ata ūrdhvaṁ sthānasaṁśrayaṁ vakṣyāmaḥ | ēvaṁ prakupitātāṁstāñ śarīrapradēśānāgamya tāṁstān vyādhīn janayanti | tē yadōdarasannivēśaṁ kurvanti tadā gulma vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhr̥tīñjanayanti; bastigatāḥ pramēhāśmarīmūtrāghātamūtradōṣaprabhr̥tīn; mēḍhragatā niruddhaprakaśōpadaṁśaśūkadōṣaprabhr̥tīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhr̥tīn; vr̥ṣaṇagatā vr̥ddhīḥ; ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṁsaśōṇitasthāḥ kṣudrarōgān kuṣṭhāni visarpāṁśca; mēdōgatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhr̥tīn; asthigatā vidradhyanuśayīprabhr̥tīn; pādagatāḥ ślīpadavātaśōṇitavātakaṇṭakaprabhr̥tīn; sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarōgaprabhr̥tīn; tēṣāmēvamabhisanniviṣṭānāṁ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ ; taṁ pratirōgaṁ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagatēṣu caturthaḥ kriyākālaḥ ||33||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः | एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति | ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः | तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
Meaning of the śloka
Next, sthanasamshraya is described. Aggravated doshas reach particular body regions and generate corresponding diseases. In the abdomen they cause gulma, vidradhi, udara, obstruction of agni, anaha, visuchika, diarrhea and related disorders; in the bladder, prameha, urinary stone, urinary retention and urinary disorders; in the penis, niruddhaprakasha, upadamsha and shuka disorders; in the anus, bhagandara and piles; in the testes, vriddhi; above the clavicles, disorders of that region; in skin, muscle and blood, minor disorders, kushtha and visarpa; in medas, granthi, apachi, arbuda, galaganda and alaji; in bone, vidradhi, anushayi and related disorders; in the feet, elephantiasis, vatarakta and vatakantaka; and throughout the body, fever and systemic disorders. When doshas become firmly lodged, prodromal signs appear; these will be described for each disease. The prodromal stage is the fourth opportunity for treatment.
🔊 Audio coming soon
Show commentary
prasr̥tānāṁ punardōṣāṇāṁ srōtōvaiguṇyādyatra saṅgaḥ sa sthānasaṁśrayaḥ, taṁ nirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| tatra srōtōvaiguṇyādyatra saktā yān yān rōgān kurvinti tāṁstān nirdēṣṭumāha- tē yadōdarasannivēśamityādi| sannivēśaṁ samyaksthitim| prabhr̥tigrahaṇāt pravāhikāvilambikāprabhr̥tayaḥ| jatru grīvāmūlam| tvaṅmāṁsaśōṇitasthā iti tvakśabdēnātra rasō vivakṣitaḥ| mēdōgatadōṣavyādhipāṭhānantaraṁ ‘asthigatā vidradhyādin’ iti pāṭhō yuktaḥ, sūtrē cādarśanāt samagrō na likhitaḥ| majjaśukragatānāṁ dōṣāṇāṁ vyādhayō na nirdiṣṭāḥ, svalpatvāt kādācitkatvāccēti| sarvāṅgagatā ityādi sarvāṅgarōgaḥ sarvāṅgavātavyādhiḥ, pramēhapāṇḍurōgaśōṣādayō vā| sūkṣmatvāt sthānasaṁśrayasya na pr̥thaguktaṁ lakṣaṇaṁ, nāpi kriyākāla iti| abhisanniviṣṭānām atyarthaṁ sannivēśaṁ kr̥tavatām| pūrvarūpaprādurbhāva iti ‘vyādhēḥ’ iti śēṣaḥ| kiṁ tat pūrvarūpamiti pr̥ṣṭō vyādhibhēdabāhulyēna pūrvarūpabhēdabāhulyāt sākṣānnirdēśēna darśayitumaśakyamityatidēśēna darśayannāha- taṁ pratirōgaṁ vakṣyāmaḥ; taṁ pūrvarūpaprādurbhāvaṁ, rōgē rōgē prativakṣyāma ityarthaḥ, na pratidōṣaṁ cayādiliṅgavadityarthaḥ| pūrvarūpagatēṣviti gatēṣu jñātēṣu; ‘pūrvarūpēṣu vartamānēṣu’ iti kēcit paṭhanti| caturthaḥ kriyākāla iti caturthaścikitsāvasaraḥ| cikitsā cātra dōṣasya dūṣyasya cētyubhayāśritā||33||
Meaning of the commentary
Sthanasamshraya is arrest of spread where channel abnormality causes doshas to lodge. Sannivesha means firm establishment. The inclusive lists add disorders such as pravahika and vilambika. Jatru is the root of the neck. In the skin-muscle-blood sequence, 'skin' is intended to denote rasa. The bone-disease passage is considered appropriate after medas but is not fully written because it is absent from the sutra. Diseases of doshas lodged in majja and shukra are omitted because they are few and occasional. Systemic disease may mean generalized vata disease or prameha, pandu, shosha and others. The subtle stage lacks a separate sign; its evidence is emergence of the disease's prodrome, which must be taught disease by disease. Another reading says 'while prodromal signs are present.' Treatment here addresses both dosha and affected tissue.
Key terms
- sthAnasaMshrayaH (sthanasamshrayah)
- Localization of spreading doshas at a vulnerable site, where prodromal disease signs begin.