തത്ര, വര്ഷാസ്വോഷധയസ്തരുണ്യോऽല്പവീര്യാ ആപശ്ചാപ്രശാന്താഃ ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ, താ ഉപയുജ്യമാനാ നഭസി മേഘാവതതേ ജലപ്രക്ലിന്നായാം ഭൂമൌ ക്ലിന്നദേഹാനാം പ്രാണിനാം ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം വിദഹ്യന്തേ, വിദാഹാത് പിത്തസഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയഃ ശരദി പ്രവിരലമേഘേ വിയത്യുപശുഷ്യതി പങ്കേऽര്കകിരണപ്രവിലായിതഃ പൈത്തികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | താ ഏവൌഷധയഃ കാലപരിണാമാത് പരിണതവീര്യാ ബലവത്യോ ഹേമന്തേ ഭവന്ത്യാപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്നിഗ്ധാ അത്യര്ഥം ഗുര്വ്യാശ്ച, താ ഉപയുജ്യമാനാ മന്ദകിരണത്വാദ്ഭാനോഃ സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാം ദേഹിനാമവിദഗ്ധാഃ സ്നേഹാച്ഛൈത്യാദ്ഗൌരവാദുപലേപാച്ച ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയോ വസന്തേऽര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഈഷത്സ്തബ്ധദേഹാനാം ദേഹിനാം ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | താ ഏവൌഷധയോ നിദാഘേ നിഃസാരാ രൂക്ഷാ അതിമാത്രം ലഘ്വ്യോ ഭവന്ത്യാപശ്ച, താ ഉപയുജ്യമാനാഃ സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം രൌക്ഷ്യാല്ലഘുത്വാച്ച വായോഃ സഞ്ചയമാപാദയന്തി; സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷി ചാത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാം ഭൂമൌ ക്ലിന്നദേഹാനാം ദേഹിനാം ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതി | ഏവമേഷ ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപഹേതുരുക്തഃ ||൧൧||
View original
तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||
Meaning of the śloka
The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
പിത്താദീനാം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വര്ഷാദിഷു യഥാ സഹേതുകൌ ഭവതസ്തഥാ നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര വര്ഷാസ്വിത്യാദി| തത്ര തേഷു ഋതുഷു മധ്യേ, ഓഷധയോ ഗോധൂമചണകശാല്യാദയഃ, തരുണ്യഃ അഭിനവാഃ, അല്പവീര്യാ അല്പശക്തയഃ, ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ; അന്യേ തു വീര്യശബ്ദം ശീതോഷ്ണാഖ്യവീര്യവാചിനം മന്യന്തേ| നനു, വര്ഷാസു ഗോധൂമാദയഃ പുരാതനാ ഏവ ഭവന്തി, കഥമഭിനവാ ഇത്യുച്യന്തേ? നൈഷ ദോഷഃ, ഗോധൂമചണകശാല്യാദയോऽന്തഃസൂക്ഷ്മജലപ്രവേശാന്മ്രദിമാനമുപഗതാഃ കിഞ്ചിത്തിരസ്കൃതശക്തയഃ പ്രരോഹധര്മിണ്യഃ പ്രോച്ഛൂനതാമുപഗതാ അനവാ അപി തരുണ്യ ഇത്യുച്യന്തേ, ശാകാദയസ്തു നൂതനാ ഏവ പ്രയുജ്യന്തേ| ആപശ്ചാപ്രശാന്താ അപരിണതാഃ, നവത്വാത്; അപ്രസന്നാഃ കലുഷാ ഇത്യന്യേ; ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ പൃഥിവ്യാസ്തൃണപര്ണോത്കരശവകോഥാദിമലബഹുലാഃ, അത്രാപി ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി| വിദഹ്യന്തേ അമ്ലപാകമുപയാന്തി| കാസ്താഃ? പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| കിം ക്രിയമാണാഃ? ഉപയുജ്യമാനാഃ| കേഷാമമ്ലപാകമുപയാന്തി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം; ശീതേന കുപിതോ വാതഃ ശീതവാതഃ (ശാരീരഃ ), തേന മന്ദവേഗീകൃതാഗ്നീനാം; ന പുനര്ബാഹ്യേന ശീതവാതേന; യതസ്തേന ബഹിര്ലോമകൂപരോധേനോഷ്മണോऽനിര്ഗമാദന്തരഗ്നേര്ബലമേധതേ| പുനഃ കിമ്ഭൂതാനാം ദേഹിനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം ആര്ദ്രീഭൂതശരീരാണാമ്| കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമൌ| കിംവിശിഷ്ടായാം? ജലപ്രക്ലിന്നായാം; പാനീയേന സുഷ്ഠു സ്തിമിതായാമ്| ക്വ സതി? നഭസി, ആകാശേ| കിംവിശിഷ്ടേ? മേഘാവതതേ, മേഘവ്യാപ്തേ| വിദാഹാത് അമ്ലപാകാത്| പിത്തസഞ്ചയമിതി സംഹതിരൂപാ വൃദ്ധിഃ സഞ്ചയഃ; സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിരിത്യന്യേ| സഞ്ചീയമാനമപി പിത്തമൃതുശൈത്യാത്തസ്മിന് കാലേ ന കുപ്യതി| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| സ ഏവ പിത്തസ്യ വര്ഷാകാലോപചിതഃ സഞ്ചയഃ, ശരദ്യല്പമേഘേ ആകാശേ സൂര്യരശ്മിഭിഃ പ്രവിലായിതഃ സന് പിത്തോദ്ഭവാന് വ്യാധീനുത്പാദയതി| താ ഏവേത്യാദി താ ഏവൌഷധയഃ പൂര്വോക്താഃ| കാലപരിണാമാത് കാലപരിപാകാത്| പരിണതവീര്യാഃ സഞ്ജാതശക്തികാഃ| ബലവത്യോ ദേഹോപചയഹേതവഃ, അന്യഥാ പരിണതവീര്യബലവതോരേകാര്ഥത്വാത് പുനരുക്തിഃ സ്യാത്| ആപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്വച്ഛാഃ; ക്ഷിതിമലാപഗമാദിത്യന്യേ| താ ഇതി പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| ഉപയുജ്യമാനാഃ ഖാദ്യമാനാഃ പീയമാനാശ്ച| സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാമിതി സതുഷാരപവനേന ഹിമാര്ദ്രവാതേനോപസ്തമ്ഭിതാന്യാപ്യായിതാനി ദേഹാനി ശരീരാണി യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| താ ഓഷധയ ആപശ്ച കിംവിശിഷ്ടാഃ? അവിദഗ്ധാഃ, മധുരപാകമുപഗതാഃ| ഋത്വാദിസ്വഭാവാത് കഫസ്യ സഞ്ചീയമാനസ്യ ഹിമാനീവശാത്തദാനീം സ്ത്യാനതൈവ ഭവതി ന പ്രകോപഃ| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| അര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഇതി സ്ത്യാനഘൃതവദ്വിലയനമാത്രം വസന്തേ ഭവതി, ന തൂപശോഷണാഖ്യഃ പ്രശമഃ, കസ്മാത്? അര്കസ്യ നാതിതീക്ഷ്ണത്വാച്ഛ്ലേഷ്മപ്രാചുര്യാച്ച| ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീന് അന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദാദീന്| താ ഏവൌഷധയ ഇത്യാദി| നിദാഘേ ഗ്രീഷ്മേ| നിഃസാരാഃ നിര്ഗതസാരാഃ , സാരോऽത്ര ഗൌരവമ്| രൂക്ഷാഃ നിഃസ്നേഹാഃ| ന കേവലമോഷധയ ഏവംവിധാ ഭവന്തി ആപശ്ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി|- താ അനന്തരനിര്ദിഷ്ടാ ഔഷധയോ രൌക്ഷ്യലഘുത്വാഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം നൃൗണാം വാതസഞ്ചയമാപാദയന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| യദ്യപി ശീതസ്യ വായോരുഷ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയോ ന യുജ്യതേ , തഥാऽപി വാതഗുണേഷു സര്വേഷു രൌക്ഷ്യം പ്രധാനം, തേനൌഷധീനാമത്യര്ഥരൌക്ഷ്യേണ രൂക്ഷസ്യ വായോര്ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയഃ സ്യാദിത്യദോഷഃ | സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷീത്യാദി| സ വാതസഞ്ചയഃ ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീന് കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാദീന് ജനയതി| ക്വ കാലേ? പ്രാവൃഷി; കേഷാം വാതികാന് വ്യാധീന് ജനയതി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം; കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമാവത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാമ്| ഏവമേഷ ഇത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ, ഏഷ ഇതി കാലസ്വഭാവകൃതൌഷധിതാരുണ്യാദിര്യാവച്ഛീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതീതി ദോഷാണാം യൌ സഞ്ചയപ്രകോപൌ തയോരയം ഹേതുരുക്തഃ| നനു, ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനിമിത്തമിതി ത്രയാണാം ചയാദീനാം പ്രതിജ്ഞാതത്വാത് കഥം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വ്യാഖ്യായോപസംഹാരഃ? നൈഷ ദോഷഃ, പ്രകോപേ ഹി സംശോധനം കാര്യം; തത്ര യദി യഥാപ്രതിജ്ഞം ത്രീന് പ്രശമസഹിതാന് വ്യാഖ്യാതി തദാ പ്രശമാന്തരിതഃ പ്രകോപോപക്രമവിധിഃ സ്യാത്; തസ്മാത് സഞ്ചയപ്രകോപാവേവ താവത് പൃഥഗാഖ്യാതി||൧൧||
Meaning of the commentary
Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.
Key terms
- sa~jcayaH (sañcayaḥ)
- Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
- vidAha (vidāha)
- Sour digestive transformation in this commentary.
- prakopa
- Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
- niHsArAH (niḥsārāḥ)
- Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.