
kriyAsaukarya (kriyāsaukarya): Making the specified procedure easier to perform.
srotodvAra (srotodvāra): A channel opening to which the instrument's girth is matched.

Adhikarana ૨૦ (૨૨) · Śloka ૨૨

નિ(વિ)વર્તતે સાધ્વવગાહતે ચ શલ્યં નિગૃહ્યોદ્ધરતે ચ યસ્માત્ | યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિ(વિ)કારિ ચૈવ ||૨૨||

View original

नि(वि)वर्तते साध्ववगाहते च शल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् | यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधि(वि)कारि चैव ||२२||

Meaning of the śloka

Because the kankamukha instrument withdraws readily, enters effectively, and grasps and extracts a foreign body, it is foremost among instruments and has application in all locations.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

કઙ્કમુખસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- નિવર્તત ઇત્યાદિ| નિવર્તતે સાધ્વિતિ સાધુ ઝટિતિ નિઃસરતીત્યર્થઃ, અવગાહતે પ્રવિશતિ ચ સાધુ, અન્યેષાં સિંહમુખાદીનાં સ્થૂલમુખત્વેન સાધ્વવગાહનસાધુનિવર્તનાભાવાત્; અન્યે વિવર્તતે વૃત્તત્વાદન્તર્ભ્રમતીત્યાહુઃ| શલ્યં નિગૃહ્ય ગૃહીત્વા, ઉદ્ધરતે આકર્ષતિ| સ્થાનેષુ સર્વેષ્વિતિ સન્ધિધમન્યાદિષુ| અધિકારિ અસ્ય કઙ્કમુખસ્ય અધિકારોઽસ્તિ નાન્યસ્ય; અન્યે તુ ‘અવિકારિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવ તાત્પર્યાર્થ ઇતિ||૨૨||

Meaning of the commentary

Nivartate sadhu means that the instrument comes out promptly and readily, while avagahate means that it enters readily. Other instruments, such as the lion-mouthed type, have bulky mouths and do not enter and withdraw as readily. Others read vivartate and explain that its rounded form allows it to rotate inside. Nigrihya means grasping, and uddharate means drawing out. All locations includes joints, dhamanis and similar sites. Adhikari is explained as possessing an applicability that other instruments lack. Others read avikari instead, but the commentator says the intended purport remains the same.

Key terms

avagAhate (avagāhate): Enters or penetrates into the site readily.
nigRuhya (nigṛhya): After firmly grasping the foreign body.
adhi(vi)kAri: A supplied variant expression concerning the instrument's applicability, discussed through alternative readings in the commentary.

← 6. r̥tucaryādhyāyaḥ 8. śastrāvacāraṇīyādhyāyaḥ →