अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः | एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति | ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः | तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
Meaning of the śloka
Next, sthanasamshraya is described. Aggravated doshas reach particular body regions and generate corresponding diseases. In the abdomen they cause gulma, vidradhi, udara, obstruction of agni, anaha, visuchika, diarrhea and related disorders; in the bladder, prameha, urinary stone, urinary retention and urinary disorders; in the penis, niruddhaprakasha, upadamsha and shuka disorders; in the anus, bhagandara and piles; in the testes, vriddhi; above the clavicles, disorders of that region; in skin, muscle and blood, minor disorders, kushtha and visarpa; in medas, granthi, apachi, arbuda, galaganda and alaji; in bone, vidradhi, anushayi and related disorders; in the feet, elephantiasis, vatarakta and vatakantaka; and throughout the body, fever and systemic disorders. When doshas become firmly lodged, prodromal signs appear; these will be described for each disease. The prodromal stage is the fourth opportunity for treatment.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
प्रसृतानां पुनर्दोषाणां स्रोतोवैगुण्याद्यत्र सङ्गः स स्थानसंश्रयः, तं निर्दिशन्नाह- अत ऊर्ध्वमित्यादि| तत्र स्रोतोवैगुण्याद्यत्र सक्ता यान् यान् रोगान् कुर्विन्ति तांस्तान् निर्देष्टुमाह- ते यदोदरसन्निवेशमित्यादि| सन्निवेशं सम्यक्स्थितिम्| प्रभृतिग्रहणात् प्रवाहिकाविलम्बिकाप्रभृतयः| जत्रु ग्रीवामूलम्| त्वङ्मांसशोणितस्था इति त्वक्शब्देनात्र रसो विवक्षितः| मेदोगतदोषव्याधिपाठानन्तरं ‘अस्थिगता विद्रध्यादिन्’ इति पाठो युक्तः, सूत्रे चादर्शनात् समग्रो न लिखितः| मज्जशुक्रगतानां दोषाणां व्याधयो न निर्दिष्टाः, स्वल्पत्वात् कादाचित्कत्वाच्चेति| सर्वाङ्गगता इत्यादि सर्वाङ्गरोगः सर्वाङ्गवातव्याधिः, प्रमेहपाण्डुरोगशोषादयो वा| सूक्ष्मत्वात् स्थानसंश्रयस्य न पृथगुक्तं लक्षणं, नापि क्रियाकाल इति| अभिसन्निविष्टानाम् अत्यर्थं सन्निवेशं कृतवताम्| पूर्वरूपप्रादुर्भाव इति ‘व्याधेः’ इति शेषः| किं तत् पूर्वरूपमिति पृष्टो व्याधिभेदबाहुल्येन पूर्वरूपभेदबाहुल्यात् साक्षान्निर्देशेन दर्शयितुमशक्यमित्यतिदेशेन दर्शयन्नाह- तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः; तं पूर्वरूपप्रादुर्भावं, रोगे रोगे प्रतिवक्ष्याम इत्यर्थः, न प्रतिदोषं चयादिलिङ्गवदित्यर्थः| पूर्वरूपगतेष्विति गतेषु ज्ञातेषु; ‘पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु’ इति केचित् पठन्ति| चतुर्थः क्रियाकाल इति चतुर्थश्चिकित्सावसरः| चिकित्सा चात्र दोषस्य दूष्यस्य चेत्युभयाश्रिता||३३||
Meaning of the commentary
Sthanasamshraya is arrest of spread where channel abnormality causes doshas to lodge. Sannivesha means firm establishment. The inclusive lists add disorders such as pravahika and vilambika. Jatru is the root of the neck. In the skin-muscle-blood sequence, 'skin' is intended to denote rasa. The bone-disease passage is considered appropriate after medas but is not fully written because it is absent from the sutra. Diseases of doshas lodged in majja and shukra are omitted because they are few and occasional. Systemic disease may mean generalized vata disease or prameha, pandu, shosha and others. The subtle stage lacks a separate sign; its evidence is emergence of the disease's prodrome, which must be taught disease by disease. Another reading says 'while prodromal signs are present.' Treatment here addresses both dosha and affected tissue.
Key terms
- sthAnasaMshrayaH (sthanasamshrayah)
- Localization of spreading doshas at a vulnerable site, where prodromal disease signs begin.