द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् |
महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८||
कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा |
मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९||
मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् |
ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०||
शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् |
शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१||
वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च |
मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२||
निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् |
स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३||
तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः |
नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४||
निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः |
धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५||
प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च |
पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||
Meaning of the śloka
The forty Chikitsita chapters cover the two kinds of wound, fresh wounds, fractures, Vata disorders and major Vata disorders, arshas, ashmari, bhagandara, kushtha and major kushtha, prameha and its pidakas, madhumeha, udara, mudhagarbha, vidradhi, spreading disorders, granthi, vriddhi and upadamsha, minor disorders, shuka disorders, and disorders of the mouth.
They also cover swelling, prevention of future afflictions, the mixed-treatment chapter, Vajikarana for diminished strength, Rasayana directed towards alleviating afflictions, understanding and lifespan, naturally arising conditions, and relief from distress. The remaining chapters concern sneha, sveda, vamana and virechana and their complications, the division and measurement of netra and basti, their complications, anuvasana and uttara basti, the sequence of niruha, problems of the patient, and finally dhuma and nasya.
Prayashchitta, prashamana, chikitsa, and shantikarma are given as corresponding terms for the subject. Because it explains this subject, the section is called Chikitsasthana.
Show commentary
कानि पुनश्चिकित्सितानीत्याह- द्विव्रणीय इत्यादि| व्रणः सद्यः सद्योव्रणचिकित्सितम्| भग्नानां भग्नचिकित्सितम्| वातरोगिकं वातव्याधिचिकित्सितम्| महावातिकं महावातव्याधिचिकित्सितम्| महतां चापि महाकुष्ठचिकित्सितम्| मैहिकं प्रमेहचिकित्सितम्| पैडिकं प्रमेहपिडकाचिकित्सितम्| विसर्पिणां विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितम्| ग्रन्थिरिति ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितम्| वृद्ध्युपदंशानां वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितम्| अनागतानां निषेधः अनागताबाधप्रतिषेधचिकित्सितम्| मिश्रकं मिश्रकचिकित्सितम्| वाजीकरं च यत् क्षीणे क्षीणबलीयवाजीकरणचिकित्सितम्| सर्वाबाधशमोऽपि सर्वाबाधशमनीयं रसायनम्| मेधायुष्करणं चापि मेधायुष्कामीयं रसायनम्| स्वभावव्याधिवारणं स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनम्| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनं निवृत्तसन्तापीयं रसायनम्| स्वेदः स्वेदावचारणीयं चिकित्सितम्| वमने सविरेचने वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितम्| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितम्| नेत्रबस्तिविभागिकः नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितम्| नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिः नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितम्| तथा चोत्तरबस्तिकः अनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितम्| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च निरूहोपक्रमचिकित्सितम्| तथैवातुरसञ्ज्ञितः आतुरोपद्रवचिकित्सितम्| धूमनस्यविधिश्चान्त्यः धूमनस्यकवड(ल)ग्रहचिकित्सितम्; अन्ते भवोऽन्त्यः| चिकित्सितस्य पर्यायान्तरं दर्शयितुमाह- प्रायश्चित्तमित्यादि| एते प्रायश्चित्तादयस्तस्य चिकित्सितस्य पर्यायाः| तस्यैवम्पर्यायविनिर्दिष्टस्य चिकित्सितस्य निर्देशाद् विवरणाच्चिकित्सास्थानं कथ्यते||१८-२६||
Meaning of the commentary
The catalogue uses shortened titles. Fresh wounds and fractures refer to their respective treatment chapters; Vatarogika and Mahavatika refer to Vatavyadhi and Mahavatavyadhi treatment. Maihika is Prameha treatment, Paidika is Pramehapidaka treatment, and the spreading-disorder chapter includes visarpa, nadi, and breast disorders. Granthi includes apachi, arbuda, and galaganda; the vriddhi-upadamsha chapter also includes shlipada.
The prevention chapter is Anagatabadha-pratishedha, and the Vajikarana chapter is Kshinabaliya-vajikarana. The four Rasayana titles are Sarvabadha-shamaniya, Medhayushkamiya, Svabhavavyadhi-pratishedhaniya, and Nivritta-santapiya. Sveda is Svedavacharaniya. The vamana-virechana title concerns conditions addressed by those measures, followed by their complication chapter.
The netra-basti division chapter concerns their measurements and distinctions, followed by management of their complications. Uttara-bastika expands to Anuvasanottarabasti; Niruhakrama to Niruhopakrama; and the patient chapter to Aturopadrava. The final title includes dhuma, nasya, and kavala. Antya means the one at the end. The closing synonyms identify the therapeutic subject whose explanation gives the section its name.