ഉപനയനീയം തു ബ്രാഹ്മണം പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷു പ്രശസ്തായാം ദിശി ശുചൌ സമേ ദേശേ ചതുര്ഹസ്തം ചതുരസ്രം സ്ഥണ്ഡിലമുപലിപ്യ ഗോമയേന, ദര്ഭൈഃ സംസ്തീര്യ രത്നപുഷ്പലാജഭക്തൈര്ദേവതാഃ പൂജയിത്വാ വിപ്രാന് ഭിഷജശ്ച, തത്രോല്ലിഖ്യാഭ്യുക്ഷ്യ ച ദക്ഷിണതോ ബ്രഹ്മാണം സ്ഥാപയിത്വാऽഗ്നിമുപസമാധായ, ഖദിരപലാശദേവദാരുബില്വാനാം സമിദ്ഭിശ്ചതുര്ണാം വാ ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം (ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥമധൂകാനാം) ദധിമധുഘൃതാക്താഭിര്ദാര്വീഹൌമികേന വിധിനാ സപ്രണവാഭിര്മഹാവ്യാഹൃതിഭിഃ സ്രുവേണാജ്യാഹുതീര്ജുഹുയാത്, തതഃ പ്രതിദൈവതമൃഷീംശ്ച സ്വാഹാകാരം കുര്യാത്, ശിഷ്യമപി കാരയേത് ||൪||
View original
उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||
Meaning of the śloka
The passage describes initiation of an eligible Brahmana student at an auspicious tithi, karana, muhurta, and nakshatra, in a suitable direction and on clean, level ground. A square ritual area of four hastas is prepared with cow dung and darbha grass. Deities, Brahmanas, and physicians are honoured with gems, flowers, parched grain, and cooked food. The area is marked and sprinkled, Brahma is placed to the south, and the fire is established. Fuel sticks of khadira, palasha, devadaru, and bilva, or of four milky trees—nyagrodha, udumbara, ashvattha, and madhuka—are anointed with curd, honey, and ghee. The prescribed Darvihoma rite includes ghee offerings with a sruva, accompanied by the mahavyahritis and pranava. Svaha offerings are then made for each deity and rishi, and the student is also made to perform them.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ശിഷ്യഗുണസമ്പദമഭിധായ, ഉപനയനവിധിം വക്തുമാഹ- ഉപനയനീയം ത്വിത്യാദി|- ഉപനയനീയമ് ഉപനയനാര്ഹം പൂര്വോദിതഗുണസമ്പന്നം ബ്രാഹ്മണം ശിഷ്യം ഭിഷക് സ്വാഹാകാരം കാരയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കദാ കാരയേദിത്യാഹ- പ്രശസ്തേഷ്വിത്യാദി| കിം കൃത്വേത്യാഹ- പ്രശസ്തായാമിത്യാദി, തദനു രത്നപുഷ്പേത്യാദി, തതശ്ച തത്രോല്ലിഖ്യേത്യാദി, തദനന്തരമഗ്നിമുപസമാധായ ഖദിരാദീനാം ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം വാ ദധിമധുഘൃതാക്താഭിഃ സമിദ്ഭിഃ കൃത്വാ ദാര്വീഹൌമികേന വിധിനാ ജുഹുയാത്, തഥാ സപ്രണവാഭിര്മഹാവ്യാഹൃതിഭിരുപലക്ഷിതാഃ സ്രുവേണ കൃത്വാ ആജ്യാഹുതീരേവ ജുഹുയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേ തു ‘ഉപനയനീയസ്തു ബ്രാഹ്മണഃ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഉപനയനീയ ഇതി കര്തരി പ്രയോഗഃ; തേന ഉപനേതാ ബ്രാഹ്മണ ഇദമിദം കൃത്വാ ആജ്യാഹുതീര്ജുഹുയാദിതി ക്രിയാപദേന സമ്ബന്ധഃ| പ്രാക് ബ്രാഹ്മണഗ്രഹണം വര്ണേഷു മധ്യേ തസ്യ ശ്രേഷ്ഠത്വാത്| പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷ്വിതി തിഥയഃ പ്രതിപദാദ്യാഃ, കരണാനി ബവബാലവാദീനി, മുഹൂര്താസ്ത്രിംശത് ശിവാദ്യാ അനിലപര്യന്താഃ, നക്ഷത്രാണി അശ്വിനീപ്രഭൃതീനി; ഏഷാം പ്രശസ്തത്വം ജ്യോതിഃശാസ്ത്രവിദാം വചനാദുന്നേയമ്| പ്രശസ്തായാം ദിശി പ്രാച്യാമുദീച്യാം വാ| ചതുരസ്രം ചതുഷ്കോണമ്| ഗോമയേന ഗോപുരീഷേണ| സ്ഥണ്ഡിലം വ്രതസാധനപിണ്ഡികാം, ഗോചര്മമാത്രഭൂപ്രദേശഃ സ്ഥണ്ഡിലമിത്യന്യേ; ഏകേ ചതുര്ഹസ്തസ്ഥാനേ ‘ഗോചര്മമാത്രം’ ഇതി പഠിത്വാ ഗോചര്മമാത്രസ്ഥണ്ഡിലയോര്വ്യാഖ്യാനം കുര്വന്തി- ഗോചര്മമാത്രം ചതുര്ഹസ്തപ്രമാണം, സ്ഥണ്ഡിലം സംസ്കൃതാ ഭൂഃ| തത്രേതി തസ്മിന് സ്ഥണ്ഡിലേ; ഉല്ലിഖ്യ ഊര്ധ്വമുഖീം ലേഖാം കൃത്വാ; അഭ്യുക്ഷ്യ ജലേന സിക്ത്വാ| അഗ്നിമുപസമാധായ സന്നിധാനേ ആരോപ്യ| ചതുര്ണാം വാ ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാമിതി ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥമധൂകാനാമ്| ദാര്വീഹൌമികേന വിധിനേതി ദാര്വീഹോമപ്രോക്തകല്പേന; ദാര്വീഹൌമികോ വിധിസ്തു ബ്രാഹ്മണാനാം ഛന്ദോവിദാം പ്രസിദ്ധഃ| സപ്രണവാഭിഃ സോങ്കാരാഭിഃ, മഹാവ്യാഹൃതിഭിഃ ഭൂഃ സ്വാഹേത്യാദിഭിഃ; തഥാഹി- ॐ ഭൂഃ സ്വാഹാ, ॐ ഭുവഃ സ്വാഹാ, ॐ സ്വഃ സ്വാഹാ, ॐ ഭൂര്ഭുവഃ സ്വഃ സ്വാഹാ, ഇതി| സ്രുവേണാജ്യാഹുതീര്ജുഹുയാദിതി ദാരുഹസ്തകേന ഘൃതാഹുതീര്ദദ്യാത്| പ്രതിദൈവതമൃഷീംശ്ചേതി ചകാരാത് ഋഷീംശ്ചേത്യത്രാപി പ്രതിശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ; തേന പ്രതിദൈവതം പ്രതിഋഷീനിത്യര്ഥഃ| തത്ര പ്രതിദൈവതം ബ്രഹ്മണേ സ്വാഹാ, പ്രജാപതയേ സ്വാഹാ, അശ്വിഭ്യാം സ്വാഹാ, ഇന്ദ്രായ സ്വാഹാ; പ്രതിഋഷീനിതി ധന്വന്തരയേ സ്വാഹാ, ഭരദ്വാജായ സ്വാഹാ, ആത്രേയായ സ്വാഹാ, ഇത്യാദി||൪||
Meaning of the commentary
The main construction is that the physician has the eligible student perform the svaha offerings after the stated preparations. An alternative reading changes the grammar so that the Brahmana is the initiating teacher who prepares and offers. Brahmana is mentioned first in accordance with the precedence asserted within this ritual account. The auspicious times are to be determined by those versed in jyotisha. The suitable direction is east or north. Chaturasra means four-cornered. Sthandila is explained as a prepared platform for the observance, or as an area the size of a cowhide. Another reading substitutes 'cowhide-sized' for 'four hastas' and interprets the two descriptions as corresponding measures of prepared ground. Ullikhya means making an upward-oriented line, and abhyukshya means sprinkling with water. Establishing the fire means bringing it into place. The commentary identifies the four milky trees and refers the detailed Darvihoma procedure to those knowledgeable in the relevant ritual tradition. Pranava is Om. The mahavyahritis are exemplified by Om bhuh svaha, Om bhuvah svaha, Om svah svaha, and Om bhur bhuvah svah svaha. Sruva is the wooden implement used for the ghee offerings. The repeated sense of 'for each' applies to both deities and rishis: the examples name Brahma, Prajapati, the Ashvins, and Indra, followed by Dhanvantari, Bharadvaja, Atreya, and others.
Key terms
- sthaNDilaM (sthaṇḍilaṃ)
- The prepared ritual ground or platform for initiation.
- dArvIhaumikena (dārvīhaumikena)
- According to the Darvihoma ritual procedure referred to in the commentary.
- sapraNavAbhiH (sapraṇavābhiḥ)
- Accompanied by the pranava, Om.
- sruveNa (sruveṇa)
- With the wooden offering implement used for ghee.