५. अग्रोपहरणीयाध्यायः

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana २ (३) · Śloka ३

त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||

Meaning of the śloka

Treatment has three stages: purvakarma, the preparatory measures; pradhanakarma, the principal procedure; and pashchatkarma, the subsequent care. These will be explained in relation to each disorder.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

पूर्वकर्मेत्यादि तत्रैके- “लङ्घनादि विरेकान्तं पूर्वकर्म व्रणस्य च| पाटनं रोपणं यच्च प्रधानं कर्म तत् स्मृतम्| बलवर्णाग्निकार्यं तु पश्चात्कर्म समादिशेत्’’- इति; अन्ये तु संशोध्यस्य पाचनस्नेहनस्वेदनानि पूर्वकर्म, वमनविरेचनबस्तिनस्यसिरामोक्षणानि प्रधानं कर्म, पेयाद्यन्नसंसर्जनं पश्चात्कर्म; अपरे तु चयादीनां पूर्वरूपान्तानामातङ्कोत्पत्तेः प्राग्यत् क्रियते तत् पूर्वकर्म, आतङ्कोत्पत्तौ यत् तत् प्रधानं कर्म, निवृत्तातङ्कस्यानुबन्धोपचरणाय यत् तत् पश्चात्कर्म| इदं तत् पूर्वकर्मेत्यादि इह कथं नोदाह्रियत इति प्रष्टुरुत्तरमाह- तद्व्याधिमित्यादि|- तदिति त्रिविधं कर्म व्याधिं व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः; न इह, ग्रन्थगौरवभयात्||३||

Meaning of the commentary

Several interpretations of the three stages are preserved. One describes measures from langhana through purgation as preliminary care for a wound, opening and healing the wound as the principal treatment, and measures concerning strength, complexion and agni as subsequent care. Another applies the division to a person undergoing shodhana: pachana, oleation and sweating are preliminary; emesis, purgation, basti, nasya and venesection are principal procedures; and a gradual dietary sequence beginning with peya is subsequent care. A third makes the division according to the course of illness: measures before its manifestation, from accumulation through premonitory signs, are preliminary; those during manifest illness are principal; and care for what persists after the illness subsides is subsequent. These measures are not all detailed here because that would make the text unnecessarily lengthy; they will be explained under individual disorders.

Key terms

pUrvakarma (pūrvakarma): Preparatory measures, defined differently in the commentary's three interpretations.
pradhAnakarma (pradhānakarma): The principal treatment or procedure.
pashcAtkarma (paścātkarma): Care following the principal procedure or the subsiding of illness.
peyA (peyā): A thin gruel placed first in the gradual dietary sequence mentioned here.

Adhikarana ५ (६) · Śloka ६

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||

Meaning of the śloka

For a physician intending to undertake any of these procedures, the text calls for supplies to be assembled beforehand: yantras, sharp instruments, kshara, fire, probes or rods, horns, leeches, gourds, the jambavaushtha implement, cotton, cloth, thread, leaves, bandaging material, honey, ghee, fat, milk, oil, tarpana preparations, decoctions, applications and pastes, a fan, cold and warm water, vessels and other necessities. It also calls for attendants who are devoted, steady and strong.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

अतोऽन्यतममित्यादि| -अतः एषां मध्ये, अन्यतमम् एकतमं, कर्म छेद्यादिकं, चिकीर्षता कर्तुमिच्छता, पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि समीपमानेतव्यानि| जाम्बवौष्ठं जम्बुफलसदृशमुखाग्रा कृष्णपाषाणरचिता वर्तिः, पिचुः ‘तुलं’ इति लोके, प्रोतं कर्पटं, पट्टः व्रणबन्धनद्रव्यं, तर्पणं जलप्लुतं शक्तुक्षीरादि, कषायः औषधक्वथितमुदकं, व्यजनं वंशादिरचितं, कटाहो लौहादिनिर्मितः; आदिशब्दात् कवलिकामृत्कपालकलसस्थालीशयनासनादि| यन्त्रादिषु मध्ये कानिचिदुपकरणानि कर्माङ्गानि, कानिचिद् व्यापत्प्रशमनानि| परिकर्मिणश्चेति न केवलं यन्त्रादीन्येवोपकल्पयितव्यानि किन्तु परिकर्मिणश्च सर्वकर्मणां कर्तारः परिचारकाः; किंविशिष्टास्ते? स्निग्धा अनुरक्ताः, स्थिराः अचलाः, बलवन्तः सर्वकार्येषु समर्थाः||६||

Meaning of the commentary

The required articles are to be brought nearby before undertaking a procedure such as excision. Jambavaushtha is described as a black-stone implement whose tip resembles a jambu fruit. Picu is cotton, prota is cloth, and patta is material for binding a wound. Tarpana includes preparations such as saktu mixed with water and milk preparations; kashaya is water in which medicinal substances have been boiled. A fan may be made of bamboo, and the vessel called kataha of iron or another material. The inclusive ending also covers pads, earthenware pieces, pots, cooking vessels, beds, seats and similar supplies. Some articles are needed for the procedure itself, while others address complications. Attendants, as well as equipment, must be prepared. They should be devoted to the person they serve, unwavering, and capable of carrying out the required tasks.

Key terms

jAmbavauShThaM (jāmbavauṣṭham): A black-stone implement with a tip likened to a jambu fruit.
picuH (picuḥ): Cotton among the preparatory supplies.
parikarmiNaH (parikarmiṇaḥ): Attendants who assist with the required tasks.

Adhikarana ६ (७) · Śloka ७

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषजश्चार्चयित्वा, कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य , यन्त्रयित्वा , प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्, अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् , सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च; महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम् ||७||

Meaning of the śloka

The passage describes the historical preparation and performance of an incision. After choosing favourable calendrical occasions, it prescribes honouring fire, learned Brahmanas and physicians with curds, grains, food, drink and gems, followed by offerings, auspicious observances and blessings. The patient, having eaten lightly, is seated facing east and held steady; the physician faces west. The text describes introducing the instrument in the direction of the hairs until pus appears, avoiding marmas, siras, snayus, joints, bones and dhamanis, and withdrawing it promptly in a single movement. Even for a large suppurating lesion, it specifies an operative extent of two or three angulas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ततः प्रशस्तेष्वित्यादि|- ततः यन्त्रादिसम्भारोपकल्पनानन्तरम्| तिथयः प्रतिपदादयः, करणानि बवादीनि, मुहूर्ताः त्रिंशच्छिवाद्याः, नक्षत्राणि अश्विनीप्रभृतीनि; प्रशस्तत्वं चैषां ज्योतिःशास्त्रविदां वचनाज्ज्ञेयम्| अक्षतानि यवधान्यानि, रत्नानि माणिक्यमौक्तिकादीनि| कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनमिति बलिः पूजोपहारः, मङ्गलं गीतादि, स्वस्तिवाचनमाशीर्वादोच्चारणं, कृतशब्दो बलिप्रभृतिभिः सह प्रत्येकं सम्बध्यते| मर्माणि सप्तोत्तरशतभेदभिन्नानि, सिराः सप्तशतभेदभिन्नाः, नवशतभेदभिन्नाः स्नायवः, सन्धयः दशोत्तरद्विशतभेदभिन्नाः, अस्थीनि शतत्रयभेदभिन्नानि, धमन्यः नाभिप्रभवाश्चतुर्विंशतिभेदभिन्नाः; एताः परित्यजन्| अनुलोममिति लोमानुकूल्येन, येनैवावर्तेन लोमानि सन्ति तेनैवावर्तेनेत्यर्थः; प्रतिलोमं तु लोमभिरेव प्रतिहतधारं शस्त्रं कुण्ठीभवति व्यथां चोत्पादयति| निदध्यात् प्रवेशयेत्| कियद्दूरं शस्त्रं निदध्यादित्याह- आपूयदर्शनादिति| सकृत् एकवारं, न पुनः पुनरित्यर्थः| आशु चेति चशब्द एवार्थः, तेनोभयत्रापि नियमः; एतेन सकृदेव शस्त्रमपहरेत्, आश्वेव शस्त्रमपहरेदित्युक्तम्| शस्त्रं प्रणिदध्यादित्यत्र शस्त्रप्रणिधानमात्रमुक्तम्, अपहरेच्छस्त्रमाशु चेत्यत्र शस्त्रशब्द आश्वपहरणक्रियया सम्बध्यत इति न पौनरुक्त्यम्| इदानीं सुदूरशस्त्रपातेऽनर्थं सम्भावयन्नवधिमाह- महत्स्वपि च पाकेष्वित्यादि| अन्तरशब्दोऽयमवकाशवाची; तेन शस्त्रपदं शस्त्रस्थानं द्व्यङ्गुलावकाशं त्र्यङ्गुलावकाशं वेत्युक्तं; तत्र द्व्यङ्गुलावकाशं नात्यवगाढे, त्र्यङ्गुलावकाशमवगाढे इति| केचिदन्तरशब्दं न पठन्ति||७||

Meaning of the commentary

These steps follow the assembling of equipment. Favourable tithis, karanas, muhurtas and nakshatras are to be determined by those versed in astral science. Akshata is glossed here as barley grains; gems include rubies and pearls. Bali means an offering, mangala includes singing, and svastivachana means pronouncing blessings. The anatomical structures to be avoided are counted as 107 marmas, 700 siras, 900 snayus, 210 joints, 300 bones and 24 dhamanis originating at the navel. Anuloma means following the direction in which the hairs lie; the commentator attributes bluntness of the edge and pain to working against that direction. The limit of entry is the appearance of pus. Both withdrawal in one movement and prompt withdrawal are stressed. Repetition of the word 'instrument' is explained as appropriate because entry and withdrawal are different actions. To limit harm from an excessively extensive incision, the passage specifies a space of two angulas for a less deep lesion and three for a deeper one. Some readings omit the word antara, 'space'.

Key terms

anulomam: Following the direction in which the hairs lie.
a~ggula (aṅgula): A finger-breadth unit used for the stated operative extent.
svastivAcanam (svastivācanam): The pronouncement of blessings.

Adhikarana ८ (९) · Śloka ९

भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||

Meaning of the śloka

For operative work, the text commends a vrana that is elongated and broad, clearly defined, free from an unfavourable site, and made at the appropriate time.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

अमुमेवार्थं श्लोकेन स्फुटीकुर्वन्नाह- आयतश्चेत्यादि| एवं विधो व्रणः शस्त्रकर्मणि प्रशस्यते| आयतश्च विशालश्चेति द्विचकारेण आयतोऽपि विशालोऽपि आयतविशल इति प्रतिपाद यति| निराश्रयो मर्माद्यनाश्रितः; ‘निराशय’ इत्यन्ये, तत्राननुषङ्गीत्यर्थः| प्राप्तकालकृतश्चापीति युक्ते काले कृतः; एतेन शस्त्रक्षाराग्निसाध्यो बालवृद्धयोरप्राप्तकालः, तयोर्व्रणे शस्त्रादिनिषेधात्; अथवा शीतकालेऽग्निसाध्यो व्रणः, ग्रीष्मे स एवा प्राप्तकालः| अन्ये तु ‘युक्तकालकृतः’ इति पठन्ति; तत्र समपाक इत्याचक्षते, युक्तकालकृतः सम्यक्पाककृतप्रतिक्रिय इत्यपरे| आयतश्च विशालश्चेत्यादिश्लोकं केचिन्न पठन्ति||९||

Meaning of the commentary

The verse restates the preceding description. The repeated conjunction allows an elongated wound, a broad wound, or one possessing both features. Nirashraya is explained as not involving marmas and similar structures. Some read nirashaya, interpreted as not remaining adherent there. Appropriate timing is illustrated by restrictions on procedures using instruments, kshara or fire in children and older people; another example contrasts the cold season with summer for a lesion considered suitable for fire treatment. Some read yuktakalakrita and explain it as uniform suppuration; others as treatment performed when suppuration has properly occurred. Some textual traditions omit this verse.

Key terms

prAptakAlakRutaH (prāptakālakṛtaḥ): Performed at an appropriate time, with different explanations preserved in the commentary.

Adhikarana १५ (१९-३३) · Śloka ३३

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||

Meaning of the śloka

The passage describes a protective rite performed while sprinkling water from a vessel. The practitioner announces the rite against harmful rites and fear of rakshasas, seeking Brahma's assent. Brahma and the other deities are invoked against beings that afflict the patient, while beings of the earth, atmosphere, directions and dwelling are respectfully asked to protect. Sages, divine and royal seers, mountains, rivers and oceans are also invoked. The prayer assigns protection of the tongue to Agni, pranas to Vayu, vyana to Soma, apana to Parjanya, udana to lightning and samana to thunder. Indra is asked to protect strength; Manu is invoked in connection with manye and understanding. Gandharvas protect desires, Indra sattva, Varuna discernment, and the ocean the navel region. The sun protects sight, the directions hearing, the moon the mind, the stars beauty and the nights the body's lustre. Waters are asked to nourish semen and plants the hairs; space protects the openings and earth the body. Vaishvanara protects the head, Vishnu capability, the foremost Purusha paurusha, Brahma the self, and Dhruva the eyebrows. These deities, described as continually present in the body, are asked to grant protection and long life. The concluding blessings invoke Brahma and the gods, with a parenthesized blessing from the sun, moon, Narada and Parvata, and pray for well-being, longevity, an end to calamities and freedom from suffering. The practitioner closes with svaha and a wish for long life through this protection by mantras described as Vedic and as dispelling harmful rites and disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

इदानीं व्रणितस्य शोणितपूयादिसम्भवाद्रक्षोभयपरिहारार्थं रक्षाकर्म निदर्शयन्नाह- उदकुम्भाच्चेत्यादि|- उदकुम्भात् पानीयकुम्भात्, आपः जलं, गृहीत्वा आदाय, प्रोक्षयन् प्रमार्जयन्| रक्षाकर्मनिर्दिष्टपदानां मन्त्रत्वाद्विवरणं न करणीयमिति केचित्; अन्ये तु व्याख्यानयन्ति|- कृत्यानामिति कुपितमन्त्रिणोऽभिचारकर्मजनिता राक्षसी ‘कृत्या’ इत्युच्यते| प्रतिघातार्थं निवारणार्थम्, अत्र ‘परिरक्षार्थं’ इति केचित् पठन्ति| तथा रक्षोभयस्य चेति राक्षसभयस्य च प्रतिघातार्थमित्यर्थः| ब्रह्मा तदनुमन्यतामिति तद्रक्षाकर्म ब्रह्मा अङ्गीकरोतु| नागा इत्यादि| ये ये नागादयस्त्वामभिद्रवन्ति पीडयन्ति तान् ब्रह्माद्या देवा घ्नन्त्विति पिण्डार्थः| तत्र नागाः वासुक्यादयः, पिशाचाः पिशिताशनाः, गन्धर्वाः देवगायना हाहाहूहूप्रभृतयः, पितरः अग्निष्वात्तादयः, यक्षाः धनदादयः, रक्षसाः रावणप्रभृतयः| दिक्ष्वित्यत्र ये चरन्तीति सम्बध्यते| वास्तुनिवासाः गृहभूमिनिवासिनः| प्राणानिति अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः, अत्र द्वादशप्राणेषु मध्ये सामान्यवातवाच्योऽपि वातशब्दः प्राणाख्ये वातविशेषे वर्तते; कुतः? चतुर्णां व्यानादीनामग्रे वक्ष्यमाणत्वात्| सोमः चन्द्रमाः| ते तव| पर्जन्यः वृष्टिमान् मेघः, इन्द्र इत्यन्ये| स्तनयित्नवः मेघाः| बलपतिरिति इन्द्रस्य विशेषणम्| मनुः प्रजापतिः, मन्ये ग्रीवापश्चिमभागाश्रिते द्वे सिरे ‘मन्ये’ इत्युच्येते, मतिं तथा स एव मनुर्मतिं रक्षत्विति सम्बन्धः; ‘तथा मनुर्मतिं रक्षतु’ इत्यहं मन्ये, इति व्याख्यानयन्ति केचित्| सत्त्वं गुणविशेषः| मनः चित्तम्| रूपमिह लावण्यं विवक्षितं, यत्पर्यायः सौन्दर्यम्| छाया प्रभाभेदः; तदुक्तम्- “आसन्ना लक्ष्यते छाया प्रभा दूरात् प्रकाशते” (च. इ. अ. ७)- इति| रेतः शुक्रम्, आपः पानीयानि, आप्याययन्तु वर्धयन्तु| खानि स्रोतांसि, इन्द्रियाणीत्यन्ये| पराक्रमः सामर्थ्यम्| पौरुषं मेढ्रं, पुरुषश्रेष्ठः नारायणः| आत्मानं जीवम्| ध्रुवः ताराविशेषः| एताः पूर्वोक्ता देवताः, नित्याः सततस्थिताः| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मेति स्वस्ति मङ्गलं, भगवान् विशिष्टज्ञानवान्, देवाः सहेन्द्रगा इन्द्रानुयायिन इत्यर्थः| पितामहः ब्रह्मा| ईतयः अन्नादिक्षयहेतवोऽतिवृष्ट्यादयः; तदुक्तम्- “अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषिकाः शलभाः खगाः| स्वचक्रं परचक्रं च सप्तैता ईतयः स्मृताः”- इति||१९-३३||

Meaning of the commentary

The rite is introduced in response to fear of rakshasas associated with blood, pus and similar wound conditions. Some authorities hold that the words should not be explained because they are mantras; others provide the explanation that follows. Kritya is interpreted as a harmful female being produced through a hostile practitioner's ritual. An alternative wording speaks of protection rather than repelling. Brahma's assent means acceptance of the rite. The commentary identifies nagas with beings such as Vasuki, pishachas as flesh-eaters, gandharvas as divine singers, pitrs with groups such as the Agnishvattas, yakshas with figures such as Dhanada, and rakshasas with figures such as Ravana. Beings of the dwelling inhabit the house site. Prana is discussed through a list of twelve vital principles, but Vayu's role here is taken specifically as the prana division of vata because the other four divisions are named next. Soma is the moon; Parjanya is a rain-bearing cloud, or Indra according to others; and stanayitnu denotes clouds. Manu is Prajapati. One reading understands manye as the two siras at the back of the neck and also assigns protection of understanding to Manu; another takes manye as 'I think', rather than as anatomical wording. Rupa means beauty, and chaya a kind of lustre, distinguished from prabha as visible nearby rather than from afar. Retas is semen. Kha is interpreted as bodily channels, or alternatively the senses. Parakrama means capability; paurusha is glossed as the penis; the foremost Purusha as Narayana; atman as the living self; and Dhruva as a particular star. The deities are described as continually present. Svasti means auspicious well-being. The calamities mentioned at the end are illustrated as excessive rain, drought, rodents, locusts, birds, and one's own or an opposing army, all associated with destruction of food and other resources.

Key terms

rakShAkarma (rakṣākarma): The protective rite described in this passage.
kRutyA (kṛtyā): A harmful being attributed by the commentary to hostile ritual activity.
manye: Read either as two neck siras or as 'I think' in the alternative explanation.
ItayaH (ītayaḥ): Calamities destructive of food and other resources.

← 4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ 6. r̥tucaryādhyāyaḥ →