൫. അഗ്രോപഹരണീയാധ്യായഃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩

ത്രിവിധം കര്മ- പൂര്വകര്മ, പ്രധാനകര്മ, പശ്ചാത്കര്മേതി; തദ്വ്യാധിം പ്രത്യുപദേക്ഷ്യാമഃ ||൩||

View original

त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||

Meaning of the śloka

Treatment has three stages: purvakarma, the preparatory measures; pradhanakarma, the principal procedure; and pashchatkarma, the subsequent care. These will be explained in relation to each disorder.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പൂര്വകര്മേത്യാദി തത്രൈകേ- “ലങ്ഘനാദി വിരേകാന്തം പൂര്വകര്മ വ്രണസ്യ ച| പാടനം രോപണം യച്ച പ്രധാനം കര്മ തത് സ്മൃതമ്| ബലവര്ണാഗ്നികാര്യം തു പശ്ചാത്കര്മ സമാദിശേത്’’- ഇതി; അന്യേ തു സംശോധ്യസ്യ പാചനസ്നേഹനസ്വേദനാനി പൂര്വകര്മ, വമനവിരേചനബസ്തിനസ്യസിരാമോക്ഷണാനി പ്രധാനം കര്മ, പേയാദ്യന്നസംസര്ജനം പശ്ചാത്കര്മ; അപരേ തു ചയാദീനാം പൂര്വരൂപാന്താനാമാതങ്കോത്പത്തേഃ പ്രാഗ്യത് ക്രിയതേ തത് പൂര്വകര്മ, ആതങ്കോത്പത്തൌ യത് തത് പ്രധാനം കര്മ, നിവൃത്താതങ്കസ്യാനുബന്ധോപചരണായ യത് തത് പശ്ചാത്കര്മ| ഇദം തത് പൂര്വകര്മേത്യാദി ഇഹ കഥം നോദാഹ്രിയത ഇതി പ്രഷ്ടുരുത്തരമാഹ- തദ്വ്യാധിമിത്യാദി|- തദിതി ത്രിവിധം കര്മ വ്യാധിം വ്യാധിം പ്രത്യുപദേക്ഷ്യാമഃ; ന ഇഹ, ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത്||൩||

Meaning of the commentary

Several interpretations of the three stages are preserved. One describes measures from langhana through purgation as preliminary care for a wound, opening and healing the wound as the principal treatment, and measures concerning strength, complexion and agni as subsequent care. Another applies the division to a person undergoing shodhana: pachana, oleation and sweating are preliminary; emesis, purgation, basti, nasya and venesection are principal procedures; and a gradual dietary sequence beginning with peya is subsequent care. A third makes the division according to the course of illness: measures before its manifestation, from accumulation through premonitory signs, are preliminary; those during manifest illness are principal; and care for what persists after the illness subsides is subsequent. These measures are not all detailed here because that would make the text unnecessarily lengthy; they will be explained under individual disorders.

Key terms

pUrvakarma (pūrvakarma): Preparatory measures, defined differently in the commentary's three interpretations.
pradhAnakarma (pradhānakarma): The principal treatment or procedure.
pashcAtkarma (paścātkarma): Care following the principal procedure or the subsiding of illness.
peyA (peyā): A thin gruel placed first in the gradual dietary sequence mentioned here.

Adhikarana ൫ (൬) · Śloka ൬

അതോऽന്യതമം കര്മ ചികീര്ഷതാ വൈദ്യേന പൂര്വമേവോപകല്പയിതവ്യാനി ഭവന്തി, തദ്യഥാ- യന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിശലാകാശൃങ്ഗജലൌകാലാബൂജാമ്ബവൌഷ്ഠപിചുപ്രോതസൂത്രപത്രപട്ടമധുഘൃതവസാപയസ്തൈല- തര്പണകഷായാലേപനകല്കവ്യജനശീതോഷ്ണോദകകടാഹാദീനി, പരികര്മിണശ്ച സ്നിഗ്ധാഃ സ്ഥിരാ ബലവന്തഃ ||൬||

View original

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||

Meaning of the śloka

For a physician intending to undertake any of these procedures, the text calls for supplies to be assembled beforehand: yantras, sharp instruments, kshara, fire, probes or rods, horns, leeches, gourds, the jambavaushtha implement, cotton, cloth, thread, leaves, bandaging material, honey, ghee, fat, milk, oil, tarpana preparations, decoctions, applications and pastes, a fan, cold and warm water, vessels and other necessities. It also calls for attendants who are devoted, steady and strong.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

അതോऽന്യതമമിത്യാദി| -അതഃ ഏഷാം മധ്യേ, അന്യതമമ് ഏകതമം, കര്മ ഛേദ്യാദികം, ചികീര്ഷതാ കര്തുമിച്ഛതാ, പൂര്വമേവോപകല്പയിതവ്യാനി സമീപമാനേതവ്യാനി| ജാമ്ബവൌഷ്ഠം ജമ്ബുഫലസദൃശമുഖാഗ്രാ കൃഷ്ണപാഷാണരചിതാ വര്തിഃ, പിചുഃ ‘തുലം’ ഇതി ലോകേ, പ്രോതം കര്പടം, പട്ടഃ വ്രണബന്ധനദ്രവ്യം, തര്പണം ജലപ്ലുതം ശക്തുക്ഷീരാദി, കഷായഃ ഔഷധക്വഥിതമുദകം, വ്യജനം വംശാദിരചിതം, കടാഹോ ലൌഹാദിനിര്മിതഃ; ആദിശബ്ദാത് കവലികാമൃത്കപാലകലസസ്ഥാലീശയനാസനാദി| യന്ത്രാദിഷു മധ്യേ കാനിചിദുപകരണാനി കര്മാങ്ഗാനി, കാനിചിദ് വ്യാപത്പ്രശമനാനി| പരികര്മിണശ്ചേതി ന കേവലം യന്ത്രാദീന്യേവോപകല്പയിതവ്യാനി കിന്തു പരികര്മിണശ്ച സര്വകര്മണാം കര്താരഃ പരിചാരകാഃ; കിംവിശിഷ്ടാസ്തേ? സ്നിഗ്ധാ അനുരക്താഃ, സ്ഥിരാഃ അചലാഃ, ബലവന്തഃ സര്വകാര്യേഷു സമര്ഥാഃ||൬||

Meaning of the commentary

The required articles are to be brought nearby before undertaking a procedure such as excision. Jambavaushtha is described as a black-stone implement whose tip resembles a jambu fruit. Picu is cotton, prota is cloth, and patta is material for binding a wound. Tarpana includes preparations such as saktu mixed with water and milk preparations; kashaya is water in which medicinal substances have been boiled. A fan may be made of bamboo, and the vessel called kataha of iron or another material. The inclusive ending also covers pads, earthenware pieces, pots, cooking vessels, beds, seats and similar supplies. Some articles are needed for the procedure itself, while others address complications. Attendants, as well as equipment, must be prepared. They should be devoted to the person they serve, unwavering, and capable of carrying out the required tasks.

Key terms

jAmbavauShThaM (jāmbavauṣṭham): A black-stone implement with a tip likened to a jambu fruit.
picuH (picuḥ): Cotton among the preparatory supplies.
parikarmiNaH (parikarmiṇaḥ): Attendants who assist with the required tasks.

Adhikarana ൬ (൭) · Śloka ൭

തതഃ പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷു ദധ്യക്ഷതാന്നപാനരത്നൈരഗ്നിം വിപ്രാന് ഭിഷജശ്ചാര്ചയിത്വാ, കൃതബലിമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനം ലഘുഭുക്തവന്തം പ്രാങ്മുഖമാതുരമുപവേശ്യ , യന്ത്രയിത്വാ , പ്രത്യങ്മുഖോ വൈദ്യോ മര്മസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിധമനീഃ പരിഹരന്, അനുലോമം ശസ്ത്രം നിദധ്യാദാപൂയദര്ശനാത് , സകൃദേവാപഹരേച്ഛസ്ത്രമാശു ച; മഹത്സ്വപി ച പാകേഷു ദ്വ്യങ്ഗുലാന്തരം ത്ര്യങ്ഗുലാന്തരം വാ ശസ്ത്രപദമുക്തമ് ||൭||

View original

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषजश्चार्चयित्वा, कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य , यन्त्रयित्वा , प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्, अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् , सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च; महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम् ||७||

Meaning of the śloka

The passage describes the historical preparation and performance of an incision. After choosing favourable calendrical occasions, it prescribes honouring fire, learned Brahmanas and physicians with curds, grains, food, drink and gems, followed by offerings, auspicious observances and blessings. The patient, having eaten lightly, is seated facing east and held steady; the physician faces west. The text describes introducing the instrument in the direction of the hairs until pus appears, avoiding marmas, siras, snayus, joints, bones and dhamanis, and withdrawing it promptly in a single movement. Even for a large suppurating lesion, it specifies an operative extent of two or three angulas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

തതഃ പ്രശസ്തേഷ്വിത്യാദി|- തതഃ യന്ത്രാദിസമ്ഭാരോപകല്പനാനന്തരമ്| തിഥയഃ പ്രതിപദാദയഃ, കരണാനി ബവാദീനി, മുഹൂര്താഃ ത്രിംശച്ഛിവാദ്യാഃ, നക്ഷത്രാണി അശ്വിനീപ്രഭൃതീനി; പ്രശസ്തത്വം ചൈഷാം ജ്യോതിഃശാസ്ത്രവിദാം വചനാജ്ജ്ഞേയമ്| അക്ഷതാനി യവധാന്യാനി, രത്നാനി മാണിക്യമൌക്തികാദീനി| കൃതബലിമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനമിതി ബലിഃ പൂജോപഹാരഃ, മങ്ഗലം ഗീതാദി, സ്വസ്തിവാചനമാശീര്വാദോച്ചാരണം, കൃതശബ്ദോ ബലിപ്രഭൃതിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| മര്മാണി സപ്തോത്തരശതഭേദഭിന്നാനി, സിരാഃ സപ്തശതഭേദഭിന്നാഃ, നവശതഭേദഭിന്നാഃ സ്നായവഃ, സന്ധയഃ ദശോത്തരദ്വിശതഭേദഭിന്നാഃ, അസ്ഥീനി ശതത്രയഭേദഭിന്നാനി, ധമന്യഃ നാഭിപ്രഭവാശ്ചതുര്വിംശതിഭേദഭിന്നാഃ; ഏതാഃ പരിത്യജന്| അനുലോമമിതി ലോമാനുകൂല്യേന, യേനൈവാവര്തേന ലോമാനി സന്തി തേനൈവാവര്തേനേത്യര്ഥഃ; പ്രതിലോമം തു ലോമഭിരേവ പ്രതിഹതധാരം ശസ്ത്രം കുണ്ഠീഭവതി വ്യഥാം ചോത്പാദയതി| നിദധ്യാത് പ്രവേശയേത്| കിയദ്ദൂരം ശസ്ത്രം നിദധ്യാദിത്യാഹ- ആപൂയദര്ശനാദിതി| സകൃത് ഏകവാരം, ന പുനഃ പുനരിത്യര്ഥഃ| ആശു ചേതി ചശബ്ദ ഏവാര്ഥഃ, തേനോഭയത്രാപി നിയമഃ; ഏതേന സകൃദേവ ശസ്ത്രമപഹരേത്, ആശ്വേവ ശസ്ത്രമപഹരേദിത്യുക്തമ്| ശസ്ത്രം പ്രണിദധ്യാദിത്യത്ര ശസ്ത്രപ്രണിധാനമാത്രമുക്തമ്, അപഹരേച്ഛസ്ത്രമാശു ചേത്യത്ര ശസ്ത്രശബ്ദ ആശ്വപഹരണക്രിയയാ സമ്ബധ്യത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| ഇദാനീം സുദൂരശസ്ത്രപാതേऽനര്ഥം സമ്ഭാവയന്നവധിമാഹ- മഹത്സ്വപി ച പാകേഷ്വിത്യാദി| അന്തരശബ്ദോऽയമവകാശവാചീ; തേന ശസ്ത്രപദം ശസ്ത്രസ്ഥാനം ദ്വ്യങ്ഗുലാവകാശം ത്ര്യങ്ഗുലാവകാശം വേത്യുക്തം; തത്ര ദ്വ്യങ്ഗുലാവകാശം നാത്യവഗാഢേ, ത്ര്യങ്ഗുലാവകാശമവഗാഢേ ഇതി| കേചിദന്തരശബ്ദം ന പഠന്തി||൭||

Meaning of the commentary

These steps follow the assembling of equipment. Favourable tithis, karanas, muhurtas and nakshatras are to be determined by those versed in astral science. Akshata is glossed here as barley grains; gems include rubies and pearls. Bali means an offering, mangala includes singing, and svastivachana means pronouncing blessings. The anatomical structures to be avoided are counted as 107 marmas, 700 siras, 900 snayus, 210 joints, 300 bones and 24 dhamanis originating at the navel. Anuloma means following the direction in which the hairs lie; the commentator attributes bluntness of the edge and pain to working against that direction. The limit of entry is the appearance of pus. Both withdrawal in one movement and prompt withdrawal are stressed. Repetition of the word 'instrument' is explained as appropriate because entry and withdrawal are different actions. To limit harm from an excessively extensive incision, the passage specifies a space of two angulas for a less deep lesion and three for a deeper one. Some readings omit the word antara, 'space'.

Key terms

anulomam: Following the direction in which the hairs lie.
a~ggula (aṅgula): A finger-breadth unit used for the stated operative extent.
svastivAcanam (svastivācanam): The pronouncement of blessings.

Adhikarana ൮ (൯) · Śloka ൯

ഭവതശ്ചാത്ര- ആയതശ്ച വിശാലശ്ച സുവിഭക്തോ നിരാശ്രയഃ | പ്രാപ്തകാലകൃതശ്ചാപി വ്രണഃ കര്മണി ശസ്യതേ ||൯||

View original

भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||

Meaning of the śloka

For operative work, the text commends a vrana that is elongated and broad, clearly defined, free from an unfavourable site, and made at the appropriate time.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

അമുമേവാര്ഥം ശ്ലോകേന സ്ഫുടീകുര്വന്നാഹ- ആയതശ്ചേത്യാദി| ഏവം വിധോ വ്രണഃ ശസ്ത്രകര്മണി പ്രശസ്യതേ| ആയതശ്ച വിശാലശ്ചേതി ദ്വിചകാരേണ ആയതോऽപി വിശാലോऽപി ആയതവിശല ഇതി പ്രതിപാദ യതി| നിരാശ്രയോ മര്മാദ്യനാശ്രിതഃ; ‘നിരാശയ’ ഇത്യന്യേ, തത്രാനനുഷങ്ഗീത്യര്ഥഃ| പ്രാപ്തകാലകൃതശ്ചാപീതി യുക്തേ കാലേ കൃതഃ; ഏതേന ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധ്യോ ബാലവൃദ്ധയോരപ്രാപ്തകാലഃ, തയോര്വ്രണേ ശസ്ത്രാദിനിഷേധാത്; അഥവാ ശീതകാലേऽഗ്നിസാധ്യോ വ്രണഃ, ഗ്രീഷ്മേ സ ഏവാ പ്രാപ്തകാലഃ| അന്യേ തു ‘യുക്തകാലകൃതഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര സമപാക ഇത്യാചക്ഷതേ, യുക്തകാലകൃതഃ സമ്യക്പാകകൃതപ്രതിക്രിയ ഇത്യപരേ| ആയതശ്ച വിശാലശ്ചേത്യാദിശ്ലോകം കേചിന്ന പഠന്തി||൯||

Meaning of the commentary

The verse restates the preceding description. The repeated conjunction allows an elongated wound, a broad wound, or one possessing both features. Nirashraya is explained as not involving marmas and similar structures. Some read nirashaya, interpreted as not remaining adherent there. Appropriate timing is illustrated by restrictions on procedures using instruments, kshara or fire in children and older people; another example contrasts the cold season with summer for a lesion considered suitable for fire treatment. Some read yuktakalakrita and explain it as uniform suppuration; others as treatment performed when suppuration has properly occurred. Some textual traditions omit this verse.

Key terms

prAptakAlakRutaH (prāptakālakṛtaḥ): Performed at an appropriate time, with different explanations preserved in the commentary.

Adhikarana ൧൫ (൧൯-൩൩) · Śloka ൩൩

ഉദകുമ്ഭാച്ചാപോ ഗൃഹീത്വാ പ്രോക്ഷയന് രക്ഷാകര്മ കുര്യാത്; തദ്വക്ഷ്യാമഃ- ||൧൯|| കൃത്യാനാം പ്രതിഘാതാര്ഥം തഥാ രക്ഷോഭയസ്യ ച | രക്ഷാകര്മ കരിഷ്യാമി ബ്രഹ്മാ തദനുമന്യതാമ് ||൨൦|| നാഗാഃ പിശാചാ ഗന്ധര്വാഃ പിതരോ യക്ഷരാക്ഷസാഃ | അഭിദ്രവന്തി യേ യേ ത്വാം ബ്രഹ്മാദ്യാ ഘ്നന്തു താന് സദാ ||൨൧|| പൃഥിവ്യാമന്തരീക്ഷേ ച യേ ചരന്തി നിശാചരാഃ | ദിക്ഷു വാസ്തുനിവാസാശ്ച പാന്തു ത്വാം തേ നമസ്കൃതാഃ ||൨൨|| പാന്തു ത്വാം മുനയോ ബ്രാഹ്മയാ ദിവ്യാ രാജര്ഷയസ്തഥാ | പര്വതാശ്ചൈവ നദ്യശ്ച സര്വാഃ സര്വേ ച സാഗരാഃ ||൨൩|| അഗ്നീ രക്ഷതു തേ ജിഹ്വാം പ്രാണാന് വായുസ്തഥൈവ ച | സോമോ വ്യാനമപാനം തേ പര്ജന്യഃ പരിരക്ഷതു ||൨൪|| ഉദാനം വിദ്യുതഃ പാന്തു സമാനം സ്തനയിത്നവഃ | ബലമിന്ദ്രോ ബലപതിര്മനുര്മന്യേ മതിം തഥാ ||൨൫|| കാമാംസ്തേ പാന്തു ഗന്ധര്വാഃ സത്ത്വമിന്ദ്രോऽഭിരക്ഷതു | പ്രജ്ഞാം തേ വരുണോ രാജാ സമുദ്രോ നാഭിമണ്ഡലമ് ||൨൬|| ചക്ഷുഃ സൂര്യോ ദിശഃ ശ്രോത്രേ ചന്ദ്രമാഃ പാതു തേ മനഃ | നക്ഷത്രാണി സദാ രൂപം ഛായാം പാന്തു നിശാസ്തവ ||൨൭|| രേതസ്ത്വാപ്യായയന്ത്വാപോ രോമാണ്യോഷധയസ്തഥാ | ആകാശം ഖാനി തേ പാന്തു ദേഹം തവ വസുന്ധരാ ||൨൮|| വൈശ്വാനരഃ ശിരഃ പാതു വിഷ്ണുസ്തവ പരാക്രമമ് | പൌരുഷം പുരുഷശ്രേഷ്ഠോ ബ്രഹ്മാऽऽത്മാനം ധ്രുവോ ഭ്രുവൌ ||൨൯|| ഏതാ ദേഹേ വിശേഷേണ തവ നിത്യാ ഹി ദേവതാഃ | ഏതാസ്ത്വാം സതതം പാന്തു ദീര്ഘമായുരവാപ്നുഹി ||൩൦|| സ്വസ്തി തേ ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ സ്വസ്തി ദേവാശ്ച കുര്വതാമ് | (സ്വസ്തി തേ ചന്ദ്രസൂര്യൌ ച സ്വസ്തി നാരദപര്വതൌ) | സ്വസ്ത്യഗ്നിശ്ചൌവ വായുശ്ച സ്വസ്തി ദേവാഃ സഹേന്ദ്രഗാഃ ||൩൧|| പിതാമഹകൃതാ രക്ഷാ സ്വസ്ത്യായുര്വര്ധതാം തവ | ഈതയസ്തേ പ്രശാമ്യന്തു സദാ ഭവ ഗതവ്യഥഃ ||൩൨|| ഇതി സ്വാഹാ | ഏതൈര്വേദാത്മകൈര്മന്ത്രൈഃ കൃത്യാവ്യാധിവിനാശനൈഃ | മയൈവം കൃതരക്ഷസ്ത്വം ദീര്ഘമായുരവാപ്നുഹി ||൩൩||

View original

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||

Meaning of the śloka

The passage describes a protective rite performed while sprinkling water from a vessel. The practitioner announces the rite against harmful rites and fear of rakshasas, seeking Brahma's assent. Brahma and the other deities are invoked against beings that afflict the patient, while beings of the earth, atmosphere, directions and dwelling are respectfully asked to protect. Sages, divine and royal seers, mountains, rivers and oceans are also invoked. The prayer assigns protection of the tongue to Agni, pranas to Vayu, vyana to Soma, apana to Parjanya, udana to lightning and samana to thunder. Indra is asked to protect strength; Manu is invoked in connection with manye and understanding. Gandharvas protect desires, Indra sattva, Varuna discernment, and the ocean the navel region. The sun protects sight, the directions hearing, the moon the mind, the stars beauty and the nights the body's lustre. Waters are asked to nourish semen and plants the hairs; space protects the openings and earth the body. Vaishvanara protects the head, Vishnu capability, the foremost Purusha paurusha, Brahma the self, and Dhruva the eyebrows. These deities, described as continually present in the body, are asked to grant protection and long life. The concluding blessings invoke Brahma and the gods, with a parenthesized blessing from the sun, moon, Narada and Parvata, and pray for well-being, longevity, an end to calamities and freedom from suffering. The practitioner closes with svaha and a wish for long life through this protection by mantras described as Vedic and as dispelling harmful rites and disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഇദാനീം വ്രണിതസ്യ ശോണിതപൂയാദിസമ്ഭവാദ്രക്ഷോഭയപരിഹാരാര്ഥം രക്ഷാകര്മ നിദര്ശയന്നാഹ- ഉദകുമ്ഭാച്ചേത്യാദി|- ഉദകുമ്ഭാത് പാനീയകുമ്ഭാത്, ആപഃ ജലം, ഗൃഹീത്വാ ആദായ, പ്രോക്ഷയന് പ്രമാര്ജയന്| രക്ഷാകര്മനിര്ദിഷ്ടപദാനാം മന്ത്രത്വാദ്വിവരണം ന കരണീയമിതി കേചിത്; അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി|- കൃത്യാനാമിതി കുപിതമന്ത്രിണോऽഭിചാരകര്മജനിതാ രാക്ഷസീ ‘കൃത്യാ’ ഇത്യുച്യതേ| പ്രതിഘാതാര്ഥം നിവാരണാര്ഥമ്, അത്ര ‘പരിരക്ഷാര്ഥം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തഥാ രക്ഷോഭയസ്യ ചേതി രാക്ഷസഭയസ്യ ച പ്രതിഘാതാര്ഥമിത്യര്ഥഃ| ബ്രഹ്മാ തദനുമന്യതാമിതി തദ്രക്ഷാകര്മ ബ്രഹ്മാ അങ്ഗീകരോതു| നാഗാ ഇത്യാദി| യേ യേ നാഗാദയസ്ത്വാമഭിദ്രവന്തി പീഡയന്തി താന് ബ്രഹ്മാദ്യാ ദേവാ ഘ്നന്ത്വിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| തത്ര നാഗാഃ വാസുക്യാദയഃ, പിശാചാഃ പിശിതാശനാഃ, ഗന്ധര്വാഃ ദേവഗായനാ ഹാഹാഹൂഹൂപ്രഭൃതയഃ, പിതരഃ അഗ്നിഷ്വാത്താദയഃ, യക്ഷാഃ ധനദാദയഃ, രക്ഷസാഃ രാവണപ്രഭൃതയഃ| ദിക്ഷ്വിത്യത്ര യേ ചരന്തീതി സമ്ബധ്യതേ| വാസ്തുനിവാസാഃ ഗൃഹഭൂമിനിവാസിനഃ| പ്രാണാനിതി അഗ്നിഃ സോമോ വായുഃ സത്ത്വം രജസ്തമഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ഭൂതാത്മേതി പ്രാണാഃ, അത്ര ദ്വാദശപ്രാണേഷു മധ്യേ സാമാന്യവാതവാച്യോऽപി വാതശബ്ദഃ പ്രാണാഖ്യേ വാതവിശേഷേ വര്തതേ; കുതഃ? ചതുര്ണാം വ്യാനാദീനാമഗ്രേ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| സോമഃ ചന്ദ്രമാഃ| തേ തവ| പര്ജന്യഃ വൃഷ്ടിമാന് മേഘഃ, ഇന്ദ്ര ഇത്യന്യേ| സ്തനയിത്നവഃ മേഘാഃ| ബലപതിരിതി ഇന്ദ്രസ്യ വിശേഷണമ്| മനുഃ പ്രജാപതിഃ, മന്യേ ഗ്രീവാപശ്ചിമഭാഗാശ്രിതേ ദ്വേ സിരേ ‘മന്യേ’ ഇത്യുച്യേതേ, മതിം തഥാ സ ഏവ മനുര്മതിം രക്ഷത്വിതി സമ്ബന്ധഃ; ‘തഥാ മനുര്മതിം രക്ഷതു’ ഇത്യഹം മന്യേ, ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി കേചിത്| സത്ത്വം ഗുണവിശേഷഃ| മനഃ ചിത്തമ്| രൂപമിഹ ലാവണ്യം വിവക്ഷിതം, യത്പര്യായഃ സൌന്ദര്യമ്| ഛായാ പ്രഭാഭേദഃ; തദുക്തമ്- “ആസന്നാ ലക്ഷ്യതേ ഛായാ പ്രഭാ ദൂരാത് പ്രകാശതേ” (ച. ഇ. അ. ൭)- ഇതി| രേതഃ ശുക്രമ്, ആപഃ പാനീയാനി, ആപ്യായയന്തു വര്ധയന്തു| ഖാനി സ്രോതാംസി, ഇന്ദ്രിയാണീത്യന്യേ| പരാക്രമഃ സാമര്ഥ്യമ്| പൌരുഷം മേഢ്രം, പുരുഷശ്രേഷ്ഠഃ നാരായണഃ| ആത്മാനം ജീവമ്| ധ്രുവഃ താരാവിശേഷഃ| ഏതാഃ പൂര്വോക്താ ദേവതാഃ, നിത്യാഃ സതതസ്ഥിതാഃ| സ്വസ്തി തേ ഭഗവാന് ബ്രഹ്മേതി സ്വസ്തി മങ്ഗലം, ഭഗവാന് വിശിഷ്ടജ്ഞാനവാന്, ദേവാഃ സഹേന്ദ്രഗാ ഇന്ദ്രാനുയായിന ഇത്യര്ഥഃ| പിതാമഹഃ ബ്രഹ്മാ| ഈതയഃ അന്നാദിക്ഷയഹേതവോऽതിവൃഷ്ട്യാദയഃ; തദുക്തമ്- “അതിവൃഷ്ടിരനാവൃഷ്ടിര്മൂഷികാഃ ശലഭാഃ ഖഗാഃ| സ്വചക്രം പരചക്രം ച സപ്തൈതാ ഈതയഃ സ്മൃതാഃ”- ഇതി||൧൯-൩൩||

Meaning of the commentary

The rite is introduced in response to fear of rakshasas associated with blood, pus and similar wound conditions. Some authorities hold that the words should not be explained because they are mantras; others provide the explanation that follows. Kritya is interpreted as a harmful female being produced through a hostile practitioner's ritual. An alternative wording speaks of protection rather than repelling. Brahma's assent means acceptance of the rite. The commentary identifies nagas with beings such as Vasuki, pishachas as flesh-eaters, gandharvas as divine singers, pitrs with groups such as the Agnishvattas, yakshas with figures such as Dhanada, and rakshasas with figures such as Ravana. Beings of the dwelling inhabit the house site. Prana is discussed through a list of twelve vital principles, but Vayu's role here is taken specifically as the prana division of vata because the other four divisions are named next. Soma is the moon; Parjanya is a rain-bearing cloud, or Indra according to others; and stanayitnu denotes clouds. Manu is Prajapati. One reading understands manye as the two siras at the back of the neck and also assigns protection of understanding to Manu; another takes manye as 'I think', rather than as anatomical wording. Rupa means beauty, and chaya a kind of lustre, distinguished from prabha as visible nearby rather than from afar. Retas is semen. Kha is interpreted as bodily channels, or alternatively the senses. Parakrama means capability; paurusha is glossed as the penis; the foremost Purusha as Narayana; atman as the living self; and Dhruva as a particular star. The deities are described as continually present. Svasti means auspicious well-being. The calamities mentioned at the end are illustrated as excessive rain, drought, rodents, locusts, birds, and one's own or an opposing army, all associated with destruction of food and other resources.

Key terms

rakShAkarma (rakṣākarma): The protective rite described in this passage.
kRutyA (kṛtyā): A harmful being attributed by the commentary to hostile ritual activity.
manye: Read either as two neck siras or as 'I think' in the alternative explanation.
ItayaH (ītayaḥ): Calamities destructive of food and other resources.

← 4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ 6. r̥tucaryādhyāyaḥ →