उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||
Meaning of the śloka
The passage describes initiation of an eligible Brahmana student at an auspicious tithi, karana, muhurta, and nakshatra, in a suitable direction and on clean, level ground. A square ritual area of four hastas is prepared with cow dung and darbha grass. Deities, Brahmanas, and physicians are honoured with gems, flowers, parched grain, and cooked food. The area is marked and sprinkled, Brahma is placed to the south, and the fire is established. Fuel sticks of khadira, palasha, devadaru, and bilva, or of four milky trees—nyagrodha, udumbara, ashvattha, and madhuka—are anointed with curd, honey, and ghee. The prescribed Darvihoma rite includes ghee offerings with a sruva, accompanied by the mahavyahritis and pranava. Svaha offerings are then made for each deity and rishi, and the student is also made to perform them.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शिष्यगुणसम्पदमभिधाय, उपनयनविधिं वक्तुमाह- उपनयनीयं त्वित्यादि|- उपनयनीयम् उपनयनार्हं पूर्वोदितगुणसम्पन्नं ब्राह्मणं शिष्यं भिषक् स्वाहाकारं कारयेदिति सम्बन्धः| कदा कारयेदित्याह- प्रशस्तेष्वित्यादि| किं कृत्वेत्याह- प्रशस्तायामित्यादि, तदनु रत्नपुष्पेत्यादि, ततश्च तत्रोल्लिख्येत्यादि, तदनन्तरमग्निमुपसमाधाय खदिरादीनां क्षीरिवृक्षाणां वा दधिमधुघृताक्ताभिः समिद्भिः कृत्वा दार्वीहौमिकेन विधिना जुहुयात्, तथा सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिरुपलक्षिताः स्रुवेण कृत्वा आज्याहुतीरेव जुहुयादिति सम्बन्धः| अन्ये तु ‘उपनयनीयस्तु ब्राह्मणः’ इति पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च- उपनयनीय इति कर्तरि प्रयोगः; तेन उपनेता ब्राह्मण इदमिदं कृत्वा आज्याहुतीर्जुहुयादिति क्रियापदेन सम्बन्धः| प्राक् ब्राह्मणग्रहणं वर्णेषु मध्ये तस्य श्रेष्ठत्वात्| प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेष्विति तिथयः प्रतिपदाद्याः, करणानि बवबालवादीनि, मुहूर्तास्त्रिंशत् शिवाद्या अनिलपर्यन्ताः, नक्षत्राणि अश्विनीप्रभृतीनि; एषां प्रशस्तत्वं ज्योतिःशास्त्रविदां वचनादुन्नेयम्| प्रशस्तायां दिशि प्राच्यामुदीच्यां वा| चतुरस्रं चतुष्कोणम्| गोमयेन गोपुरीषेण| स्थण्डिलं व्रतसाधनपिण्डिकां, गोचर्ममात्रभूप्रदेशः स्थण्डिलमित्यन्ये; एके चतुर्हस्तस्थाने ‘गोचर्ममात्रं’ इति पठित्वा गोचर्ममात्रस्थण्डिलयोर्व्याख्यानं कुर्वन्ति- गोचर्ममात्रं चतुर्हस्तप्रमाणं, स्थण्डिलं संस्कृता भूः| तत्रेति तस्मिन् स्थण्डिले; उल्लिख्य ऊर्ध्वमुखीं लेखां कृत्वा; अभ्युक्ष्य जलेन सिक्त्वा| अग्निमुपसमाधाय सन्निधाने आरोप्य| चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणामिति न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानाम्| दार्वीहौमिकेन विधिनेति दार्वीहोमप्रोक्तकल्पेन; दार्वीहौमिको विधिस्तु ब्राह्मणानां छन्दोविदां प्रसिद्धः| सप्रणवाभिः सोङ्काराभिः, महाव्याहृतिभिः भूः स्वाहेत्यादिभिः; तथाहि- ॐ भूः स्वाहा, ॐ भुवः स्वाहा, ॐ स्वः स्वाहा, ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा, इति| स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयादिति दारुहस्तकेन घृताहुतीर्दद्यात्| प्रतिदैवतमृषींश्चेति चकारात् ऋषींश्चेत्यत्रापि प्रतिशब्दः सम्बध्यते; तेन प्रतिदैवतं प्रतिऋषीनित्यर्थः| तत्र प्रतिदैवतं ब्रह्मणे स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, अश्विभ्यां स्वाहा, इन्द्राय स्वाहा; प्रतिऋषीनिति धन्वन्तरये स्वाहा, भरद्वाजाय स्वाहा, आत्रेयाय स्वाहा, इत्यादि||४||
Meaning of the commentary
The main construction is that the physician has the eligible student perform the svaha offerings after the stated preparations. An alternative reading changes the grammar so that the Brahmana is the initiating teacher who prepares and offers. Brahmana is mentioned first in accordance with the precedence asserted within this ritual account. The auspicious times are to be determined by those versed in jyotisha. The suitable direction is east or north. Chaturasra means four-cornered. Sthandila is explained as a prepared platform for the observance, or as an area the size of a cowhide. Another reading substitutes 'cowhide-sized' for 'four hastas' and interprets the two descriptions as corresponding measures of prepared ground. Ullikhya means making an upward-oriented line, and abhyukshya means sprinkling with water. Establishing the fire means bringing it into place. The commentary identifies the four milky trees and refers the detailed Darvihoma procedure to those knowledgeable in the relevant ritual tradition. Pranava is Om. The mahavyahritis are exemplified by Om bhuh svaha, Om bhuvah svaha, Om svah svaha, and Om bhur bhuvah svah svaha. Sruva is the wooden implement used for the ghee offerings. The repeated sense of 'for each' applies to both deities and rishis: the examples name Brahma, Prajapati, the Ashvins, and Indra, followed by Dhanvantari, Bharadvaja, Atreya, and others.
Key terms
- sthaNDilaM (sthaṇḍilaṃ)
- The prepared ritual ground or platform for initiation.
- dArvIhaumikena (dārvīhaumikena)
- According to the Darvihoma ritual procedure referred to in the commentary.
- sapraNavAbhiH (sapraṇavābhiḥ)
- Accompanied by the pranava, Om.
- sruveNa (sruveṇa)
- With the wooden offering implement used for ghee.