૫. અગ્રોપહરણીયાધ્યાયઃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

ત્રિવિધં કર્મ- પૂર્વકર્મ, પ્રધાનકર્મ, પશ્ચાત્કર્મેતિ; તદ્વ્યાધિં પ્રત્યુપદેક્ષ્યામઃ ||૩||

View original

त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||

Meaning of the śloka

Treatment has three stages: purvakarma, the preparatory measures; pradhanakarma, the principal procedure; and pashchatkarma, the subsequent care. These will be explained in relation to each disorder.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

પૂર્વકર્મેત્યાદિ તત્રૈકે- “લઙ્ઘનાદિ વિરેકાન્તં પૂર્વકર્મ વ્રણસ્ય ચ| પાટનં રોપણં યચ્ચ પ્રધાનં કર્મ તત્ સ્મૃતમ્| બલવર્ણાગ્નિકાર્યં તુ પશ્ચાત્કર્મ સમાદિશેત્’’- ઇતિ; અન્યે તુ સંશોધ્યસ્ય પાચનસ્નેહનસ્વેદનાનિ પૂર્વકર્મ, વમનવિરેચનબસ્તિનસ્યસિરામોક્ષણાનિ પ્રધાનં કર્મ, પેયાદ્યન્નસંસર્જનં પશ્ચાત્કર્મ; અપરે તુ ચયાદીનાં પૂર્વરૂપાન્તાનામાતઙ્કોત્પત્તેઃ પ્રાગ્યત્ ક્રિયતે તત્ પૂર્વકર્મ, આતઙ્કોત્પત્તૌ યત્ તત્ પ્રધાનં કર્મ, નિવૃત્તાતઙ્કસ્યાનુબન્ધોપચરણાય યત્ તત્ પશ્ચાત્કર્મ| ઇદં તત્ પૂર્વકર્મેત્યાદિ ઇહ કથં નોદાહ્રિયત ઇતિ પ્રષ્ટુરુત્તરમાહ- તદ્વ્યાધિમિત્યાદિ|- તદિતિ ત્રિવિધં કર્મ વ્યાધિં વ્યાધિં પ્રત્યુપદેક્ષ્યામઃ; ન ઇહ, ગ્રન્થગૌરવભયાત્||૩||

Meaning of the commentary

Several interpretations of the three stages are preserved. One describes measures from langhana through purgation as preliminary care for a wound, opening and healing the wound as the principal treatment, and measures concerning strength, complexion and agni as subsequent care. Another applies the division to a person undergoing shodhana: pachana, oleation and sweating are preliminary; emesis, purgation, basti, nasya and venesection are principal procedures; and a gradual dietary sequence beginning with peya is subsequent care. A third makes the division according to the course of illness: measures before its manifestation, from accumulation through premonitory signs, are preliminary; those during manifest illness are principal; and care for what persists after the illness subsides is subsequent. These measures are not all detailed here because that would make the text unnecessarily lengthy; they will be explained under individual disorders.

Key terms

pUrvakarma (pūrvakarma): Preparatory measures, defined differently in the commentary's three interpretations.
pradhAnakarma (pradhānakarma): The principal treatment or procedure.
pashcAtkarma (paścātkarma): Care following the principal procedure or the subsiding of illness.
peyA (peyā): A thin gruel placed first in the gradual dietary sequence mentioned here.

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

અતોઽન્યતમં કર્મ ચિકીર્ષતા વૈદ્યેન પૂર્વમેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ ભવન્તિ, તદ્યથા- યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિશલાકાશૃઙ્ગજલૌકાલાબૂજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્રોતસૂત્રપત્રપટ્ટમધુઘૃતવસાપયસ્તૈલ- તર્પણકષાયાલેપનકલ્કવ્યજનશીતોષ્ણોદકકટાહાદીનિ, પરિકર્મિણશ્ચ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા બલવન્તઃ ||૬||

View original

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||

Meaning of the śloka

For a physician intending to undertake any of these procedures, the text calls for supplies to be assembled beforehand: yantras, sharp instruments, kshara, fire, probes or rods, horns, leeches, gourds, the jambavaushtha implement, cotton, cloth, thread, leaves, bandaging material, honey, ghee, fat, milk, oil, tarpana preparations, decoctions, applications and pastes, a fan, cold and warm water, vessels and other necessities. It also calls for attendants who are devoted, steady and strong.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અતોઽન્યતમમિત્યાદિ| -અતઃ એષાં મધ્યે, અન્યતમમ્ એકતમં, કર્મ છેદ્યાદિકં, ચિકીર્ષતા કર્તુમિચ્છતા, પૂર્વમેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ સમીપમાનેતવ્યાનિ| જામ્બવૌષ્ઠં જમ્બુફલસદૃશમુખાગ્રા કૃષ્ણપાષાણરચિતા વર્તિઃ, પિચુઃ ‘તુલં’ ઇતિ લોકે, પ્રોતં કર્પટં, પટ્ટઃ વ્રણબન્ધનદ્રવ્યં, તર્પણં જલપ્લુતં શક્તુક્ષીરાદિ, કષાયઃ ઔષધક્વથિતમુદકં, વ્યજનં વંશાદિરચિતં, કટાહો લૌહાદિનિર્મિતઃ; આદિશબ્દાત્ કવલિકામૃત્કપાલકલસસ્થાલીશયનાસનાદિ| યન્ત્રાદિષુ મધ્યે કાનિચિદુપકરણાનિ કર્માઙ્ગાનિ, કાનિચિદ્ વ્યાપત્પ્રશમનાનિ| પરિકર્મિણશ્ચેતિ ન કેવલં યન્ત્રાદીન્યેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ કિન્તુ પરિકર્મિણશ્ચ સર્વકર્મણાં કર્તારઃ પરિચારકાઃ; કિંવિશિષ્ટાસ્તે? સ્નિગ્ધા અનુરક્તાઃ, સ્થિરાઃ અચલાઃ, બલવન્તઃ સર્વકાર્યેષુ સમર્થાઃ||૬||

Meaning of the commentary

The required articles are to be brought nearby before undertaking a procedure such as excision. Jambavaushtha is described as a black-stone implement whose tip resembles a jambu fruit. Picu is cotton, prota is cloth, and patta is material for binding a wound. Tarpana includes preparations such as saktu mixed with water and milk preparations; kashaya is water in which medicinal substances have been boiled. A fan may be made of bamboo, and the vessel called kataha of iron or another material. The inclusive ending also covers pads, earthenware pieces, pots, cooking vessels, beds, seats and similar supplies. Some articles are needed for the procedure itself, while others address complications. Attendants, as well as equipment, must be prepared. They should be devoted to the person they serve, unwavering, and capable of carrying out the required tasks.

Key terms

jAmbavauShThaM (jāmbavauṣṭham): A black-stone implement with a tip likened to a jambu fruit.
picuH (picuḥ): Cotton among the preparatory supplies.
parikarmiNaH (parikarmiṇaḥ): Attendants who assist with the required tasks.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

તતઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ દધ્યક્ષતાન્નપાનરત્નૈરગ્નિં વિપ્રાન્ ભિષજશ્ચાર્ચયિત્વા, કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં લઘુભુક્તવન્તં પ્રાઙ્મુખમાતુરમુપવેશ્ય , યન્ત્રયિત્વા , પ્રત્યઙ્મુખો વૈદ્યો મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્, અનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદાપૂયદર્શનાત્ , સકૃદેવાપહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચ; મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વા શસ્ત્રપદમુક્તમ્ ||૭||

View original

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषजश्चार्चयित्वा, कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य , यन्त्रयित्वा , प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्, अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् , सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च; महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम् ||७||

Meaning of the śloka

The passage describes the historical preparation and performance of an incision. After choosing favourable calendrical occasions, it prescribes honouring fire, learned Brahmanas and physicians with curds, grains, food, drink and gems, followed by offerings, auspicious observances and blessings. The patient, having eaten lightly, is seated facing east and held steady; the physician faces west. The text describes introducing the instrument in the direction of the hairs until pus appears, avoiding marmas, siras, snayus, joints, bones and dhamanis, and withdrawing it promptly in a single movement. Even for a large suppurating lesion, it specifies an operative extent of two or three angulas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તતઃ પ્રશસ્તેષ્વિત્યાદિ|- તતઃ યન્ત્રાદિસમ્ભારોપકલ્પનાનન્તરમ્| તિથયઃ પ્રતિપદાદયઃ, કરણાનિ બવાદીનિ, મુહૂર્તાઃ ત્રિંશચ્છિવાદ્યાઃ, નક્ષત્રાણિ અશ્વિનીપ્રભૃતીનિ; પ્રશસ્તત્વં ચૈષાં જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદાં વચનાજ્જ્ઞેયમ્| અક્ષતાનિ યવધાન્યાનિ, રત્નાનિ માણિક્યમૌક્તિકાદીનિ| કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમિતિ બલિઃ પૂજોપહારઃ, મઙ્ગલં ગીતાદિ, સ્વસ્તિવાચનમાશીર્વાદોચ્ચારણં, કૃતશબ્દો બલિપ્રભૃતિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મર્માણિ સપ્તોત્તરશતભેદભિન્નાનિ, સિરાઃ સપ્તશતભેદભિન્નાઃ, નવશતભેદભિન્નાઃ સ્નાયવઃ, સન્ધયઃ દશોત્તરદ્વિશતભેદભિન્નાઃ, અસ્થીનિ શતત્રયભેદભિન્નાનિ, ધમન્યઃ નાભિપ્રભવાશ્ચતુર્વિંશતિભેદભિન્નાઃ; એતાઃ પરિત્યજન્| અનુલોમમિતિ લોમાનુકૂલ્યેન, યેનૈવાવર્તેન લોમાનિ સન્તિ તેનૈવાવર્તેનેત્યર્થઃ; પ્રતિલોમં તુ લોમભિરેવ પ્રતિહતધારં શસ્ત્રં કુણ્ઠીભવતિ વ્યથાં ચોત્પાદયતિ| નિદધ્યાત્ પ્રવેશયેત્| કિયદ્દૂરં શસ્ત્રં નિદધ્યાદિત્યાહ- આપૂયદર્શનાદિતિ| સકૃત્ એકવારં, ન પુનઃ પુનરિત્યર્થઃ| આશુ ચેતિ ચશબ્દ એવાર્થઃ, તેનોભયત્રાપિ નિયમઃ; એતેન સકૃદેવ શસ્ત્રમપહરેત્, આશ્વેવ શસ્ત્રમપહરેદિત્યુક્તમ્| શસ્ત્રં પ્રણિદધ્યાદિત્યત્ર શસ્ત્રપ્રણિધાનમાત્રમુક્તમ્, અપહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચેત્યત્ર શસ્ત્રશબ્દ આશ્વપહરણક્રિયયા સમ્બધ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| ઇદાનીં સુદૂરશસ્ત્રપાતેઽનર્થં સમ્ભાવયન્નવધિમાહ- મહત્સ્વપિ ચ પાકેષ્વિત્યાદિ| અન્તરશબ્દોઽયમવકાશવાચી; તેન શસ્ત્રપદં શસ્ત્રસ્થાનં દ્વ્યઙ્ગુલાવકાશં ત્ર્યઙ્ગુલાવકાશં વેત્યુક્તં; તત્ર દ્વ્યઙ્ગુલાવકાશં નાત્યવગાઢે, ત્ર્યઙ્ગુલાવકાશમવગાઢે ઇતિ| કેચિદન્તરશબ્દં ન પઠન્તિ||૭||

Meaning of the commentary

These steps follow the assembling of equipment. Favourable tithis, karanas, muhurtas and nakshatras are to be determined by those versed in astral science. Akshata is glossed here as barley grains; gems include rubies and pearls. Bali means an offering, mangala includes singing, and svastivachana means pronouncing blessings. The anatomical structures to be avoided are counted as 107 marmas, 700 siras, 900 snayus, 210 joints, 300 bones and 24 dhamanis originating at the navel. Anuloma means following the direction in which the hairs lie; the commentator attributes bluntness of the edge and pain to working against that direction. The limit of entry is the appearance of pus. Both withdrawal in one movement and prompt withdrawal are stressed. Repetition of the word 'instrument' is explained as appropriate because entry and withdrawal are different actions. To limit harm from an excessively extensive incision, the passage specifies a space of two angulas for a less deep lesion and three for a deeper one. Some readings omit the word antara, 'space'.

Key terms

anulomam: Following the direction in which the hairs lie.
a~ggula (aṅgula): A finger-breadth unit used for the stated operative extent.
svastivAcanam (svastivācanam): The pronouncement of blessings.

Adhikarana ૮ (૯) · Śloka ૯

ભવતશ્ચાત્ર- આયતશ્ચ વિશાલશ્ચ સુવિભક્તો નિરાશ્રયઃ | પ્રાપ્તકાલકૃતશ્ચાપિ વ્રણઃ કર્મણિ શસ્યતે ||૯||

View original

भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||

Meaning of the śloka

For operative work, the text commends a vrana that is elongated and broad, clearly defined, free from an unfavourable site, and made at the appropriate time.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અમુમેવાર્થં શ્લોકેન સ્ફુટીકુર્વન્નાહ- આયતશ્ચેત્યાદિ| એવં વિધો વ્રણઃ શસ્ત્રકર્મણિ પ્રશસ્યતે| આયતશ્ચ વિશાલશ્ચેતિ દ્વિચકારેણ આયતોઽપિ વિશાલોઽપિ આયતવિશલ ઇતિ પ્રતિપાદ યતિ| નિરાશ્રયો મર્માદ્યનાશ્રિતઃ; ‘નિરાશય’ ઇત્યન્યે, તત્રાનનુષઙ્ગીત્યર્થઃ| પ્રાપ્તકાલકૃતશ્ચાપીતિ યુક્તે કાલે કૃતઃ; એતેન શસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધ્યો બાલવૃદ્ધયોરપ્રાપ્તકાલઃ, તયોર્વ્રણે શસ્ત્રાદિનિષેધાત્; અથવા શીતકાલેઽગ્નિસાધ્યો વ્રણઃ, ગ્રીષ્મે સ એવા પ્રાપ્તકાલઃ| અન્યે તુ ‘યુક્તકાલકૃતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર સમપાક ઇત્યાચક્ષતે, યુક્તકાલકૃતઃ સમ્યક્પાકકૃતપ્રતિક્રિય ઇત્યપરે| આયતશ્ચ વિશાલશ્ચેત્યાદિશ્લોકં કેચિન્ન પઠન્તિ||૯||

Meaning of the commentary

The verse restates the preceding description. The repeated conjunction allows an elongated wound, a broad wound, or one possessing both features. Nirashraya is explained as not involving marmas and similar structures. Some read nirashaya, interpreted as not remaining adherent there. Appropriate timing is illustrated by restrictions on procedures using instruments, kshara or fire in children and older people; another example contrasts the cold season with summer for a lesion considered suitable for fire treatment. Some read yuktakalakrita and explain it as uniform suppuration; others as treatment performed when suppuration has properly occurred. Some textual traditions omit this verse.

Key terms

prAptakAlakRutaH (prāptakālakṛtaḥ): Performed at an appropriate time, with different explanations preserved in the commentary.

Adhikarana ૧૫ (૧૯-૩૩) · Śloka ૩૩

ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ રક્ષાકર્મ કુર્યાત્; તદ્વક્ષ્યામઃ- ||૧૯|| કૃત્યાનાં પ્રતિઘાતાર્થં તથા રક્ષોભયસ્ય ચ | રક્ષાકર્મ કરિષ્યામિ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્ ||૨૦|| નાગાઃ પિશાચા ગન્ધર્વાઃ પિતરો યક્ષરાક્ષસાઃ | અભિદ્રવન્તિ યે યે ત્વાં બ્રહ્માદ્યા ઘ્નન્તુ તાન્ સદા ||૨૧|| પૃથિવ્યામન્તરીક્ષે ચ યે ચરન્તિ નિશાચરાઃ | દિક્ષુ વાસ્તુનિવાસાશ્ચ પાન્તુ ત્વાં તે નમસ્કૃતાઃ ||૨૨|| પાન્તુ ત્વાં મુનયો બ્રાહ્મયા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તથા | પર્વતાશ્ચૈવ નદ્યશ્ચ સર્વાઃ સર્વે ચ સાગરાઃ ||૨૩|| અગ્ની રક્ષતુ તે જિહ્વાં પ્રાણાન્ વાયુસ્તથૈવ ચ | સોમો વ્યાનમપાનં તે પર્જન્યઃ પરિરક્ષતુ ||૨૪|| ઉદાનં વિદ્યુતઃ પાન્તુ સમાનં સ્તનયિત્નવઃ | બલમિન્દ્રો બલપતિર્મનુર્મન્યે મતિં તથા ||૨૫|| કામાંસ્તે પાન્તુ ગન્ધર્વાઃ સત્ત્વમિન્દ્રોઽભિરક્ષતુ | પ્રજ્ઞાં તે વરુણો રાજા સમુદ્રો નાભિમણ્ડલમ્ ||૨૬|| ચક્ષુઃ સૂર્યો દિશઃ શ્રોત્રે ચન્દ્રમાઃ પાતુ તે મનઃ | નક્ષત્રાણિ સદા રૂપં છાયાં પાન્તુ નિશાસ્તવ ||૨૭|| રેતસ્ત્વાપ્યાયયન્ત્વાપો રોમાણ્યોષધયસ્તથા | આકાશં ખાનિ તે પાન્તુ દેહં તવ વસુન્ધરા ||૨૮|| વૈશ્વાનરઃ શિરઃ પાતુ વિષ્ણુસ્તવ પરાક્રમમ્ | પૌરુષં પુરુષશ્રેષ્ઠો બ્રહ્માઽઽત્માનં ધ્રુવો ભ્રુવૌ ||૨૯|| એતા દેહે વિશેષેણ તવ નિત્યા હિ દેવતાઃ | એતાસ્ત્વાં સતતં પાન્તુ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ||૩૦|| સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વસ્તિ દેવાશ્ચ કુર્વતામ્ | (સ્વસ્તિ તે ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ સ્વસ્તિ નારદપર્વતૌ) | સ્વસ્ત્યગ્નિશ્ચૌવ વાયુશ્ચ સ્વસ્તિ દેવાઃ સહેન્દ્રગાઃ ||૩૧|| પિતામહકૃતા રક્ષા સ્વસ્ત્યાયુર્વર્ધતાં તવ | ઈતયસ્તે પ્રશામ્યન્તુ સદા ભવ ગતવ્યથઃ ||૩૨|| ઇતિ સ્વાહા | એતૈર્વેદાત્મકૈર્મન્ત્રૈઃ કૃત્યાવ્યાધિવિનાશનૈઃ | મયૈવં કૃતરક્ષસ્ત્વં દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ||૩૩||

View original

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||

Meaning of the śloka

The passage describes a protective rite performed while sprinkling water from a vessel. The practitioner announces the rite against harmful rites and fear of rakshasas, seeking Brahma's assent. Brahma and the other deities are invoked against beings that afflict the patient, while beings of the earth, atmosphere, directions and dwelling are respectfully asked to protect. Sages, divine and royal seers, mountains, rivers and oceans are also invoked. The prayer assigns protection of the tongue to Agni, pranas to Vayu, vyana to Soma, apana to Parjanya, udana to lightning and samana to thunder. Indra is asked to protect strength; Manu is invoked in connection with manye and understanding. Gandharvas protect desires, Indra sattva, Varuna discernment, and the ocean the navel region. The sun protects sight, the directions hearing, the moon the mind, the stars beauty and the nights the body's lustre. Waters are asked to nourish semen and plants the hairs; space protects the openings and earth the body. Vaishvanara protects the head, Vishnu capability, the foremost Purusha paurusha, Brahma the self, and Dhruva the eyebrows. These deities, described as continually present in the body, are asked to grant protection and long life. The concluding blessings invoke Brahma and the gods, with a parenthesized blessing from the sun, moon, Narada and Parvata, and pray for well-being, longevity, an end to calamities and freedom from suffering. The practitioner closes with svaha and a wish for long life through this protection by mantras described as Vedic and as dispelling harmful rites and disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇદાનીં વ્રણિતસ્ય શોણિતપૂયાદિસમ્ભવાદ્રક્ષોભયપરિહારાર્થં રક્ષાકર્મ નિદર્શયન્નાહ- ઉદકુમ્ભાચ્ચેત્યાદિ|- ઉદકુમ્ભાત્ પાનીયકુમ્ભાત્, આપઃ જલં, ગૃહીત્વા આદાય, પ્રોક્ષયન્ પ્રમાર્જયન્| રક્ષાકર્મનિર્દિષ્ટપદાનાં મન્ત્રત્વાદ્વિવરણં ન કરણીયમિતિ કેચિત્; અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ|- કૃત્યાનામિતિ કુપિતમન્ત્રિણોઽભિચારકર્મજનિતા રાક્ષસી ‘કૃત્યા’ ઇત્યુચ્યતે| પ્રતિઘાતાર્થં નિવારણાર્થમ્, અત્ર ‘પરિરક્ષાર્થં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તથા રક્ષોભયસ્ય ચેતિ રાક્ષસભયસ્ય ચ પ્રતિઘાતાર્થમિત્યર્થઃ| બ્રહ્મા તદનુમન્યતામિતિ તદ્રક્ષાકર્મ બ્રહ્મા અઙ્ગીકરોતુ| નાગા ઇત્યાદિ| યે યે નાગાદયસ્ત્વામભિદ્રવન્તિ પીડયન્તિ તાન્ બ્રહ્માદ્યા દેવા ઘ્નન્ત્વિતિ પિણ્ડાર્થઃ| તત્ર નાગાઃ વાસુક્યાદયઃ, પિશાચાઃ પિશિતાશનાઃ, ગન્ધર્વાઃ દેવગાયના હાહાહૂહૂપ્રભૃતયઃ, પિતરઃ અગ્નિષ્વાત્તાદયઃ, યક્ષાઃ ધનદાદયઃ, રક્ષસાઃ રાવણપ્રભૃતયઃ| દિક્ષ્વિત્યત્ર યે ચરન્તીતિ સમ્બધ્યતે| વાસ્તુનિવાસાઃ ગૃહભૂમિનિવાસિનઃ| પ્રાણાનિતિ અગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેતિ પ્રાણાઃ, અત્ર દ્વાદશપ્રાણેષુ મધ્યે સામાન્યવાતવાચ્યોઽપિ વાતશબ્દઃ પ્રાણાખ્યે વાતવિશેષે વર્તતે; કુતઃ? ચતુર્ણાં વ્યાનાદીનામગ્રે વક્ષ્યમાણત્વાત્| સોમઃ ચન્દ્રમાઃ| તે તવ| પર્જન્યઃ વૃષ્ટિમાન્ મેઘઃ, ઇન્દ્ર ઇત્યન્યે| સ્તનયિત્નવઃ મેઘાઃ| બલપતિરિતિ ઇન્દ્રસ્ય વિશેષણમ્| મનુઃ પ્રજાપતિઃ, મન્યે ગ્રીવાપશ્ચિમભાગાશ્રિતે દ્વે સિરે ‘મન્યે’ ઇત્યુચ્યેતે, મતિં તથા સ એવ મનુર્મતિં રક્ષત્વિતિ સમ્બન્ધઃ; ‘તથા મનુર્મતિં રક્ષતુ’ ઇત્યહં મન્યે, ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ કેચિત્| સત્ત્વં ગુણવિશેષઃ| મનઃ ચિત્તમ્| રૂપમિહ લાવણ્યં વિવક્ષિતં, યત્પર્યાયઃ સૌન્દર્યમ્| છાયા પ્રભાભેદઃ; તદુક્તમ્- “આસન્ના લક્ષ્યતે છાયા પ્રભા દૂરાત્ પ્રકાશતે” (ચ. ઇ. અ. ૭)- ઇતિ| રેતઃ શુક્રમ્, આપઃ પાનીયાનિ, આપ્યાયયન્તુ વર્ધયન્તુ| ખાનિ સ્રોતાંસિ, ઇન્દ્રિયાણીત્યન્યે| પરાક્રમઃ સામર્થ્યમ્| પૌરુષં મેઢ્રં, પુરુષશ્રેષ્ઠઃ નારાયણઃ| આત્માનં જીવમ્| ધ્રુવઃ તારાવિશેષઃ| એતાઃ પૂર્વોક્તા દેવતાઃ, નિત્યાઃ સતતસ્થિતાઃ| સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મેતિ સ્વસ્તિ મઙ્ગલં, ભગવાન્ વિશિષ્ટજ્ઞાનવાન્, દેવાઃ સહેન્દ્રગા ઇન્દ્રાનુયાયિન ઇત્યર્થઃ| પિતામહઃ બ્રહ્મા| ઈતયઃ અન્નાદિક્ષયહેતવોઽતિવૃષ્ટ્યાદયઃ; તદુક્તમ્- “અતિવૃષ્ટિરનાવૃષ્ટિર્મૂષિકાઃ શલભાઃ ખગાઃ| સ્વચક્રં પરચક્રં ચ સપ્તૈતા ઈતયઃ સ્મૃતાઃ”- ઇતિ||૧૯-૩૩||

Meaning of the commentary

The rite is introduced in response to fear of rakshasas associated with blood, pus and similar wound conditions. Some authorities hold that the words should not be explained because they are mantras; others provide the explanation that follows. Kritya is interpreted as a harmful female being produced through a hostile practitioner's ritual. An alternative wording speaks of protection rather than repelling. Brahma's assent means acceptance of the rite. The commentary identifies nagas with beings such as Vasuki, pishachas as flesh-eaters, gandharvas as divine singers, pitrs with groups such as the Agnishvattas, yakshas with figures such as Dhanada, and rakshasas with figures such as Ravana. Beings of the dwelling inhabit the house site. Prana is discussed through a list of twelve vital principles, but Vayu's role here is taken specifically as the prana division of vata because the other four divisions are named next. Soma is the moon; Parjanya is a rain-bearing cloud, or Indra according to others; and stanayitnu denotes clouds. Manu is Prajapati. One reading understands manye as the two siras at the back of the neck and also assigns protection of understanding to Manu; another takes manye as 'I think', rather than as anatomical wording. Rupa means beauty, and chaya a kind of lustre, distinguished from prabha as visible nearby rather than from afar. Retas is semen. Kha is interpreted as bodily channels, or alternatively the senses. Parakrama means capability; paurusha is glossed as the penis; the foremost Purusha as Narayana; atman as the living self; and Dhruva as a particular star. The deities are described as continually present. Svasti means auspicious well-being. The calamities mentioned at the end are illustrated as excessive rain, drought, rodents, locusts, birds, and one's own or an opposing army, all associated with destruction of food and other resources.

Key terms

rakShAkarma (rakṣākarma): The protective rite described in this passage.
kRutyA (kṛtyā): A harmful being attributed by the commentary to hostile ritual activity.
manye: Read either as two neck siras or as 'I think' in the alternative explanation.
ItayaH (ītayaḥ): Calamities destructive of food and other resources.

← 4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ 6. r̥tucaryādhyāyaḥ →