તત્ર, વર્ષાસ્વોષધયસ્તરુણ્યોઽલ્પવીર્યા આપશ્ચાપ્રશાન્તાઃ ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ, તા ઉપયુજ્યમાના નભસિ મેઘાવતતે જલપ્રક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં પ્રાણિનાં શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં વિદહ્યન્તે, વિદાહાત્ પિત્તસઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયઃ શરદિ પ્રવિરલમેઘે વિયત્યુપશુષ્યતિ પઙ્કેઽર્કકિરણપ્રવિલાયિતઃ પૈત્તિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | તા એવૌષધયઃ કાલપરિણામાત્ પરિણતવીર્યા બલવત્યો હેમન્તે ભવન્ત્યાપશ્ચ પ્રશાન્તાઃ સ્નિગ્ધા અત્યર્થં ગુર્વ્યાશ્ચ, તા ઉપયુજ્યમાના મન્દકિરણત્વાદ્ભાનોઃ સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનાં દેહિનામવિદગ્ધાઃ સ્નેહાચ્છૈત્યાદ્ગૌરવાદુપલેપાચ્ચ શ્લેષ્મસઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયો વસન્તેઽર્કરશ્મિપ્રવિલાયિત ઈષત્સ્તબ્ધદેહાનાં દેહિનાં શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | તા એવૌષધયો નિદાઘે નિઃસારા રૂક્ષા અતિમાત્રં લઘ્વ્યો ભવન્ત્યાપશ્ચ, તા ઉપયુજ્યમાનાઃ સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં રૌક્ષ્યાલ્લઘુત્વાચ્ચ વાયોઃ સઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયઃ પ્રાવૃષિ ચાત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં દેહિનાં શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | એવમેષ દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપહેતુરુક્તઃ ||૧૧||
View original
तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||
Meaning of the śloka
The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
પિત્તાદીનાં સઞ્ચયપ્રકોપૌ વર્ષાદિષુ યથા સહેતુકૌ ભવતસ્તથા નિર્દિશન્નાહ- તત્ર વર્ષાસ્વિત્યાદિ| તત્ર તેષુ ઋતુષુ મધ્યે, ઓષધયો ગોધૂમચણકશાલ્યાદયઃ, તરુણ્યઃ અભિનવાઃ, અલ્પવીર્યા અલ્પશક્તયઃ, ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ; અન્યે તુ વીર્યશબ્દં શીતોષ્ણાખ્યવીર્યવાચિનં મન્યન્તે| નનુ, વર્ષાસુ ગોધૂમાદયઃ પુરાતના એવ ભવન્તિ, કથમભિનવા ઇત્યુચ્યન્તે? નૈષ દોષઃ, ગોધૂમચણકશાલ્યાદયોઽન્તઃસૂક્ષ્મજલપ્રવેશાન્મ્રદિમાનમુપગતાઃ કિઞ્ચિત્તિરસ્કૃતશક્તયઃ પ્રરોહધર્મિણ્યઃ પ્રોચ્છૂનતામુપગતા અનવા અપિ તરુણ્ય ઇત્યુચ્યન્તે, શાકાદયસ્તુ નૂતના એવ પ્રયુજ્યન્તે| આપશ્ચાપ્રશાન્તા અપરિણતાઃ, નવત્વાત્; અપ્રસન્નાઃ કલુષા ઇત્યન્યે; ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્તૃણપર્ણોત્કરશવકોથાદિમલબહુલાઃ, અત્રાપિ ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તા ઉપયુજ્યમાના ઇત્યાદિ| વિદહ્યન્તે અમ્લપાકમુપયાન્તિ| કાસ્તાઃ? પૂર્વોક્તા ઓષધય આપશ્ચ| કિં ક્રિયમાણાઃ? ઉપયુજ્યમાનાઃ| કેષામમ્લપાકમુપયાન્તિ? દેહિનાં; કિંવિશિષ્ટાનાં? શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં; શીતેન કુપિતો વાતઃ શીતવાતઃ (શારીરઃ ), તેન મન્દવેગીકૃતાગ્નીનાં; ન પુનર્બાહ્યેન શીતવાતેન; યતસ્તેન બહિર્લોમકૂપરોધેનોષ્મણોઽનિર્ગમાદન્તરગ્નેર્બલમેધતે| પુનઃ કિમ્ભૂતાનાં દેહિનાં? ક્લિન્નદેહાનાં આર્દ્રીભૂતશરીરાણામ્| કસ્યાં સત્યાં? ભૂમૌ| કિંવિશિષ્ટાયાં? જલપ્રક્લિન્નાયાં; પાનીયેન સુષ્ઠુ સ્તિમિતાયામ્| ક્વ સતિ? નભસિ, આકાશે| કિંવિશિષ્ટે? મેઘાવતતે, મેઘવ્યાપ્તે| વિદાહાત્ અમ્લપાકાત્| પિત્તસઞ્ચયમિતિ સંહતિરૂપા વૃદ્ધિઃ સઞ્ચયઃ; સ્વસ્થાનવૃદ્ધિરિત્યન્યે| સઞ્ચીયમાનમપિ પિત્તમૃતુશૈત્યાત્તસ્મિન્ કાલે ન કુપ્યતિ| સ સઞ્ચય ઇત્યાદિ| સ એવ પિત્તસ્ય વર્ષાકાલોપચિતઃ સઞ્ચયઃ, શરદ્યલ્પમેઘે આકાશે સૂર્યરશ્મિભિઃ પ્રવિલાયિતઃ સન્ પિત્તોદ્ભવાન્ વ્યાધીનુત્પાદયતિ| તા એવેત્યાદિ તા એવૌષધયઃ પૂર્વોક્તાઃ| કાલપરિણામાત્ કાલપરિપાકાત્| પરિણતવીર્યાઃ સઞ્જાતશક્તિકાઃ| બલવત્યો દેહોપચયહેતવઃ, અન્યથા પરિણતવીર્યબલવતોરેકાર્થત્વાત્ પુનરુક્તિઃ સ્યાત્| આપશ્ચ પ્રશાન્તાઃ સ્વચ્છાઃ; ક્ષિતિમલાપગમાદિત્યન્યે| તા ઇતિ પૂર્વોક્તા ઓષધય આપશ્ચ| ઉપયુજ્યમાનાઃ ખાદ્યમાનાઃ પીયમાનાશ્ચ| સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનામિતિ સતુષારપવનેન હિમાર્દ્રવાતેનોપસ્તમ્ભિતાન્યાપ્યાયિતાનિ દેહાનિ શરીરાણિ યેષાં તે તથોક્તાઃ| તા ઓષધય આપશ્ચ કિંવિશિષ્ટાઃ? અવિદગ્ધાઃ, મધુરપાકમુપગતાઃ| ઋત્વાદિસ્વભાવાત્ કફસ્ય સઞ્ચીયમાનસ્ય હિમાનીવશાત્તદાનીં સ્ત્યાનતૈવ ભવતિ ન પ્રકોપઃ| સ સઞ્ચય ઇત્યાદિ| અર્કરશ્મિપ્રવિલાયિત ઇતિ સ્ત્યાનઘૃતવદ્વિલયનમાત્રં વસન્તે ભવતિ, ન તૂપશોષણાખ્યઃ પ્રશમઃ, કસ્માત્? અર્કસ્ય નાતિતીક્ષ્ણત્વાચ્છ્લેષ્મપ્રાચુર્યાચ્ચ| શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીન્ અન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદાદીન્| તા એવૌષધય ઇત્યાદિ| નિદાઘે ગ્રીષ્મે| નિઃસારાઃ નિર્ગતસારાઃ , સારોઽત્ર ગૌરવમ્| રૂક્ષાઃ નિઃસ્નેહાઃ| ન કેવલમોષધય એવંવિધા ભવન્તિ આપશ્ચ ભવન્તીત્યર્થઃ| તા ઉપયુજ્યમાના ઇત્યાદિ|- તા અનન્તરનિર્દિષ્ટા ઔષધયો રૌક્ષ્યલઘુત્વાભ્યાં હેતુભ્યાં સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં નૄણાં વાતસઞ્ચયમાપાદયન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| યદ્યપિ શીતસ્ય વાયોરુષ્ણે ગ્રીષ્મે સઞ્ચયો ન યુજ્યતે , તથાઽપિ વાતગુણેષુ સર્વેષુ રૌક્ષ્યં પ્રધાનં, તેનૌષધીનામત્યર્થરૌક્ષ્યેણ રૂક્ષસ્ય વાયોર્ગ્રીષ્મે સઞ્ચયઃ સ્યાદિત્યદોષઃ | સ સઞ્ચયઃ પ્રાવૃષીત્યાદિ| સ વાતસઞ્ચયઃ શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીન્ કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણાદીન્ જનયતિ| ક્વ કાલે? પ્રાવૃષિ; કેષાં વાતિકાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ? દેહિનાં; કિંવિશિષ્ટાનાં? ક્લિન્નદેહાનાં; કસ્યાં સત્યાં? ભૂમાવત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયામ્| એવમેષ ઇત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ, એષ ઇતિ કાલસ્વભાવકૃતૌષધિતારુણ્યાદિર્યાવચ્છીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતીતિ દોષાણાં યૌ સઞ્ચયપ્રકોપૌ તયોરયં હેતુરુક્તઃ| નનુ, દોષોપચયપ્રકોપોપશમનિમિત્તમિતિ ત્રયાણાં ચયાદીનાં પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ કથં સઞ્ચયપ્રકોપૌ વ્યાખ્યાયોપસંહારઃ? નૈષ દોષઃ, પ્રકોપે હિ સંશોધનં કાર્યં; તત્ર યદિ યથાપ્રતિજ્ઞં ત્રીન્ પ્રશમસહિતાન્ વ્યાખ્યાતિ તદા પ્રશમાન્તરિતઃ પ્રકોપોપક્રમવિધિઃ સ્યાત્; તસ્માત્ સઞ્ચયપ્રકોપાવેવ તાવત્ પૃથગાખ્યાતિ||૧૧||
Meaning of the commentary
Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.
Key terms
- sa~jcayaH (sañcayaḥ)
- Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
- vidAha (vidāha)
- Sour digestive transformation in this commentary.
- prakopa
- Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
- niHsArAH (niḥsārāḥ)
- Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.