अथातिप्रवृत्ते रोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गुपत्तङ्गगैरिकसर्जरसरसाञ्जनशाल्मलीपुष्पशङ्खशुक्तिमाषयवगोधूमचूर्णैः शनैः शनैर्व्रणमुखमवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेणावपीडयेत् सालसर्जार्जुनारिमेदमेषशृङ्गधवधन्वनत्वग्भि र्वा चूर्णिताभिः क्षौमेण वा ध्मापितेन समुद्रफेनलाक्षाचूर्णैर्वा, यथोक्तर्व्रणबन्धनद्रव्यैर्गाढं बध्नीयात्, शीताच्छादनभोजनागारैः शीतैः प्रदेहपरिषेकैश्चोपचरेत्, क्षारेणाग्निना वा दहेद्यथोक्तं, व्यधादनन्तरं तामेवातिप्रवृत्तां सिरां विध्येत्; काकोल्यादिक्वाथं वा शर्करामधुमधुरं पाययेत्, एणहरिणोरभ्रशशमहिषवराहाणां वा रुधिरं; क्षीरयूषरसैः सुस्निग्धैश्चाश्नीयात्; उपद्रवांश्च यथास्वमुपचरेत् ||३६||
भवन्ति चात्र- धातुक्षयात् स्रुते रक्ते मन्दः सञ्जायतेऽनलः |
पवनश्च परं कोपं याति तस्मात् प्रयत्नतः ||३७||
तं नातिशीतैर्लघुभिः स्निग्धैः शोणितवर्धनैः |
ईषदम्लैरनम्लैर्वा भोजनैः समुपाचरेत् ||३८||
Meaning of the śloka
For excessive bleeding, the text describes gently dusting the wound opening with powders of rodhra, madhuka, priyangu, pattanga, gairika, sarjarasa, rasanjana, shalmali flowers, conch, shell, masha, barley and wheat, then pressing with a fingertip. Alternatives include powdered bark of sala, sarja, arjuna, arimeda, meshashringa, dhava and dhanvana; burnt linen; or samudraphena and laksha powder. It also names firm bandaging, cooling coverings, food and accommodation, cooling pastes and pouring treatments, and cauterisation by kshara or fire as previously described. The passage also describes puncturing the same excessively bleeding sira in relation to the earlier puncture. Internally it names a kakolyadi decoction sweetened with sugar and honey, or blood from ena, harina, sheep, hare, buffalo or boar. Food is accompanied by well-uncted milk, pulse soup or meat broth, and complications are treated individually. The following verses explain that tissue depletion after blood loss weakens digestive fire and greatly aggravates vata. The stated diet is therefore light, unctuous, blood-replenishing and not excessively cold, with a slightly sour or non-sour taste.
Show commentary
अतिप्रवृत्तौ रक्तास्थापनाय चिकित्सां दर्शयन्नाह- अथेत्यादि| पत्तङ्गं रक्तचन्दनं, सर्जरसो राला, शुक्तिर्जलशुक्तिः| सालः शङ्कुः, सर्जः शालभेदः, अर्जुनः ककुभः, अरिमेदः ‘अरिमञ्ज’ इति लोके प्रसिद्धः, मेषशृङ्गः कर्कटशृङ्गः, धन्वनः ‘धम्मण’ इति प्रसिद्धः; सालादित्वग्भिश्चूर्णीकृताभिः ‘व्रणमुखमवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेणावपीडयेत्’ इत्यत्रापि सम्बध्यते| क्षौमेण वा ध्मापितेन अतसीवस्त्रेण दग्धेन ‘व्रणमुखमवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेणावपीडयेत्’ इत्यत्रापि सम्बध्यते| यथोक्तैर्वा व्रणबन्धनद्रव्यैरिति क्षौमकार्पासवस्त्रादिभिः| आच्छादनं वस्त्रादि, प्रदेहो लेपः, परिषेको धारासेकः| यथोक्तं वलयबिन्द्वादि भेदेनेत्यर्थः| व्यधादनन्तरं प्राक्कृतव्यधनादधःस्थाने , तामेव पूर्वविद्धां सिरां विध्येत्, रक्तगतिच्छेदनार्थम्| रक्तातिस्रुतावाभ्यन्तरं भेषजं दर्शयन्नाह- काकोल्यादीत्यादि| एणः कृष्णहरिणः, हरिणस्ताम्रवर्णः; एणादिरक्तं पाययेदिति सम्बन्धः, रक्ताप्यायनार्थं; तच्चादुष्टमसंस्कृतं च| रक्तातिप्रवृत्तौ भोजनं नियमयन्नाह- क्षीरेत्यादि| यूषो मुद्गयूषः, रसो मांसरसः| सुस्निग्धैरिति शोभनं कृत्वा घृतेन स्निग्धीकृतैः| अश्नीयादिति क्षीरादिसिक्तमोदनं भुञ्जीत| पित्तदुष्टरक्तस्यैवातिप्रवृत्तावतिप्रवृत्तरक्तस्य क्षीरभोजनम्, अथवा पित्तप्रकृतिकस्यैव रक्तातिप्रवृत्तौ क्षीरभोजनं, कफदुष्टरक्तस्यैवातिप्रवृत्तावतिप्रवृत्तरक्तस्य यूषभोजनं, श्लेष्मप्रकृतिकस्यैव वा; वातदुष्टरक्तस्यैवातिप्रवृत्तावतिप्रवृत्तरक्तस्य रसभोजनं, वातप्रकृतिकस्यैव वा; अन्ये तु दीप्तमध्यमन्दाग्नीनां यथासङ्ख्यं क्षीरादिसिक्तमोदनं भोजनमाहुः; सात्म्यापेक्षयेत्येके| अतिस्रुतरक्तस्योपद्रवान् चिकित्सितुमाह- उपद्रवांश्चेत्यादि| उपद्रवान् शिरोऽभितापादीन्| यथास्वमिति स्वकीयेन स्वकीयेनोपचारेणेत्यर्थः| धातुक्षयादित्यादि| तस्मादनतिशीतादिभोजनैः प्रयत्नतस्तं पुरुषमुपाचरेदिति सम्बन्धः, अग्निसन्धुक्षणार्थं शोणिताप्यायनार्थमुपद्रवपरिहारार्थं च| ईषदम्लैर्दाडिमामलकैः, तेषामेवाम्लेषु प्रधानत्वात्||३६-३८||
Meaning of the commentary
Pattanga is identified as red sandalwood, sarjarasa as rala, and shukti as aquatic shell. Sala is called shanku, sarja a kind of sala, arjuna kakubha, arimeda the locally known arimanja, meshashringa karkatashringa, and dhanvana the locally known dhammana. The same dusting and fingertip-pressure instruction applies to the bark powders and burnt linen. Bandaging materials include linen and cotton cloth. Pradeha means paste and parisheka a poured stream. The reference to cauterisation includes the previously stated ring, dot and related forms. The second puncture is explained as below the original puncture in the same sira, with the aim of interrupting blood movement. Ena is the black deer and harina a copper-coloured deer. The animal blood is described as unvitiated and unprocessed, and its stated purpose is replenishing blood. Yusha means mudga soup, rasa meat broth, and unctuous means properly enriched with ghee; rice is eaten moistened with these liquids or milk. One explanation assigns milk to pitta-affected blood loss or a pitta constitution, pulse soup to kapha-affected loss or a kapha constitution, and meat broth to vata-affected loss or a vata constitution. Others assign milk, pulse soup and meat broth respectively to strong, moderate and weak digestive fire. Others base the choice on accustomed suitability. Complications such as headache receive their own treatments. The final dietary instructions aim to stimulate digestive fire, replenish blood and prevent complications. Slight sourness is exemplified by dadima and amalaka, regarded here as foremost among sour substances.