தத்ர, வர்ஷாஸ்வோஷதயஸ்தருண்யோऽல்பவீர்யா ஆபஶ்சாப்ரஶாந்தாஃ க்ஷிதிமலப்ராயாஃ, தா உபயுஜ்யமாநா நபஸி மேகாவததே ஜலப்ரக்லிந்நாயாஂ பூமௌ க்லிந்நதேஹாநாஂ ப்ராணிநாஂ ஶீதவாதவிஷ்டம்பிதாக்நீநாஂ விதஹ்யந்தே, விதாஹாத் பித்தஸஞ்சயமாபாதயந்தி; ஸ ஸஞ்சயஃ ஶரதி ப்ரவிரலமேகே வியத்யுபஶுஷ்யதி பங்கேऽர்ககிரணப்ரவிலாயிதஃ பைத்திகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதி | தா ஏவௌஷதயஃ காலபரிணாமாத் பரிணதவீர்யா பலவத்யோ ஹேமந்தே பவந்த்யாபஶ்ச ப்ரஶாந்தாஃ ஸ்நிக்தா அத்யர்தஂ குர்வ்யாஶ்ச, தா உபயுஜ்யமாநா மந்தகிரணத்வாத்பாநோஃ ஸதுஷாரபவநோபஸ்தம்பிததேஹாநாஂ தேஹிநாமவிதக்தாஃ ஸ்நேஹாச்சைத்யாத்கௌரவாதுபலேபாச்ச ஶ்லேஷ்மஸஞ்சயமாபாதயந்தி; ஸ ஸஞ்சயோ வஸந்தேऽர்கரஶ்மிப்ரவிலாயித ஈஷத்ஸ்தப்ததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ ஶ்லைஷ்மிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதி | தா ஏவௌஷதயோ நிதாகே நிஃஸாரா ரூக்ஷா அதிமாத்ரஂ லக்வ்யோ பவந்த்யாபஶ்ச, தா உபயுஜ்யமாநாஃ ஸூர்யப்ரதாபோபஶோஷிததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ ரௌக்ஷ்யால்லகுத்வாச்ச வாயோஃ ஸஞ்சயமாபாதயந்தி; ஸ ஸஞ்சயஃ ப்ராவஷி சாத்யர்தஂ ஜலோபக்லிந்நாயாஂ பூமௌ க்லிந்நதேஹாநாஂ தேஹிநாஂ ஶீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதி | ஏவமேஷ தோஷாணாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபஹேதுருக்தஃ ||௧௧||
View original
तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||
Meaning of the śloka
The passage explains seasonal accumulation and aggravation of the doshas. In varsha, plants are young and of limited potency, and waters are unsettled and laden with impurities from the earth. When consumed by beings whose bodies are damp and whose agni is obstructed by cold-associated vata, under cloudy skies and on water-soaked ground, these undergo vidaha and lead to pitta accumulation. In sharad, as clouds thin and mud dries, the sun's rays liquefy that accumulation and disorders associated with pitta arise. By hemanta, the plants have matured in potency and strength, and waters are settled, unctuous and heavy. When consumed by bodies supported by frosty winds under a mild sun, without vidaha, their unctuousness, coldness, heaviness and coating quality lead to shleshma accumulation. In vasanta, the sun's rays liquefy this accumulation and disorders associated with shleshma arise in bodies that remain somewhat stiff. In summer, the same plants and waters become depleted, dry and very light. Their dryness and lightness contribute to vata accumulation in bodies dried by the sun. At the onset of rains, with earth and bodies thoroughly damp, cold winds and rain stir that accumulated vata and give rise to vata-associated disorders. This is the account of the causes of dosha accumulation and aggravation.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
பித்தாதீநாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ வர்ஷாதிஷு யதா ஸஹேதுகௌ பவதஸ்ததா நிர்திஶந்நாஹ- தத்ர வர்ஷாஸ்வித்யாதி| தத்ர தேஷு துஷு மத்யே, ஓஷதயோ கோதூமசணகஶால்யாதயஃ, தருண்யஃ அபிநவாஃ, அல்பவீர்யா அல்பஶக்தயஃ, ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ; அந்யே து வீர்யஶப்தஂ ஶீதோஷ்ணாக்யவீர்யவாசிநஂ மந்யந்தே| நநு, வர்ஷாஸு கோதூமாதயஃ புராதநா ஏவ பவந்தி, கதமபிநவா இத்யுச்யந்தே? நைஷ தோஷஃ, கோதூமசணகஶால்யாதயோऽந்தஃஸூக்ஷ்மஜலப்ரவேஶாந்ம்ரதிமாநமுபகதாஃ கிஞ்சித்திரஸ்கதஶக்தயஃ ப்ரரோஹதர்மிண்யஃ ப்ரோச்சூநதாமுபகதா அநவா அபி தருண்ய இத்யுச்யந்தே, ஶாகாதயஸ்து நூதநா ஏவ ப்ரயுஜ்யந்தே| ஆபஶ்சாப்ரஶாந்தா அபரிணதாஃ, நவத்வாத்; அப்ரஸந்நாஃ கலுஷா இத்யந்யே; க்ஷிதிமலப்ராயாஃ பதிவ்யாஸ்தணபர்ணோத்கரஶவகோதாதிமலபஹுலாஃ, அத்ராபி ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ| தா உபயுஜ்யமாநா இத்யாதி| விதஹ்யந்தே அம்லபாகமுபயாந்தி| காஸ்தாஃ? பூர்வோக்தா ஓஷதய ஆபஶ்ச| கிஂ க்ரியமாணாஃ? உபயுஜ்யமாநாஃ| கேஷாமம்லபாகமுபயாந்தி? தேஹிநாஂ; கிஂவிஶிஷ்டாநாஂ? ஶீதவாதவிஷ்டம்பிதாக்நீநாஂ; ஶீதேந குபிதோ வாதஃ ஶீதவாதஃ (ஶாரீரஃ ), தேந மந்தவேகீகதாக்நீநாஂ; ந புநர்பாஹ்யேந ஶீதவாதேந; யதஸ்தேந பஹிர்லோமகூபரோதேநோஷ்மணோऽநிர்கமாதந்தரக்நேர்பலமேததே| புநஃ கிம்பூதாநாஂ தேஹிநாஂ? க்லிந்நதேஹாநாஂ ஆர்த்ரீபூதஶரீராணாம்| கஸ்யாஂ ஸத்யாஂ? பூமௌ| கிஂவிஶிஷ்டாயாஂ? ஜலப்ரக்லிந்நாயாஂ; பாநீயேந ஸுஷ்டு ஸ்திமிதாயாம்| க்வ ஸதி? நபஸி, ஆகாஶே| கிஂவிஶிஷ்டே? மேகாவததே, மேகவ்யாப்தே| விதாஹாத் அம்லபாகாத்| பித்தஸஞ்சயமிதி ஸஂஹதிரூபா வத்திஃ ஸஞ்சயஃ; ஸ்வஸ்தாநவத்திரித்யந்யே| ஸஞ்சீயமாநமபி பித்தமதுஶைத்யாத்தஸ்மிந் காலே ந குப்யதி| ஸ ஸஞ்சய இத்யாதி| ஸ ஏவ பித்தஸ்ய வர்ஷாகாலோபசிதஃ ஸஞ்சயஃ, ஶரத்யல்பமேகே ஆகாஶே ஸூர்யரஶ்மிபிஃ ப்ரவிலாயிதஃ ஸந் பித்தோத்பவாந் வ்யாதீநுத்பாதயதி| தா ஏவேத்யாதி தா ஏவௌஷதயஃ பூர்வோக்தாஃ| காலபரிணாமாத் காலபரிபாகாத்| பரிணதவீர்யாஃ ஸஞ்ஜாதஶக்திகாஃ| பலவத்யோ தேஹோபசயஹேதவஃ, அந்யதா பரிணதவீர்யபலவதோரேகார்தத்வாத் புநருக்திஃ ஸ்யாத்| ஆபஶ்ச ப்ரஶாந்தாஃ ஸ்வச்சாஃ; க்ஷிதிமலாபகமாதித்யந்யே| தா இதி பூர்வோக்தா ஓஷதய ஆபஶ்ச| உபயுஜ்யமாநாஃ காத்யமாநாஃ பீயமாநாஶ்ச| ஸதுஷாரபவநோபஸ்தம்பிததேஹாநாமிதி ஸதுஷாரபவநேந ஹிமார்த்ரவாதேநோபஸ்தம்பிதாந்யாப்யாயிதாநி தேஹாநி ஶரீராணி யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ| தா ஓஷதய ஆபஶ்ச கிஂவிஶிஷ்டாஃ? அவிதக்தாஃ, மதுரபாகமுபகதாஃ| த்வாதிஸ்வபாவாத் கபஸ்ய ஸஞ்சீயமாநஸ்ய ஹிமாநீவஶாத்ததாநீஂ ஸ்த்யாநதைவ பவதி ந ப்ரகோபஃ| ஸ ஸஞ்சய இத்யாதி| அர்கரஶ்மிப்ரவிலாயித இதி ஸ்த்யாநகதவத்விலயநமாத்ரஂ வஸந்தே பவதி, ந தூபஶோஷணாக்யஃ ப்ரஶமஃ, கஸ்மாத்? அர்கஸ்ய நாதிதீக்ஷ்ணத்வாச்ச்லேஷ்மப்ராசுர்யாச்ச| ஶ்லைஷ்மிகாந் வ்யாதீந் அந்நத்வேஷஹதயோத்க்லேதாதீந்| தா ஏவௌஷதய இத்யாதி| நிதாகே க்ரீஷ்மே| நிஃஸாராஃ நிர்கதஸாராஃ , ஸாரோऽத்ர கௌரவம்| ரூக்ஷாஃ நிஃஸ்நேஹாஃ| ந கேவலமோஷதய ஏவஂவிதா பவந்தி ஆபஶ்ச பவந்தீத்யர்தஃ| தா உபயுஜ்யமாநா இத்யாதி|- தா அநந்தரநிர்திஷ்டா ஔஷதயோ ரௌக்ஷ்யலகுத்வாப்யாஂ ஹேதுப்யாஂ ஸூர்யப்ரதாபோபஶோஷிததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ நணாஂ வாதஸஞ்சயமாபாதயந்தீதி பிண்டார்தஃ| யத்யபி ஶீதஸ்ய வாயோருஷ்ணே க்ரீஷ்மே ஸஞ்சயோ ந யுஜ்யதே , ததாऽபி வாதகுணேஷு ஸர்வேஷு ரௌக்ஷ்யஂ ப்ரதாநஂ, தேநௌஷதீநாமத்யர்தரௌக்ஷ்யேண ரூக்ஷஸ்ய வாயோர்க்ரீஷ்மே ஸஞ்சயஃ ஸ்யாதித்யதோஷஃ | ஸ ஸஞ்சயஃ ப்ராவஷீத்யாதி| ஸ வாதஸஞ்சயஃ ஶீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீந் கோஷ்டதோதஸஞ்சரணாதீந் ஜநயதி| க்வ காலே? ப்ராவஷி; கேஷாஂ வாதிகாந் வ்யாதீந் ஜநயதி? தேஹிநாஂ; கிஂவிஶிஷ்டாநாஂ? க்லிந்நதேஹாநாஂ; கஸ்யாஂ ஸத்யாஂ? பூமாவத்யர்தஂ ஜலோபக்லிந்நாயாம்| ஏவமேஷ இத்யாதி| ஏவமநேந ப்ரகாரேண, ஏஷ இதி காலஸ்வபாவகதௌஷதிதாருண்யாதிர்யாவச்சீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதீதி தோஷாணாஂ யௌ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ தயோரயஂ ஹேதுருக்தஃ| நநு, தோஷோபசயப்ரகோபோபஶமநிமித்தமிதி த்ரயாணாஂ சயாதீநாஂ ப்ரதிஜ்ஞாதத்வாத் கதஂ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ வ்யாக்யாயோபஸஂஹாரஃ? நைஷ தோஷஃ, ப்ரகோபே ஹி ஸஂஶோதநஂ கார்யஂ; தத்ர யதி யதாப்ரதிஜ்ஞஂ த்ரீந் ப்ரஶமஸஹிதாந் வ்யாக்யாதி ததா ப்ரஶமாந்தரிதஃ ப்ரகோபோபக்ரமவிதிஃ ஸ்யாத்; தஸ்மாத் ஸஞ்சயப்ரகோபாவேவ தாவத் பதகாக்யாதி||௧௧||
Meaning of the commentary
Plants are exemplified by wheat, chickpeas and rice. 'Young' need not mean freshly harvested: older grains may absorb moisture, soften, swell and become capable of sprouting, with reduced potency, while vegetables may actually be new. Virya is explained as strength, though others take it specifically as cold or hot potency. Unsettled water is newly formed and unconditioned, or, in another explanation, turbid. Its impurities include grass, leaves and decomposing remains. Vidaha is explained as sour transformation during digestion. The vata that impairs agni is specifically bodily vata aggravated by cold, not simply an external cold wind. The commentator contrasts this with external cold closing the pores and retaining internal warmth. Sanchaya means increase in an accumulated mass, or, according to others, increase in the dosha's own site. Seasonal cold prevents the accumulated pitta from becoming aggravated immediately; autumn sunlight then liquefies it and pitta disorders arise. Mature potency means developed capacity, while strength-bearing means promoting bodily growth, so these descriptions are not redundant. Settled waters are clear, or free of earth-derived impurities. Frost-bearing wind is said to support the body. Avidagdha is explained as sweet transformation rather than sour transformation. Cold keeps accumulating kapha congealed; spring sunlight melts it like solidified ghee rather than drying and pacifying it, because the sun is not yet sufficiently intense and kapha is abundant. Examples of resulting disorders include aversion to food and hridayotkleda. Summer depletion is explained as loss of heaviness, and dryness as absence of unctuousness. The commentator addresses why cold vata can accumulate in hot summer: dryness is predominant among its qualities, and the extreme dryness of the consumed substances accounts for accumulation. Early rains then provoke the accumulated vata, with examples such as pricking pain and movement in the abdominal region. Finally, although subsiding of doshas was also promised, it is deferred so that the discussion of treatment for aggravation is not interrupted. Accumulation and aggravation are therefore explained together first.
Key terms
- sa~jcayaH (sañcayaḥ)
- Dosha accumulation; alternatively increase in its own site.
- vidAha (vidāha)
- Sour digestive transformation in this commentary.
- prakopa
- Aggravation following accumulation in the seasonal sequence.
- niHsArAH (niḥsārāḥ)
- Depleted, specifically explained here as lacking heaviness.