௫. அக்ரோபஹரணீயாத்யாயஃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana ௨ (௩) · Śloka ௩

த்ரிவிதஂ கர்ம- பூர்வகர்ம, ப்ரதாநகர்ம, பஶ்சாத்கர்மேதி; தத்வ்யாதிஂ ப்ரத்யுபதேக்ஷ்யாமஃ ||௩||

View original

त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||

Meaning of the śloka

Treatment has three stages: purvakarma, the preparatory measures; pradhanakarma, the principal procedure; and pashchatkarma, the subsequent care. These will be explained in relation to each disorder.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

பூர்வகர்மேத்யாதி தத்ரைகே- “லங்கநாதி விரேகாந்தஂ பூர்வகர்ம வ்ரணஸ்ய ச| பாடநஂ ரோபணஂ யச்ச ப்ரதாநஂ கர்ம தத் ஸ்மதம்| பலவர்ணாக்நிகார்யஂ து பஶ்சாத்கர்ம ஸமாதிஶேத்’’- இதி; அந்யே து ஸஂஶோத்யஸ்ய பாசநஸ்நேஹநஸ்வேதநாநி பூர்வகர்ம, வமநவிரேசநபஸ்திநஸ்யஸிராமோக்ஷணாநி ப்ரதாநஂ கர்ம, பேயாத்யந்நஸஂஸர்ஜநஂ பஶ்சாத்கர்ம; அபரே து சயாதீநாஂ பூர்வரூபாந்தாநாமாதங்கோத்பத்தேஃ ப்ராக்யத் க்ரியதே தத் பூர்வகர்ம, ஆதங்கோத்பத்தௌ யத் தத் ப்ரதாநஂ கர்ம, நிவத்தாதங்கஸ்யாநுபந்தோபசரணாய யத் தத் பஶ்சாத்கர்ம| இதஂ தத் பூர்வகர்மேத்யாதி இஹ கதஂ நோதாஹ்ரியத இதி ப்ரஷ்டுருத்தரமாஹ- தத்வ்யாதிமித்யாதி|- ததிதி த்ரிவிதஂ கர்ம வ்யாதிஂ வ்யாதிஂ ப்ரத்யுபதேக்ஷ்யாமஃ; ந இஹ, க்ரந்தகௌரவபயாத்||௩||

Meaning of the commentary

Several interpretations of the three stages are preserved. One describes measures from langhana through purgation as preliminary care for a wound, opening and healing the wound as the principal treatment, and measures concerning strength, complexion and agni as subsequent care. Another applies the division to a person undergoing shodhana: pachana, oleation and sweating are preliminary; emesis, purgation, basti, nasya and venesection are principal procedures; and a gradual dietary sequence beginning with peya is subsequent care. A third makes the division according to the course of illness: measures before its manifestation, from accumulation through premonitory signs, are preliminary; those during manifest illness are principal; and care for what persists after the illness subsides is subsequent. These measures are not all detailed here because that would make the text unnecessarily lengthy; they will be explained under individual disorders.

Key terms

pUrvakarma (pūrvakarma): Preparatory measures, defined differently in the commentary's three interpretations.
pradhAnakarma (pradhānakarma): The principal treatment or procedure.
pashcAtkarma (paścātkarma): Care following the principal procedure or the subsiding of illness.
peyA (peyā): A thin gruel placed first in the gradual dietary sequence mentioned here.

Adhikarana ௫ (௬) · Śloka ௬

அதோऽந்யதமஂ கர்ம சிகீர்ஷதா வைத்யேந பூர்வமேவோபகல்பயிதவ்யாநி பவந்தி, தத்யதா- யந்த்ரஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிஶலாகாஶங்கஜலௌகாலாபூஜாம்பவௌஷ்டபிசுப்ரோதஸூத்ரபத்ரபட்டமதுகதவஸாபயஸ்தைல- தர்பணகஷாயாலேபநகல்கவ்யஜநஶீதோஷ்ணோதககடாஹாதீநி, பரிகர்மிணஶ்ச ஸ்நிக்தாஃ ஸ்திரா பலவந்தஃ ||௬||

View original

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||

Meaning of the śloka

For a physician intending to undertake any of these procedures, the text calls for supplies to be assembled beforehand: yantras, sharp instruments, kshara, fire, probes or rods, horns, leeches, gourds, the jambavaushtha implement, cotton, cloth, thread, leaves, bandaging material, honey, ghee, fat, milk, oil, tarpana preparations, decoctions, applications and pastes, a fan, cold and warm water, vessels and other necessities. It also calls for attendants who are devoted, steady and strong.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

அதோऽந்யதமமித்யாதி| -அதஃ ஏஷாஂ மத்யே, அந்யதமம் ஏகதமஂ, கர்ம சேத்யாதிகஂ, சிகீர்ஷதா கர்துமிச்சதா, பூர்வமேவோபகல்பயிதவ்யாநி ஸமீபமாநேதவ்யாநி| ஜாம்பவௌஷ்டஂ ஜம்புபலஸதஶமுகாக்ரா கஷ்ணபாஷாணரசிதா வர்திஃ, பிசுஃ ‘துலஂ’ இதி லோகே, ப்ரோதஂ கர்படஂ, பட்டஃ வ்ரணபந்தநத்ரவ்யஂ, தர்பணஂ ஜலப்லுதஂ ஶக்துக்ஷீராதி, கஷாயஃ ஔஷதக்வதிதமுதகஂ, வ்யஜநஂ வஂஶாதிரசிதஂ, கடாஹோ லௌஹாதிநிர்மிதஃ; ஆதிஶப்தாத் கவலிகாமத்கபாலகலஸஸ்தாலீஶயநாஸநாதி| யந்த்ராதிஷு மத்யே காநிசிதுபகரணாநி கர்மாங்காநி, காநிசித் வ்யாபத்ப்ரஶமநாநி| பரிகர்மிணஶ்சேதி ந கேவலஂ யந்த்ராதீந்யேவோபகல்பயிதவ்யாநி கிந்து பரிகர்மிணஶ்ச ஸர்வகர்மணாஂ கர்தாரஃ பரிசாரகாஃ; கிஂவிஶிஷ்டாஸ்தே? ஸ்நிக்தா அநுரக்தாஃ, ஸ்திராஃ அசலாஃ, பலவந்தஃ ஸர்வகார்யேஷு ஸமர்தாஃ||௬||

Meaning of the commentary

The required articles are to be brought nearby before undertaking a procedure such as excision. Jambavaushtha is described as a black-stone implement whose tip resembles a jambu fruit. Picu is cotton, prota is cloth, and patta is material for binding a wound. Tarpana includes preparations such as saktu mixed with water and milk preparations; kashaya is water in which medicinal substances have been boiled. A fan may be made of bamboo, and the vessel called kataha of iron or another material. The inclusive ending also covers pads, earthenware pieces, pots, cooking vessels, beds, seats and similar supplies. Some articles are needed for the procedure itself, while others address complications. Attendants, as well as equipment, must be prepared. They should be devoted to the person they serve, unwavering, and capable of carrying out the required tasks.

Key terms

jAmbavauShThaM (jāmbavauṣṭham): A black-stone implement with a tip likened to a jambu fruit.
picuH (picuḥ): Cotton among the preparatory supplies.
parikarmiNaH (parikarmiṇaḥ): Attendants who assist with the required tasks.

Adhikarana ௬ (௭) · Śloka ௭

ததஃ ப்ரஶஸ்தேஷு திதிகரணமுஹூர்தநக்ஷத்ரேஷு தத்யக்ஷதாந்நபாநரத்நைரக்நிஂ விப்ராந் பிஷஜஶ்சார்சயித்வா, கதபலிமங்கலஸ்வஸ்திவாசநஂ லகுபுக்தவந்தஂ ப்ராங்முகமாதுரமுபவேஶ்ய , யந்த்ரயித்வா , ப்ரத்யங்முகோ வைத்யோ மர்மஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திதமநீஃ பரிஹரந், அநுலோமஂ ஶஸ்த்ரஂ நிதத்யாதாபூயதர்ஶநாத் , ஸகதேவாபஹரேச்சஸ்த்ரமாஶு ச; மஹத்ஸ்வபி ச பாகேஷு த்வ்யங்குலாந்தரஂ த்ர்யங்குலாந்தரஂ வா ஶஸ்த்ரபதமுக்தம் ||௭||

View original

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषजश्चार्चयित्वा, कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य , यन्त्रयित्वा , प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्, अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् , सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च; महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम् ||७||

Meaning of the śloka

The passage describes the historical preparation and performance of an incision. After choosing favourable calendrical occasions, it prescribes honouring fire, learned Brahmanas and physicians with curds, grains, food, drink and gems, followed by offerings, auspicious observances and blessings. The patient, having eaten lightly, is seated facing east and held steady; the physician faces west. The text describes introducing the instrument in the direction of the hairs until pus appears, avoiding marmas, siras, snayus, joints, bones and dhamanis, and withdrawing it promptly in a single movement. Even for a large suppurating lesion, it specifies an operative extent of two or three angulas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ததஃ ப்ரஶஸ்தேஷ்வித்யாதி|- ததஃ யந்த்ராதிஸம்பாரோபகல்பநாநந்தரம்| திதயஃ ப்ரதிபதாதயஃ, கரணாநி பவாதீநி, முஹூர்தாஃ த்ரிஂஶச்சிவாத்யாஃ, நக்ஷத்ராணி அஶ்விநீப்ரபதீநி; ப்ரஶஸ்தத்வஂ சைஷாஂ ஜ்யோதிஃஶாஸ்த்ரவிதாஂ வசநாஜ்ஜ்ஞேயம்| அக்ஷதாநி யவதாந்யாநி, ரத்நாநி மாணிக்யமௌக்திகாதீநி| கதபலிமங்கலஸ்வஸ்திவாசநமிதி பலிஃ பூஜோபஹாரஃ, மங்கலஂ கீதாதி, ஸ்வஸ்திவாசநமாஶீர்வாதோச்சாரணஂ, கதஶப்தோ பலிப்ரபதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| மர்மாணி ஸப்தோத்தரஶதபேதபிந்நாநி, ஸிராஃ ஸப்தஶதபேதபிந்நாஃ, நவஶதபேதபிந்நாஃ ஸ்நாயவஃ, ஸந்தயஃ தஶோத்தரத்விஶதபேதபிந்நாஃ, அஸ்தீநி ஶதத்ரயபேதபிந்நாநி, தமந்யஃ நாபிப்ரபவாஶ்சதுர்விஂஶதிபேதபிந்நாஃ; ஏதாஃ பரித்யஜந்| அநுலோமமிதி லோமாநுகூல்யேந, யேநைவாவர்தேந லோமாநி ஸந்தி தேநைவாவர்தேநேத்யர்தஃ; ப்ரதிலோமஂ து லோமபிரேவ ப்ரதிஹததாரஂ ஶஸ்த்ரஂ குண்டீபவதி வ்யதாஂ சோத்பாதயதி| நிதத்யாத் ப்ரவேஶயேத்| கியத்தூரஂ ஶஸ்த்ரஂ நிதத்யாதித்யாஹ- ஆபூயதர்ஶநாதிதி| ஸகத் ஏகவாரஂ, ந புநஃ புநரித்யர்தஃ| ஆஶு சேதி சஶப்த ஏவார்தஃ, தேநோபயத்ராபி நியமஃ; ஏதேந ஸகதேவ ஶஸ்த்ரமபஹரேத், ஆஶ்வேவ ஶஸ்த்ரமபஹரேதித்யுக்தம்| ஶஸ்த்ரஂ ப்ரணிதத்யாதித்யத்ர ஶஸ்த்ரப்ரணிதாநமாத்ரமுக்தம், அபஹரேச்சஸ்த்ரமாஶு சேத்யத்ர ஶஸ்த்ரஶப்த ஆஶ்வபஹரணக்ரியயா ஸம்பத்யத இதி ந பௌநருக்த்யம்| இதாநீஂ ஸுதூரஶஸ்த்ரபாதேऽநர்தஂ ஸம்பாவயந்நவதிமாஹ- மஹத்ஸ்வபி ச பாகேஷ்வித்யாதி| அந்தரஶப்தோऽயமவகாஶவாசீ; தேந ஶஸ்த்ரபதஂ ஶஸ்த்ரஸ்தாநஂ த்வ்யங்குலாவகாஶஂ த்ர்யங்குலாவகாஶஂ வேத்யுக்தஂ; தத்ர த்வ்யங்குலாவகாஶஂ நாத்யவகாடே, த்ர்யங்குலாவகாஶமவகாடே இதி| கேசிதந்தரஶப்தஂ ந படந்தி||௭||

Meaning of the commentary

These steps follow the assembling of equipment. Favourable tithis, karanas, muhurtas and nakshatras are to be determined by those versed in astral science. Akshata is glossed here as barley grains; gems include rubies and pearls. Bali means an offering, mangala includes singing, and svastivachana means pronouncing blessings. The anatomical structures to be avoided are counted as 107 marmas, 700 siras, 900 snayus, 210 joints, 300 bones and 24 dhamanis originating at the navel. Anuloma means following the direction in which the hairs lie; the commentator attributes bluntness of the edge and pain to working against that direction. The limit of entry is the appearance of pus. Both withdrawal in one movement and prompt withdrawal are stressed. Repetition of the word 'instrument' is explained as appropriate because entry and withdrawal are different actions. To limit harm from an excessively extensive incision, the passage specifies a space of two angulas for a less deep lesion and three for a deeper one. Some readings omit the word antara, 'space'.

Key terms

anulomam: Following the direction in which the hairs lie.
a~ggula (aṅgula): A finger-breadth unit used for the stated operative extent.
svastivAcanam (svastivācanam): The pronouncement of blessings.

Adhikarana ௮ (௯) · Śloka ௯

பவதஶ்சாத்ர- ஆயதஶ்ச விஶாலஶ்ச ஸுவிபக்தோ நிராஶ்ரயஃ | ப்ராப்தகாலகதஶ்சாபி வ்ரணஃ கர்மணி ஶஸ்யதே ||௯||

View original

भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||

Meaning of the śloka

For operative work, the text commends a vrana that is elongated and broad, clearly defined, free from an unfavourable site, and made at the appropriate time.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

அமுமேவார்தஂ ஶ்லோகேந ஸ்புடீகுர்வந்நாஹ- ஆயதஶ்சேத்யாதி| ஏவஂ விதோ வ்ரணஃ ஶஸ்த்ரகர்மணி ப்ரஶஸ்யதே| ஆயதஶ்ச விஶாலஶ்சேதி த்விசகாரேண ஆயதோऽபி விஶாலோऽபி ஆயதவிஶல இதி ப்ரதிபாத யதி| நிராஶ்ரயோ மர்மாத்யநாஶ்ரிதஃ; ‘நிராஶய’ இத்யந்யே, தத்ராநநுஷங்கீத்யர்தஃ| ப்ராப்தகாலகதஶ்சாபீதி யுக்தே காலே கதஃ; ஏதேந ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிஸாத்யோ பாலவத்தயோரப்ராப்தகாலஃ, தயோர்வ்ரணே ஶஸ்த்ராதிநிஷேதாத்; அதவா ஶீதகாலேऽக்நிஸாத்யோ வ்ரணஃ, க்ரீஷ்மே ஸ ஏவா ப்ராப்தகாலஃ| அந்யே து ‘யுக்தகாலகதஃ’ இதி படந்தி; தத்ர ஸமபாக இத்யாசக்ஷதே, யுக்தகாலகதஃ ஸம்யக்பாககதப்ரதிக்ரிய இத்யபரே| ஆயதஶ்ச விஶாலஶ்சேத்யாதிஶ்லோகஂ கேசிந்ந படந்தி||௯||

Meaning of the commentary

The verse restates the preceding description. The repeated conjunction allows an elongated wound, a broad wound, or one possessing both features. Nirashraya is explained as not involving marmas and similar structures. Some read nirashaya, interpreted as not remaining adherent there. Appropriate timing is illustrated by restrictions on procedures using instruments, kshara or fire in children and older people; another example contrasts the cold season with summer for a lesion considered suitable for fire treatment. Some read yuktakalakrita and explain it as uniform suppuration; others as treatment performed when suppuration has properly occurred. Some textual traditions omit this verse.

Key terms

prAptakAlakRutaH (prāptakālakṛtaḥ): Performed at an appropriate time, with different explanations preserved in the commentary.

Adhikarana ௧௫ (௧௯-௩௩) · Śloka ௩௩

உதகும்பாச்சாபோ கஹீத்வா ப்ரோக்ஷயந் ரக்ஷாகர்ம குர்யாத்; தத்வக்ஷ்யாமஃ- ||௧௯|| கத்யாநாஂ ப்ரதிகாதார்தஂ ததா ரக்ஷோபயஸ்ய ச | ரக்ஷாகர்ம கரிஷ்யாமி ப்ரஹ்மா ததநுமந்யதாம் ||௨௦|| நாகாஃ பிஶாசா கந்தர்வாஃ பிதரோ யக்ஷராக்ஷஸாஃ | அபித்ரவந்தி யே யே த்வாஂ ப்ரஹ்மாத்யா க்நந்து தாந் ஸதா ||௨௧|| பதிவ்யாமந்தரீக்ஷே ச யே சரந்தி நிஶாசராஃ | திக்ஷு வாஸ்துநிவாஸாஶ்ச பாந்து த்வாஂ தே நமஸ்கதாஃ ||௨௨|| பாந்து த்வாஂ முநயோ ப்ராஹ்மயா திவ்யா ராஜர்ஷயஸ்ததா | பர்வதாஶ்சைவ நத்யஶ்ச ஸர்வாஃ ஸர்வே ச ஸாகராஃ ||௨௩|| அக்நீ ரக்ஷது தே ஜிஹ்வாஂ ப்ராணாந் வாயுஸ்ததைவ ச | ஸோமோ வ்யாநமபாநஂ தே பர்ஜந்யஃ பரிரக்ஷது ||௨௪|| உதாநஂ வித்யுதஃ பாந்து ஸமாநஂ ஸ்தநயித்நவஃ | பலமிந்த்ரோ பலபதிர்மநுர்மந்யே மதிஂ ததா ||௨௫|| காமாஂஸ்தே பாந்து கந்தர்வாஃ ஸத்த்வமிந்த்ரோऽபிரக்ஷது | ப்ரஜ்ஞாஂ தே வருணோ ராஜா ஸமுத்ரோ நாபிமண்டலம் ||௨௬|| சக்ஷுஃ ஸூர்யோ திஶஃ ஶ்ரோத்ரே சந்த்ரமாஃ பாது தே மநஃ | நக்ஷத்ராணி ஸதா ரூபஂ சாயாஂ பாந்து நிஶாஸ்தவ ||௨௭|| ரேதஸ்த்வாப்யாயயந்த்வாபோ ரோமாண்யோஷதயஸ்ததா | ஆகாஶஂ காநி தே பாந்து தேஹஂ தவ வஸுந்தரா ||௨௮|| வைஶ்வாநரஃ ஶிரஃ பாது விஷ்ணுஸ்தவ பராக்ரமம் | பௌருஷஂ புருஷஶ்ரேஷ்டோ ப்ரஹ்மாऽऽத்மாநஂ த்ருவோ ப்ருவௌ ||௨௯|| ஏதா தேஹே விஶேஷேண தவ நித்யா ஹி தேவதாஃ | ஏதாஸ்த்வாஂ ஸததஂ பாந்து தீர்கமாயுரவாப்நுஹி ||௩௦|| ஸ்வஸ்தி தே பகவாந் ப்ரஹ்மா ஸ்வஸ்தி தேவாஶ்ச குர்வதாம் | (ஸ்வஸ்தி தே சந்த்ரஸூர்யௌ ச ஸ்வஸ்தி நாரதபர்வதௌ) | ஸ்வஸ்த்யக்நிஶ்சௌவ வாயுஶ்ச ஸ்வஸ்தி தேவாஃ ஸஹேந்த்ரகாஃ ||௩௧|| பிதாமஹகதா ரக்ஷா ஸ்வஸ்த்யாயுர்வர்ததாஂ தவ | ஈதயஸ்தே ப்ரஶாம்யந்து ஸதா பவ கதவ்யதஃ ||௩௨|| இதி ஸ்வாஹா | ஏதைர்வேதாத்மகைர்மந்த்ரைஃ கத்யாவ்யாதிவிநாஶநைஃ | மயைவஂ கதரக்ஷஸ்த்வஂ தீர்கமாயுரவாப்நுஹி ||௩௩||

View original

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||

Meaning of the śloka

The passage describes a protective rite performed while sprinkling water from a vessel. The practitioner announces the rite against harmful rites and fear of rakshasas, seeking Brahma's assent. Brahma and the other deities are invoked against beings that afflict the patient, while beings of the earth, atmosphere, directions and dwelling are respectfully asked to protect. Sages, divine and royal seers, mountains, rivers and oceans are also invoked. The prayer assigns protection of the tongue to Agni, pranas to Vayu, vyana to Soma, apana to Parjanya, udana to lightning and samana to thunder. Indra is asked to protect strength; Manu is invoked in connection with manye and understanding. Gandharvas protect desires, Indra sattva, Varuna discernment, and the ocean the navel region. The sun protects sight, the directions hearing, the moon the mind, the stars beauty and the nights the body's lustre. Waters are asked to nourish semen and plants the hairs; space protects the openings and earth the body. Vaishvanara protects the head, Vishnu capability, the foremost Purusha paurusha, Brahma the self, and Dhruva the eyebrows. These deities, described as continually present in the body, are asked to grant protection and long life. The concluding blessings invoke Brahma and the gods, with a parenthesized blessing from the sun, moon, Narada and Parvata, and pray for well-being, longevity, an end to calamities and freedom from suffering. The practitioner closes with svaha and a wish for long life through this protection by mantras described as Vedic and as dispelling harmful rites and disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

இதாநீஂ வ்ரணிதஸ்ய ஶோணிதபூயாதிஸம்பவாத்ரக்ஷோபயபரிஹாரார்தஂ ரக்ஷாகர்ம நிதர்ஶயந்நாஹ- உதகும்பாச்சேத்யாதி|- உதகும்பாத் பாநீயகும்பாத், ஆபஃ ஜலஂ, கஹீத்வா ஆதாய, ப்ரோக்ஷயந் ப்ரமார்ஜயந்| ரக்ஷாகர்மநிர்திஷ்டபதாநாஂ மந்த்ரத்வாத்விவரணஂ ந கரணீயமிதி கேசித்; அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி|- கத்யாநாமிதி குபிதமந்த்ரிணோऽபிசாரகர்மஜநிதா ராக்ஷஸீ ‘கத்யா’ இத்யுச்யதே| ப்ரதிகாதார்தஂ நிவாரணார்தம், அத்ர ‘பரிரக்ஷார்தஂ’ இதி கேசித் படந்தி| ததா ரக்ஷோபயஸ்ய சேதி ராக்ஷஸபயஸ்ய ச ப்ரதிகாதார்தமித்யர்தஃ| ப்ரஹ்மா ததநுமந்யதாமிதி தத்ரக்ஷாகர்ம ப்ரஹ்மா அங்கீகரோது| நாகா இத்யாதி| யே யே நாகாதயஸ்த்வாமபித்ரவந்தி பீடயந்தி தாந் ப்ரஹ்மாத்யா தேவா க்நந்த்விதி பிண்டார்தஃ| தத்ர நாகாஃ வாஸுக்யாதயஃ, பிஶாசாஃ பிஶிதாஶநாஃ, கந்தர்வாஃ தேவகாயநா ஹாஹாஹூஹூப்ரபதயஃ, பிதரஃ அக்நிஷ்வாத்தாதயஃ, யக்ஷாஃ தநதாதயஃ, ரக்ஷஸாஃ ராவணப்ரபதயஃ| திக்ஷ்வித்யத்ர யே சரந்தீதி ஸம்பத்யதே| வாஸ்துநிவாஸாஃ கஹபூமிநிவாஸிநஃ| ப்ராணாநிதி அக்நிஃ ஸோமோ வாயுஃ ஸத்த்வஂ ரஜஸ்தமஃ பஞ்சேந்த்ரியாணி பூதாத்மேதி ப்ராணாஃ, அத்ர த்வாதஶப்ராணேஷு மத்யே ஸாமாந்யவாதவாச்யோऽபி வாதஶப்தஃ ப்ராணாக்யே வாதவிஶேஷே வர்ததே; குதஃ? சதுர்ணாஂ வ்யாநாதீநாமக்ரே வக்ஷ்யமாணத்வாத்| ஸோமஃ சந்த்ரமாஃ| தே தவ| பர்ஜந்யஃ வஷ்டிமாந் மேகஃ, இந்த்ர இத்யந்யே| ஸ்தநயித்நவஃ மேகாஃ| பலபதிரிதி இந்த்ரஸ்ய விஶேஷணம்| மநுஃ ப்ரஜாபதிஃ, மந்யே க்ரீவாபஶ்சிமபாகாஶ்ரிதே த்வே ஸிரே ‘மந்யே’ இத்யுச்யேதே, மதிஂ ததா ஸ ஏவ மநுர்மதிஂ ரக்ஷத்விதி ஸம்பந்தஃ; ‘ததா மநுர்மதிஂ ரக்ஷது’ இத்யஹஂ மந்யே, இதி வ்யாக்யாநயந்தி கேசித்| ஸத்த்வஂ குணவிஶேஷஃ| மநஃ சித்தம்| ரூபமிஹ லாவண்யஂ விவக்ஷிதஂ, யத்பர்யாயஃ ஸௌந்தர்யம்| சாயா ப்ரபாபேதஃ; ததுக்தம்- “ஆஸந்நா லக்ஷ்யதே சாயா ப்ரபா தூராத் ப்ரகாஶதே” (ச. இ. அ. ௭)- இதி| ரேதஃ ஶுக்ரம், ஆபஃ பாநீயாநி, ஆப்யாயயந்து வர்தயந்து| காநி ஸ்ரோதாஂஸி, இந்த்ரியாணீத்யந்யே| பராக்ரமஃ ஸாமர்த்யம்| பௌருஷஂ மேட்ரஂ, புருஷஶ்ரேஷ்டஃ நாராயணஃ| ஆத்மாநஂ ஜீவம்| த்ருவஃ தாராவிஶேஷஃ| ஏதாஃ பூர்வோக்தா தேவதாஃ, நித்யாஃ ஸததஸ்திதாஃ| ஸ்வஸ்தி தே பகவாந் ப்ரஹ்மேதி ஸ்வஸ்தி மங்கலஂ, பகவாந் விஶிஷ்டஜ்ஞாநவாந், தேவாஃ ஸஹேந்த்ரகா இந்த்ராநுயாயிந இத்யர்தஃ| பிதாமஹஃ ப்ரஹ்மா| ஈதயஃ அந்நாதிக்ஷயஹேதவோऽதிவஷ்ட்யாதயஃ; ததுக்தம்- “அதிவஷ்டிரநாவஷ்டிர்மூஷிகாஃ ஶலபாஃ ககாஃ| ஸ்வசக்ரஂ பரசக்ரஂ ச ஸப்தைதா ஈதயஃ ஸ்மதாஃ”- இதி||௧௯-௩௩||

Meaning of the commentary

The rite is introduced in response to fear of rakshasas associated with blood, pus and similar wound conditions. Some authorities hold that the words should not be explained because they are mantras; others provide the explanation that follows. Kritya is interpreted as a harmful female being produced through a hostile practitioner's ritual. An alternative wording speaks of protection rather than repelling. Brahma's assent means acceptance of the rite. The commentary identifies nagas with beings such as Vasuki, pishachas as flesh-eaters, gandharvas as divine singers, pitrs with groups such as the Agnishvattas, yakshas with figures such as Dhanada, and rakshasas with figures such as Ravana. Beings of the dwelling inhabit the house site. Prana is discussed through a list of twelve vital principles, but Vayu's role here is taken specifically as the prana division of vata because the other four divisions are named next. Soma is the moon; Parjanya is a rain-bearing cloud, or Indra according to others; and stanayitnu denotes clouds. Manu is Prajapati. One reading understands manye as the two siras at the back of the neck and also assigns protection of understanding to Manu; another takes manye as 'I think', rather than as anatomical wording. Rupa means beauty, and chaya a kind of lustre, distinguished from prabha as visible nearby rather than from afar. Retas is semen. Kha is interpreted as bodily channels, or alternatively the senses. Parakrama means capability; paurusha is glossed as the penis; the foremost Purusha as Narayana; atman as the living self; and Dhruva as a particular star. The deities are described as continually present. Svasti means auspicious well-being. The calamities mentioned at the end are illustrated as excessive rain, drought, rodents, locusts, birds, and one's own or an opposing army, all associated with destruction of food and other resources.

Key terms

rakShAkarma (rakṣākarma): The protective rite described in this passage.
kRutyA (kṛtyā): A harmful being attributed by the commentary to hostile ritual activity.
manye: Read either as two neck siras or as 'I think' in the alternative explanation.
ItayaH (ītayaḥ): Calamities destructive of food and other resources.

← 4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ 6. r̥tucaryādhyāyaḥ →